श्रीमहाभारतम्

प्रथमोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
युधिष्ठिरं सान्त्वयितुं भीष्मेण गौतमीव्याधसर्पमृत्युकालानां संवादस्योत्थापनम्
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥
युधिष्ठिर उवाच
शमो बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह।
न च मे हृदये शान्तिरस्ति श्रुत्वेदमीदृशम्॥ 13-1-1
अस्मिन्नर्थे बहुविधा शान्तिरुक्ता पितामह।
स्वकृते का नु शान्तिः स्याच्छमाद्बहुविधादपि॥ 13-1-2
शराचितशरीरं हि तीव्रव्रणमुदीक्ष्य च।
शर्म नोपलभे वीर दुष्कृतान्येव चिन्तयन्॥ 13-1-3
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रस्रवन्तं यथाचलम्।
त्वां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्विवाम्बुजम्॥ 13-1-4
अतः कष्टतरं किं नु मत्कृते यत्पितामहः।
इमामवस्थां गमितः प्रत्यमित्रै रणाजिरे॥ 13-1-5
तथा चान्ये नृपतयः सहपुत्राः सबान्धवाः।
मत्कृते निधनं प्राप्ताः किं नु कष्टतरं ततः॥ 13-1-6
वयं हि धार्तराष्ट्राश्च कालमन्युवशङ्गताः।
कृत्वेदं निन्दितं कर्म प्राप्स्यामः कां गतिं नृप॥ 13-1-7
इदं तु धार्तराष्ट्रस्य श्रेयो मन्ये जनाधिप।
इमामवस्थां सम्प्राप्तं यदसौ त्वां न पश्यति॥ 13-1-8
सोऽहं तव ह्यन्तकरः सुहृद्वधकरस्तथा।
न शान्तिमधिगच्छामि पश्यंस्त्वां दुःखितं क्षितौ॥ 13-1-9
दुर्योधनो हि समरे सहसैन्यः सहानुजः।
निहतः क्षत्रधर्मेऽस्मिन्दुरात्मा कुलपांसनः॥ 13-1-10
न स पश्यति दुष्टात्मा त्वामद्य पतितं क्षितौ।
अतः श्रेयो मृतं मन्ये नेह जीवितमात्मनः॥ 13-1-11
अहं हि समरे वीर गमितः शत्रुभिः क्षयम्।
अभविष्यं यदि पुरा सह भ्रातृभिरच्युत॥ 13-1-12
न त्वामेवं सुदुःखार्तमद्राक्षं सायकार्दितम्।
नूनं हि पापकर्माणो धात्रा सृष्टाः स्म हे नृप॥ 13-1-13
अन्यस्मिन्नपि लोके वै यथा मुच्येम किल्बिषात्।
तथा प्रशाधि मां राजन्मम चेदिच्छसि प्रियम्॥ 13-1-14
भीष्म उवाच
परतन्त्रं कथं हेतुमात्मानमनुपश्यसि।
कर्मणां हि महाभाग सूक्ष्मं ह्येतदतीन्द्रियम्॥ 13-1-15
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
संवादं मृत्युगौतम्योः काललुब्धकपन्नगैः॥ 13-1-16
गौतमी नाम कौन्तेय स्थविरा शमसंयुता।
सर्पेण दष्टं स्वं पुत्रमपश्यद्गतचेतनम्॥ 13-1-17
अथ तं स्नायुपाशेन बद्ध्वा सर्पममर्षितः।
लुब्धकोऽर्जुनको नाम गौतम्याः समुपानयत्॥ 13-1-18
स चाब्रवीदयं ते स पुत्रहा पन्नगाधमः।
ब्रूहि क्षिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना॥ 13-1-19
अग्नौ प्रक्षिप्यतामेष च्छिद्यतां खण्डशोऽपि वा।
न ह्ययं बालहा पापश्चिरं जीवितुमर्हति॥ 13-1-20
गौतम्युवाच
विसृजैनमबुद्धिस्त्वमवध्योऽर्जुनक त्वया।
को ह्यात्मानं गुरुं कुर्यात्प्राप्तव्यमविचिन्तयन्॥ 13-1-21
प्लवन्ते धर्मलघवो लोकेऽम्भसि यथा प्लवाः।
मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं स्कन्नमिवोदके॥ 13-1-22
हत्वा चैनं नामृतः स्यादयं मे जीवत्यस्मिन्कोऽत्ययः स्यादयं ते।
अस्योत्सर्गे प्राणयुक्तस्य जन्तोर्मृत्योर्लोकं को नु गच्छेदनन्तम्॥ 13-1-23
लुब्धक उवाच
जानाम्यहं देवि गुणागुणज्ञे सर्वार्तियुक्ता गुरवो भवन्ति।
स्वस्थस्यैते तूपदेशा भवन्ति तस्मात्क्षुद्रं सर्पमेनं हनिष्ये॥ 13-1-24
शमार्थिनः कालगतिं वदन्ति सद्यः शुचं त्वर्थविदस्त्यजन्ति।
श्रेयः क्षयं शोचति नित्यमोहात्तस्माच्छुचं मुञ्च हते भुजङ्गे॥ 13-1-25
गौतम्युवाच
आर्तिर्नैवं विद्यतेऽस्मद्विधानां धर्मात्मानः सर्वदा सज्जना हि।
नित्यापायो[यस्तो] बालकोऽप्यस्य तस्मादीशे नाहं पन्नगस्य प्रमाथे॥ 13-1-26
न ब्राह्मणानां कोपोऽस्ति कुतः कोपाच्च यातनाम्।
मार्दवात्क्षम्यतां साधो मुच्यतामेष पन्नगः॥ 13-1-27
लुब्धक उवाच
हत्वा लाभः श्रेय एवाव्ययः स्याल्लभ्यो लाभः स्याद्बलिभ्यः प्रशस्तः।
कालाल्लाभो यस्तु सत्यो भवेत श्रेयोलाभः कुत्सितेऽस्मिन्न ते स्यात्॥ 13-1-28
गौतम्युवाच
का नु प्राप्तिर्गृह्य शत्रुं निहत्य का कामाप्तिः प्राप्य शत्रुं न मुक्त्वा।
कस्मात्सौम्याहं न क्षमे नो भुजङ्गे मोक्षार्थं वा कस्य हेतोर्न कुर्याम्॥ 13-1-29
लुब्धक उवाच
अस्मादेकाद्बहवो रक्षितव्या नैको बहुभ्यो गौतमि रक्षितव्यः।
कृतागसं धर्मविदस्त्यजन्ति सरीसृपं पापमिमं जहि त्वम्॥ 13-1-30
गौतम्युवाच
नास्मिन्हते पन्नगे पुत्रको मे सम्प्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै।
गुणं चान्यं नास्य वधे प्रपश्ये तस्मात्सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम्॥ 13-1-31
लुब्धक उवाच
वृत्रं हत्वा देवराट्श्रेष्ठभाग्वै यज्ञं हत्वा भागमवाप चैव।
शूली देवो देववृत्तं चर त्वं क्षिप्रं सर्पं जहि मा भूत्ते विशङ्का॥ 13-1-32
भीष्म उवाच
असकृत्प्रोच्यमानापि गौतमी भुजगं प्रति।
लुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरोन्मतिम्॥ 13-1-33
ईषदुच्छ्वसमानस्तु कृच्छ्रात्संस्तभ्य पन्नगः।
उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः॥ 13-1-34
सर्प उवाच
को न्वर्जुनक दोषोऽत्र विद्यते मम बालिश।
अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर्विवशं यदचूचुदत्॥ 13-1-35
तस्यायं वचनाद्दष्टो न कोपेन न काम्यया।
तस्य तत्किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किल्बिषम्॥ 13-1-36
लुब्धक उवाच
यद्यन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम्।
कारणं वै त्वमप्यत्र तस्मात्त्वमपि किल्बिषी॥ 13-1-37
मृत्पात्रस्य क्रियायां हि दण्डचक्रादयो यथा।
कारणत्वे प्रकल्प्यन्ते तथा त्वमपि पन्नग॥ 13-1-38
किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नग।
आत्मानं कारणं ह्यत्र त्वमाख्यासि भुजङ्गम॥ 13-1-39
सर्प उवाच
सर्व एते ह्यस्ववशा दण्डचक्रादयो यथा।
तथाहमपि तस्मान्मे नैष दोषो मतस्तव॥ 13-1-40
अथवा मतमेतत्ते तेऽप्यन्योन्यप्रयोजकाः।
कार्यकारणसन्देहो भवत्यन्योन्यचोदनात्॥ 13-1-41
एवं सति न दोषो मे नास्मि वध्यो न किल्बिषी।
किल्बिषं समवाये स्यान्मन्यसे यदि किल्बिषम्॥ 13-1-42
लुब्धक उवाच
कारणं यदि न स्याद्वै न कर्ता स्यास्त्वमप्युत।
विनाशकारणं त्वं च तस्माद्वध्योऽसि मे मतः॥ 13-1-43
असत्यपि कृते कार्ये नेह पन्नग लिप्यते।
तस्मान्नात्रैव हेतुः स्याद्वध्यः किं बहु भाषसे॥ 13-1-44
सर्प उवाच
कार्याभावे क्रिया न स्यात्सत्यसत्यपि कारणे।
तस्मात्समेऽस्मिन्हेतौ मे वाच्यो हेतुर्विशेषतः॥ 13-1-45
यद्यहं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः।
अन्यः प्रयोगे स्यादत्र किल्बिषी जन्तुनाशने॥ 13-1-46
लुब्धक उवाच
वध्यस्त्वं मम दुर्बुद्धे बालघाती नृशंसकृत्।
भाषसे किं बहु पुनर्वध्यः सन्पन्नगाधम॥ 13-1-47
सर्प उवाच
यथा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजः।
न फलं प्राप्नुवन्त्यत्र फलयोगे तथा ह्यहम्॥ 13-1-48
भीष्म उवाच
तथा ब्रुवति तस्मिंस्तु पन्नगे मृत्युचोदिते।
आजगाम ततो मृत्युः पन्नगं चाब्रवीदिदम्॥ 13-1-49
मृत्युरुवाच
प्रचोदितोऽहं कालेन पन्नग त्वामचूचुदम्।
विनाशहेतुर्नास्य त्वमहं न प्राणिनः शिशोः॥ 13-1-50
यथा वायुर्जलधरान्विकर्षति ततस्ततः।
तद्वज्जलदवत्सर्प कालस्याहं वशानुगः॥ 13-1-51
सात्त्विका राजसाश्चैव तामसा ये च केचन।
भावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्ते ह जन्तुषु॥ 13-1-52
जङ्गमाः स्थावराश्चैव दिवि वा यदि वा भुवि।
सर्वे कालात्मकाः सर्प कालात्मकमिदं जगत्॥ 13-1-53
प्रवृत्तयश्च लोकेऽस्मिंस्तथैव च निवृत्तयः।
तासां विकृतयो याश्च सर्वं कालात्मकं स्मृतम्॥ 13-1-54
आदित्यश्चन्द्रमा विष्णुरापो वायुः शतक्रतुः।
अग्निः खं पृथिवी मित्रः पर्जन्यो वसवोऽदितिः॥ 13-1-55
सरितः सागराश्चैव भावाभावौ च पन्नग।
सर्वे कालेन सृज्यन्ते ह्रियन्ते च पुनः पुनः॥ 13-1-56
एवं ज्ञात्वा कथं मां त्वं सदोषं सर्प मन्यसे।
अथ चैवङ्गते दोषे मयि त्वमपि दोषवान्॥ 13-1-57
सर्प उवाच
निर्दोषं दोषवन्तं वा न त्वां मृत्यो ब्रवीम्यहम्।
त्वयाहं चोदित इति ब्रवीम्येतावदेव तु॥ 13-1-58
यदि काले तु दोषोऽस्ति यदि तत्रापि नेष्यते।
दोषो नैव परीक्ष्यो मे न ह्यत्राधिकृता वयम्॥ 13-1-59
निर्मोक्षस्त्वस्य दोषस्य मया कार्या यथा तथा।
मृत्योरपि न दोषः स्यादिति मेऽत्र प्रयोजनम्॥ 13-1-60
भीष्म उवाच
सर्पोऽथार्जुनकं प्राह श्रुतं ते मृत्युभाषितम्।
नानागसं मां पाशेन सन्तापयितुमर्हसि॥ 13-1-61
लुब्धक उवाच
मृत्योः श्रुतं मे वचनं तव चैव भुजङ्गम।
नैव तावददोषत्वं भवति त्वयि पन्नग॥ 13-1-62
मृत्युस्त्वं चैव हेतुर्हि बालस्यास्य विनाशने।
उभयं कारणं मन्ये न कारणमकारणम्॥ 13-1-63
धिङ्मृत्युं च दुरात्मानं क्रूरं दुःखकरं सताम्।
त्वां चैवाहं वधिष्यामि पापं पापस्य कारणम्॥ 13-1-64
मृत्युरुवाच
विवशौ कालवशगावावां निर्दिष्टकारिणौ।
नावां दोषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक्प्रपश्यसि॥ 13-1-65
लुब्धक उवाच
युवामुभौ कालवशौ यदि मे मृत्युपन्नगौ।
हर्षक्रोधौ यथा स्यातामेतदिच्छामि वेदितुम्॥ 13-1-66
मृत्युरुवाच
या काचिदेव चेष्टा स्यात्सर्वा कालप्रचोदिता।
पूर्वमेवैतदुक्तं हि मया लुब्धक कालतः॥ 13-1-67
तस्मादुभौ कालवशावावां निर्दिष्टकारिणौ।
नावां दोषेण म[ग]न्तव्यौ त्वया लुब्धक कर्हिचित्॥ 13-1-68
भीष्म उवाच
अथोपगम्य कालस्तु तस्मिन्धर्मार्थसंशये।
अब्रवीत्पन्नगं मृत्युं लुब्धं चार्जुनकं तथा॥ 13-1-69
काल उवाच
न ह्यहं नाप्ययं मृत्युर्नायं लुब्धक पन्नगः।
किल्बिषी जन्तुमरणे न वयं हि प्रयोजकाः॥ 13-1-70
अकरोद्यदयं कर्म तन्नोऽर्जुनक चोदकम्।
विनाशहेतुर्नान्योऽस्य वध्यतेऽयं स्वकर्मणा॥ 13-1-71
यदनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः।
विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम्॥ 13-1-72
कर्मदायादवाँल्लोकः कर्मसम्बन्धलक्षणः।
कर्माणि चोदयन्तीह यथान्योन्यं तथा वयम्॥ 13-1-73
यथा मृत्पिण्डतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति।
एवमात्मकृतं कर्म मानवः प्रतिपद्यते॥ 13-1-74
यथा च्छायातपौ नित्यं सुसम्बद्धौ निरन्तरम्।
तथा कर्म च कर्ता च सम्बद्धावात्मकर्मभिः॥ 13-1-75
एवं नाहं न वै मृत्युर्न सर्पो न तथा भवान्।
न चेयं ब्राह्मणी वृद्धा शिशुरेवात्र कारणम्॥ 13-1-76
तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु ब्राह्मणी गौतमी नृप।
स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकान्मत्वार्जुनकमब्रवीत्॥ 13-1-77
गौतम्युवाच
नैव कालो न भुजगो न मृत्युरिह कारणम्।
स्वकर्मभिरयं बालः कालेन निधनं गतः॥ 13-1-78
मया च तत्कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतः।
यातु कालस्तथा मृत्युर्मुञ्चार्जुनक पन्नगम्॥ 13-1-79
भीष्म उवाच
ततो यथागतं जग्मुर्मृत्युः कालोऽथ पन्नगः।
अभूद्विशोकोऽर्जुनको विशोका चैव गौतमी॥ 13-1-80
एतच्छ्रुत्वा शमं गच्छ मा भूः शोकपरो नृप।
स्वकर्मप्रत्ययाँल्लोकान्सर्वे गच्छन्ति वै नृप॥ 13-1-81
नैव त्वया कृतं कर्म नापि दुर्योधनेन वै।
कालेनैतत्कृतं विद्धि निहता येन पार्थिवाः॥ 13-1-82
वैशम्पायन उवाच
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा बभूव विगतज्वरः।
युधिष्ठिरो महातेजाः पप्रच्छेदं च धर्मवित्॥ 13-1-83
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि गौतमीलुब्धकव्यालमृत्युकालसंवादे प्रथमोऽध्यायः॥ 1 ॥
द्वितीयोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
प्रजापतेर्मनोर्वंशस्य वर्णनम् अग्निपुत्रेण सुदर्शनेनातिथ्यधर्मं पालयता मृत्योः पराजयः
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद।
श्रुतं मे महदाख्यानमिदं मतिमतां वर॥ 13-2-1
भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि धर्मार्थसहितं नृप।
कथ्यमानं त्वया किञ्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥ 13-2-2
केन मृत्युर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः।
इत्येतत्सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेनापि च पार्थिव॥ 13-2-3
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
यथा मृत्युर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः॥ 13-2-4
मनोः प्रजापते राजन्निक्ष्वाकुरभवत्सुतः।
तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः॥ 13-2-5
दशमस्तस्य पुत्रस्तु दशाश्वो नाम भारत।
माहिष्मत्यामभूद्राजा धर्मात्मा सत्यविक्रमः॥ 13-2-6
दशाश्वस्य सुतस्त्वासीद्राजा परमधार्मिकः।
सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः॥ 13-2-7
मदिराश्व इति ख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः।
धनुर्वेदे च वेदे च निरतो योऽभवत्सदा॥ 13-2-8
मदिराश्वस्य पुत्रस्तु द्युतिमान्नाम पार्थिवः।
महाभागो महातेजा महासत्त्वो महाबलः॥ 13-2-9
पुत्रो द्युतिमतस्त्वासीद्राजा परमधार्मिकः।
सर्वलोकेषु विख्यातः सुवीरो नाम नामतः॥ 13-2-10
धर्मात्मा कोषवांश्चापि देवराज इवापरः।
सुवीरस्य तु पुत्रोऽभूत्सर्वसङ्ग्रामदुर्जयः॥ 13-2-11
स दुर्जय इति ख्यातः सर्वशस्त्रभृतां वरः।
दुर्जयस्य इन्द्रवपुषः पुत्रोऽश्विसदृशद्युतिः॥ 13-2-12
दुर्योधनो नाम महान्राजा राजर्षिसत्तमः।
तस्येन्द्रसमवीर्यस्य सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः॥ 13-2-13
विषये वासवस्तस्य सम्यगेव प्रवर्षति।
रत्नैर्धनैश्च पशुभिः सस्यैश्चापि पृथग्विधैः॥ 13-2-14
नगरं विषयश्चास्य प्रतिपूर्णस्तदाभवत्।
न तस्य विषये चाभूत्कृपणो नापि दुर्गतः॥ 13-2-15
व्याधितो वा कृशो वापि तस्मिन्नाभॄन्नरः क्वचित्।
सुदक्षिणो मधुरवागनसूयुर्जितेन्द्रियः।
धर्मात्मा चानृशंसश्च विक्रान्तोऽथाविकत्थनः॥ 13-2-16
यज्वा च दान्तो मेधावी ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः।
न चावमन्ता दाता च वेदवेदाङ्गपारगः॥ 13-2-17
तं नर्मदा देवनदी पुण्या शीतजला शिवा।
चकमे पुरुषव्याघ्रं स्वेन भावेन भारत॥ 13-2-18
तस्यां जज्ञे तदा नद्यां कन्या राजीवलोचना।
नाम्ना सुदर्शना राजन्रूपेण च सुदर्शना॥ 13-2-19
तादृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिर।
दुर्योधनसुता यादृगभवद्वरवर्णिनी॥ 13-2-20
तामग्निश्चकमे साक्षाद्राजकन्यां सुदर्शनाम्।
@सुरूपं दीप्तिमत्कृत्वा शरदर्कसमद्युति॥@
भूत्वा च ब्राह्मणो राजन्वरयामास तं नृपम्॥ 13-2-21
दरिद्रश्चासवर्णश्च ममायमिति पार्थिवः।
न दित्सति सुतां तस्मै तां विप्राय सुदर्शनाम्॥ 13-2-22
ततोऽस्य वितते यज्ञे नष्टोऽभूद्धव्यवाहनः।
ततः सुदुःखितो राजा वाक्यमाह द्विजांस्तदा॥ 13-2-23
दुष्कृतं मम किं नु स्याद्भवतां वा द्विजर्षभाः।
येन नाशं जगामाग्निः कृतं कुपुरुषेष्विव॥ 13-2-24
न ह्यल्पं दुष्कृतं नोऽस्ति येनाग्निर्नाशमागतः।
भवतां चाथवा मह्यं तत्त्वेनैतद्विमृश्यताम्॥ 13-2-25
तत्र राज्ञो वचः श्रुत्वा विप्रास्ते भरतर्षभ।
नियता वाग्यताश्चैव पावकं शरणं ययुः॥ 13-2-26
तान्दर्शयामास तदा भगवान्हव्यवाहनः।
स्वं रूपं दीप्तिमत्कृत्वा शरदर्कसमद्युतिः॥ 13-2-27
ततो महात्मा तानाह दहनो ब्राह्मणर्षभान्।
वरयाम्यात्मनोऽर्थाय दुर्योधनसुतामिति॥ 13-2-28
ततस्ते कल्यमुत्थाय तस्मै राज्ञे न्यवेदयन्।
ब्राह्मणा विस्मिताः सर्वे यदुक्तं चित्रभानुना॥ 13-2-29
ततः स राजा तच्छ्रुत्वा वचनं ब्रह्मवादिनाम्।
अवाप्य परमं हर्षं तथेति प्राह बुद्धिमान्॥ 13-2-30
अयाचत च तं शुल्कं भगवन्तं विभावसुम्।
नित्यं सान्निध्यमिह ते चित्रभानो भवेदिति॥ 13-2-31
तमाह भगवानग्निरेवमस्त्विति पार्थिवम्।
ततः सान्निध्यमद्यापि माहिष्मत्यां विभावसोः॥ 13-2-32
दृष्टं हि सहदेवेन दिशं विजयता तदा।
ततस्तां समलङ्कृत्य कन्यामाहृतवाससम्॥ 13-2-33
ददौ दुर्योधनो राजा पावकाय महात्मने।
प्रतिजग्राह चाग्निस्तु राजकन्यां सुदर्शनाम्॥ 13-2-34
विधिना वेददृष्टेन वसोर्धारामिवाध्वरे।
तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा श्रिया॥ 13-2-35
अभवत्प्रीतिमानग्निर्गर्भे चास्या मनो दधे।
तस्याः समभवत्पुत्रो नाम्नाऽऽग्नेयः सुदर्शनः॥ 13-2-36
सुदर्शनस्तु रूपेण पूर्णेन्दुसदृशोपमः।
शिशुरेवाध्यगात्सर्वं परं ब्रह्म सनातनम्॥ 13-2-37
अथौघवान् नाम नृपो नृगस्यासीत् पितामहः।
तस्याथौघवती कन्या पुत्रश्चौघरथोऽभवत्॥ 13-2-38
तामोघवान्ददौ तस्मै स्वयमोघवतीं सुताम्।
सुदर्शनाय विदुषे भार्यार्थे देवरूपिणीम्॥ 13-2-39
स गृहस्थाश्रमरतस्तया सह सुदर्शनः।
कुरुक्षेत्रेऽवसद्राजन्नोघवत्या समन्वितः॥ 13-2-40
गृहस्थश्चावजेष्यामि मृत्युमित्येव स प्रभो।
प्रतिज्ञामकरोद्धीमान्दीप्ततेजा विशाम्पते॥ 13-2-41
तामथौघवतीं राजन्स्वं[स] पावकसुतोऽब्रवीत्।
अतिथेः प्रतिकूलं ते न कर्तव्यं कथञ्चन॥ 13-2-42
येन येन च तुष्येत नित्यमेव त्वयातिथिः।
अप्यात्मनः प्रदानेन न ते कार्या विचारणा॥ 13-2-43
एतद्व्रतं मम सदा हृदि सम्परिवर्तते।
गृहस्थानां च सुश्रोणि नातिथेर्विद्यते परम्॥ 13-2-44
प्रमाणं यदि वामोरु वचस्ते मम शोभने।
इदं वचनमव्यग्रा हृदि त्वं धारयेः सदा॥ 13-2-45
निष्क्रान्ते मयि कल्याणि तथा सन्निहितेऽनघे।
नातिथिस्तेऽवमन्तव्यः प्रमाणं यद्यहं तव॥ 13-2-46
तमब्रवीदोघवतीं तथा मूर्ध्नि कृताञ्जलिः।
न मे त्वद्वचनात्किञ्चिन्न कर्तव्यं कथञ्चन॥ 13-2-47
जिगीषमाणस्तु गृहे तदा मृत्युः सुदर्शनम्।
पृष्ठतोऽन्वगमद्राजन्रन्ध्रान्वेषी तदा सदा॥ 13-2-48
इध्मार्थं तु गते तस्मिन्नग्निपुत्रे सुदर्शने।
अतिथिर्ब्राह्मणः श्रीमांस्तामाहौघवतीं तदा॥ 13-2-49
आतिथ्यं कृतमिच्छामि त्वयाद्य वरवर्णिनि।
प्रमाणं यदि धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसम्मतः॥ 13-2-50
इत्युक्ता तेन विप्रेण राजपुत्री यशस्विनी।
विधिना प्रतिजग्राह वेदोक्तेन विशाम्पते॥ 13-2-51
आसनं चैव पाद्यं च तस्मै दत्त्वा द्विजातये।
प्रोवाचौघवती विप्रं केनार्थः किं ददामि ते॥ 13-2-52
तामब्रवीत्ततो विप्रो राजपुत्रीं सुदर्शनाम्।
त्वया ममार्थः कल्याणि निर्विशङ्कैतदाचर॥ 13-2-53
यदि प्रमाणं धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसम्मतः।
प्रदानेनात्मनो राज्ञि कर्तुमर्हसि मे प्रियम्॥ 13-2-54
स तया छन्द्यमानोऽन्यैरीप्सितैर्नृपकन्यया।
नान्यमात्मप्रदानात्स तस्या वव्रे वरं द्विजः॥ 13-2-55
सा तु राजसुता स्मृत्वा भर्तुर्वचनमादितः।
तथेति लज्जमाना सा तमुवाच द्विजर्षभम्॥ 13-2-56
ततो विहस्य विप्रर्षिः सा चैवाथ विवेश ह।
संस्मृत्य भर्तुर्वचनं गृहस्थाश्रमक्राङ्क्षिणः॥ 13-2-57
अथेध्मानमुपादाय स पावकिरुपागमत्।
मृत्युना रौद्रभावेन नित्यं बन्धुरिवान्वितः॥ 13-2-58
ततस्त्वाश्रममागम्य स पावकसुतस्तदा।
तां व्याजहारौघवतीं क्वासि यातेति चासकृत्॥ 13-2-59
तस्मै प्रतिवचः सा तु भर्त्रे न प्रददौ तदा।
कराभ्यां तेन विप्रेण स्पृष्टा भर्तृव्रता सती॥ 13-2-60
उच्छिष्टास्मीति मन्वाना लज्जिता भर्तुरेव च।
तूष्णीं भूताभवत्साध्वी न चोवाचाथ किञ्चन॥ 13-2-61
अथ तां पुनरेवेदं प्रोवाच स सुदर्शनः।
क्व सा साध्वी क्व सा याता गरीयः किमतो मम॥ 13-2-62
पतिव्रता सत्यशीला नित्यं चैवार्जवे रता।
कथं न प्रत्युदेत्यद्य स्मयमाना यथा पुरा॥ 13-2-63
उटजस्थस्तु तं विप्रः प्रत्युवाच सुदर्शनम्।
अतिथिं विद्धि सम्प्राप्तं ब्राह्मणं पावके च माम्॥ 13-2-64
अनया छन्द्यमानोऽहं भार्यया तव सत्तम।
तैस्तैरतिथिसत्कारैर्ब्रह्मन्नेषा वृता मया॥ 13-2-65
अनेन विधिना सेयं मामर्च्छति शुभानना।
अनुरूपं यदत्रान्यत्तद्भवान्कर्तुमर्हति॥ 13-2-66
कूटमुद्गरहस्तस्तु मृत्युस्तं वै समन्वगात्।
हीनप्रतिज्ञमत्रैनं वधिष्यामीति चिन्तयन्॥ 13-2-67
सुदर्शनस्तु मनसा कर्मणा चक्षुषा गिरा।
त्यक्तेर्ष्यस्त्यक्तमन्युश्च स्मयमानोऽब्रवीदिदम्॥ 13-2-68
सुरतं तेऽस्तु विप्राग्र्य प्रीतिर्हि परमा मम।
गृहस्थस्य हि धर्मोऽग्र्यः सम्प्राप्तातिथिपूजनम्॥ 13-2-69
अतिथिः पूजितो यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति।
नान्यस्तस्मात्परो धर्म इति प्राहुर्मनीषिणः॥ 13-2-70
प्राणा हि मम दाराश्च यच्चान्यद्विद्यते वसु।
अतिथिभ्यो मया देयमिति मे व्रतमाहितम्॥ 13-2-71
निःसन्दिग्धं यथा वाक्यमेतन्मे समुदाहृतम्।
तेनाहं विप्र सत्येन स्वयमात्मानमालभे॥ 13-2-72
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्।
बुद्धिरात्मा मनः कालो दिशश्चैव ग[गु]णा दश॥ 13-2-73
नित्यमेव हि पश्यन्ति देहिनां देहसंश्रिताः।
सुकृतं दुष्कृतं चापि कर्म धर्मभृतां वर॥ 13-2-74
यथैषा नानृता वाणी मयाद्य समुदीरिता।
तेन सत्येन मां देवाः पालयन्तु दहन्तु वा॥ 13-2-75
ततो नादः समभवद्दिक्षु सर्वासु भारत।
असकृत्सत्यमित्येवं नैतन्मिथ्येति सर्वतः॥ 13-2-76
उटजात्तु ततस्तस्मान्निश्चक्राम स वै द्विजः।
वपुषा द्यां च भूमिं च व्याप्य वायुरिवोद्यतः॥ 13-2-77
स्वरेण विप्रः शैक्षेण त्रील्लोंकाननुनादयन्।
उवाच चैनं धर्मज्ञं पूर्वमामन्त्र्य नामतः॥ 13-2-78
धर्मोऽहमस्मि भद्रं ते जिज्ञासार्थं तवानघ।
प्राप्तः सत्यं च ते ज्ञात्वा प्रीतिर्मे परमा त्वयि॥ 13-2-79
विजितश्च त्वया मृत्युर्योऽयं त्वामनुगच्छति।
रन्ध्रान्वेषी तव सदा त्वया धृत्या वशी कृतः॥ 13-2-80
न चास्ति शक्तिस्त्रैलोक्ये कस्यचित्पुरुषोत्तम।
पतिव्रतामिमां साध्वीं तवोद्वीक्षितुमप्युत॥ 13-2-81
रक्षिता त्वद्गुणैरेषा पतिव्रतगुणैस्तथा।
अधृष्या यदियं ब्रूयात्तथा तन्नान्यथा भवेत्॥ 13-2-82
एषा हि तपसा स्वेन संयुक्ता ब्रह्मवादिनी।
पावनार्थ च लोकस्य सरिच्छ्रेष्ठा भविष्यति॥ 13-2-83
अर्धेनौघवती नाम त्वामर्धेनानुयास्यति।
शरीरेण महाभागा योगो ह्यस्या वशे स्थितः॥ 13-2-84
अनया सह लोकांश्च गन्तासि तपसार्जितान्।
यत्र नावृत्तिमभ्येति शाश्वतांस्तान्सनातनान्॥ 13-2-85
अनेन चैव देहेन लोकांस्त्वमभिपत्स्यसे।
निर्जितश्च त्वया मृत्युरैश्वर्यं च तवोत्तमम्॥ 13-2-86
पञ्चभूतान्यतिक्रान्तः स्ववीर्याच्च मनोजवः।
गृहस्थधर्मेणानेन कामक्रोधौ च ते जितौ॥ 13-2-87
स्नेहो रागश्च तन्द्री च मोहो द्रोहश्च केवलः।
तव शुश्रूषया राजन्राजपुत्र्या विनिर्जिताः॥ 13-2-88
भीष्म उवाच
शुक्लानां तु सहस्रेण वाजिनां रथमुत्तमम्।
युक्तं प्रगृह्यभगवान्वासवोऽप्याजगाम तम्॥ 13-2-89
मृत्युरात्मा च लोकाश्च जिता भूतानि पञ्च च।
बुद्धिः कालो मनो व्योम कामक्रोधौ तथैव च॥ 13-2-90
तस्माद्गृहाश्रमस्थस्य नान्यद्दैवतमस्ति वै।
ऋतेऽतिथिं नरव्याघ्र मनसैतद्विचारय॥ 13-2-91
अतिथिः पूजितो यद्धि ध्यायते मनसा शुभम्।
न तत्क्रतुशतेनापि तुल्यमाहुर्मनीषिणः॥ 13-2-92
पात्रं त्वतिथिमासाद्य शीलाढ्यं यो न पूजयेत्।
स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति॥ 13-2-93
एतत्ते कथितं पुत्र मयाऽऽख्यानमनुत्तमम्।
यथा हि विजितो मृत्युर्गृहस्थेन पुराभवत्॥ 13-2-94
धन्यं यशस्यमायुष्यमिदमाख्यानमुत्तमम्।
बुभूषताभिमन्तव्यं सर्वदुश्चरितापहम्॥ 13-2-95
इदं यः कथयेद्विद्वानहन्यहनि भारत।
सुदर्शनस्य चरितं पुण्याँल्लोकानवाप्नुयात्॥ 13-2-96
@युधिष्ठिरः-
प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च यथा भवान्।
गुणैस्समुदितस्सर्वैर्वयसा च समन्वितः॥
सर्वेषां चैव जन्तूनां सतामेतन्न संशयः॥
तस्माद्भवन्तं पृच्छामि धर्मं धर्मभृतां वर॥
क्षत्रियो यदि वा वैश्यश्शूद्रो वा राजसत्तम।
ब्राह्मण्यं प्राप्नुयात्केन तन्मे ब्रूहि पितामह॥
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा।
ब्राह्मण्यमथ चेदिच्छेत्कथं शक्यं पितामह॥
भीष्मः--
ब्राह्मण्यमतिदुष्प्रापं वर्णैः क्षत्रादिभिस्त्रिभिः।
परं हि सर्वभूतानां स्थानमेतद्युघिष्ठिर॥
बह्वीस्तु संसरन्योनीर्जायमानः पुनः पुनः।
पर्याये नाम कस्मिंश्चिद्ब्राह्मणो नाम जायते॥
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
मतङ्गस्य च संवादं गर्दभ्याश्च युधिष्ठिर॥
द्विजातेः कस्यचित्पार्थ तुल्यवर्णः पुनस्सुतः।
पुरा मतङ्गो नाम्नाऽऽसीत्सर्वैस्समुदितो गुणैः॥
स यज्ञकारणात्पार्थ पित्रा सृष्टश्शुभाननः।
त्वरया तं खरैर्युक्तमास्थाय रथमाव्रजत्॥
स बालं गर्दभी पुत्रं वहन्तं मातुरन्तिके।
निरविध्यत्प्रतोदेन नासिकायां पुनः पुनः॥
तं दृस्यं नासिनिर्भिन्नं गर्दभं पुत्रगृद्धिनी।
उवाच मा शुचः पुत्र चण्डालस्त्वाऽभिविध्यति॥
ब्राह्मणो दारुणो नास्ति मैत्रो ब्राह्मण उच्यते।
आचार्यस्सर्वभूतानां शास्ता किं प्रहरिष्यति॥
अयं च पापप्रकृतिर्बाले न कुरुते दयाम्।
स्वां योनिं मानयंस्त्वेतां भावं भावोऽधिगच्छति॥
एतच्छ्रुत्वा मतङ्गस्तु करुणं रासभीवचः।
अवतीर्य रथात्तूर्ण तामिदं प्रत्यभाषत॥
मतङ्गः--
ब्रूहि रासभि तत्त्वेन जननी येन दूषिता।
केन मां वेत्यि चण्डालं ब्राह्मण्यं केन मेऽनशत्॥
तत्त्वेन मे महाप्राज्ञे ब्रूहि सर्वमशेषतः॥
रासभी--
ब्राह्मण्यां वृषलेन त्वं मत्तायां नापितेन वै।
जातस्ततोऽसि चण्डालो ब्राह्मण्यं तेन तेऽनशत्॥
भीष्मः--
एवमुक्तो मतङ्गस्तु प्रत्युपायाद्गृहं पुनः।
तमागतमभिप्रेक्ष्य पिता पुत्रमथाव्रवीत्॥
यस्त्वं यज्ञार्थसंसिद्धौ नियुक्तो गुरुकर्मणि।
कस्मात्प्रतिनिवृत्तोऽसि कच्चिन्न कुशलं तव॥
मतङ्गः--
अयोनिरहियोनिर्वा यस्स्यात्स कुशली भवेत्।
कुशलं तु कुतस्तस्य यस्येयं जननी भवेत्॥
ब्राह्मण्यां वृषलाज्जातं खरी वेदयते हि माम्।
अमानुषी गर्दभीयं तपस्तप्स्ये महावने॥
भीष्मः--
एवमुक्त्वा स पितरं प्रतस्थे कृतनिश्चयः।
ततो गत्वा महारण्यमतप्यत महत्तपः॥
ततस्सन्तापयामास विबुधांस्तपसाऽन्वितः।
मतङ्गस्सुसुखं प्रेप्सुस्स्थानं सुचरितादथ॥
तं तथा तपसा युक्तमुवाच हरिवाहनः॥
इन्द्रः--
मतङ्ग तप्यसे किं त्वं भोगानुत्सृज्य मानुषान्॥
वरं ददामि ते हन्त वृणीष्व त्वं यदिच्छसि।
यदवाप्यं च यत्किञ्चित्सर्वमेव वृणीष्व तत्॥
मतङ्गः--
ब्राह्मण्यं कामयानोऽहमिदमारब्धवांस्तपः।
गच्छेयं तदवाप्यैतद्वर एष वृतो मया॥
भीष्मः--
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तमुवाच पुरन्दरः॥
इन्द्रः--
ब्राह्मण्यं प्रार्थयानस्त्वमप्राप्य विनशिष्यसि॥
श्रेष्ठं यत्सर्वभूतेषु तपो यदतिवर्तते।
तदुक्तं प्रार्थयानस्त्वं मतङ्ग विनशिष्यसि॥
देवतासुरमर्त्यानां वरं विश्वस्य यत्सुखम्।
चण्डालयोनौ जातेन न तत्प्राप्यं कथञ्चन॥
भीष्मः--
एवमुक्तो मतङ्गस्तु संशितात्मा महाव्रतः।
अतिष्ठदेकपादेन शतं वै परिवत्सरान्॥
तमुवाच सहस्राक्षः पुनरेव महायशाः॥
इन्द्रः--
मतङ्ग परमं स्थानं प्रार्थयानो महाव्रत।
मा कृथास्साहसं तात नैष धर्मपथस्तव॥
विमार्गतो मार्गमाणस्सर्वथा न भविष्यसि।
मतङ्ग परमं स्थानं वार्यमाणो मयाऽसकृत्॥
चिकीर्षस्येव तपसा सर्वथा न भविष्यसि॥
तिर्यग्योनिगतस्सर्वो मानुष्यं यदि गच्छति।
अजाविकश्वपाको वा चण्डालो वा कदाचन॥
मल्लकः पुल्कसो वाऽपि ये चान्ये हीनजातिषु।
तस्यामधमयोनौ स्म सततं परिवर्तते॥
ततो दशगुणे काले लभते शूद्रतामपि॥
शूद्रतायाश्चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते॥
ततश्च त्रिशते काले लभते वैश्यतामपि।
वैश्यकश्च चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते॥
ततष्षष्टिगुणे काले राजन्यो नाम जायते।
राजन्ये तु चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते॥
ततस्त्रिंशद्गुणे काले लभते ब्रह्मबन्धुताम्।
ब्रह्मबन्धुश्चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते॥
ततश्च द्विगुणे काले लभते काण्डपृष्ठताम्।
काण्डपृष्ठश्चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते॥
ततश्च त्रिशते काले लभते द्विजतामपि।
द्विजतायां चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते॥
ततश्चतुश्शते काले श्रोत्रियो नाम जायते।
श्रोत्रियत्वे चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते॥
तदेनं क्रोधहर्षौ तु कामद्वेषौ तथैव च।
विचिकित्साऽभिमानश्च ह्यपवादश्च विन्दति॥
तांश्चेच्छत्रूञ्जयत्येव प्राप्नोति परमां गतिम्।
अथ ते नै जयन्त्येनं तालं पक्वमिवापतेत्॥
मतङ्ग सम्प्रधार्यैतद्यदहं त्वामचोदयम्।
वृणीष्व काममन्यं वै नैतच्छक्यमिति त्वया॥
भीष्मः--
एवमुक्तो मतङ्गस्तु दुःखशोकपरायणः।
अतिष्ठ गयां गत्वा सोऽङ्गुष्ठेन शतं समाः॥
सुदुष्करं वहन्योगं कृशो धमनिसन्ततः।
त्वगस्थिभूतो धर्मात्मा स ततापेति नश्श्रुतम्॥
तं तपन्तमभिद्रुत्य पाणिं जग्राह वासवः।
वराणामीश्वरो दाता सर्वभूतहिते रतः॥
इन्द्रः--
मतङ्ग ब्राह्मणत्वं तैस्संवृतं परिपन्थिभिः।
पूजयन्सुखमाप्नोति दुःखमाप्नोत्यपूजयन्॥
ब्राह्मणे सर्वभूतानां योगक्षेमस्समाहितः॥
ब्राह्मणा ननु तृप्यन्ति पितरो देवतास्तथा।
ब्राह्मणस्सर्वभूतानां मतङ्ग पर उच्यते॥
ब्राह्मणः कुरुते तद्धि योऽसौ यद्यदिहेच्छति॥
बह्वीस्स संसरन्योनीर्जायमानः पुनः पुनः।
पर्याये तात कस्मिंश्चिद्ब्राह्मण्यमिह विन्दति॥
किं तु शोचसि दुःखात्त्वं मृतं किमनुशोचसि।
तं न शोचसि यो लब्ध्वा ब्राह्मण्यमिह पातयेत्॥
ब्राह्मण्यं यत्तु दुष्प्रापं त्रिभिर्वर्णैर्दुरासदम्।
सुदुर्लभं च तत्प्राप्य नानुतिष्ठन्ति मानवाः॥
ये पापेभ्यः पापतमास्तेषामधम एव सः।
ब्राह्मण्यं योऽवजानीते धनं लब्ध्वा सुदुर्लभम्॥
दुष्प्रापमिति ब्राह्मण्यं प्राप्तं तदनुपालनम्।
दुरवापमवाप्यैतन्नानुतिष्ठन्ति ब्राह्मणाः॥
मतङ्गः--
एकाराम एकरतिर्निर्द्वन्द्वोऽहं वने मुनिः।
अहिंसादामदानस्थो नैव ब्राह्मणतां लभे॥
परं वरं वृणे देव स मे सिध्येत वासव।
यथा कामविहारी स्यां कामरूपी विहङ्गमः॥
ब्रह्मक्षत्रानुरोधेन लभे पूजां मनीषिभिः।
एवं ममाक्षया प्रीतिर्भवत्विह पुरन्दर॥
इन्द्रः--
मतङ्ग गम्यतां शीघ्रमेवमेतद्भविष्यति॥
स्त्रियस्सर्वास्त्वया लोके यक्ष्यन्ते भूतिकर्मणि।
एवं तवाक्षया कीर्तिर्भविष्यति तपोधन॥
छन्ददेव इति ख्यातस्स्त्रीभिः पूज्यो भविष्यसि॥
भीष्मः--
एतत्तस्मै वरं दत्त्वा वासवोऽन्तरधीयत।
ब्रह्म त्यक्त्वा मतङ्गोऽपि प्राप तत्स्थानमुत्तमम्॥
एवमेव परं स्थानं मर्त्यानां भरतर्षभ।
ब्राह्मण्यं नाम दुष्प्रापमिन्द्रेणोक्तं महात्मना॥@
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सुदर्शनोपाख्याने द्वितीयोऽध्यायः॥ 2 ॥
तृतीयोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
विश्वामित्रेण कथं ब्राह्मण्यं प्राप्तमिति युधिष्ठिरस्य प्रश्नः
युधिष्ठिर उवाच
ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्राप्यं त्रिभिर्वर्णैर्नराधिप।
कथं प्राप्तं महाराज क्षत्रियेण महात्मना॥ 13-3-1
विश्वामित्रेण धर्मात्मन्ब्राह्मणत्वं नरर्षभ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 13-3-2
तेन ह्यमितवीर्येण वसिष्ठस्य महात्मनः।
हतं पुत्रशतं सद्यस्तपसापि पितामह॥ 13-3-3
यातुधानाश्च बहवो राक्षसास्तिग्मतेजसः।
मन्युनाऽऽविष्टदेहेन सृष्टाः कालान्तकोपमाः॥ 13-3-4
महान्कुशिकवंशश्च ब्रह्मर्षिशतसङ्कुलः।
स्थापितो नरलोकेऽस्मिन्विद्वद्ब्राह्मणसंस्तुतः॥ 13-3-5
ऋचीकस्यात्मजश्चैव शुनःशेपो महातपाः।
विमोक्षितो महासत्रात्पशुतामप्युपागतः॥ 13-3-6
हरिश्चन्द्रक्रतौ देवांस्तोषयित्वाऽऽत्मतेजसा।
पुत्रतामनुसम्प्राप्तो विश्वामित्रस्य धीमतः॥ 13-3-7
नाभिवादयते ज्येष्ठं देवरातं नराधिप।
पुत्राः पञ्चाशतेवापि शप्ताः श्वपचतां गताः॥ 13-3-8
त्रिशङकुर्बन्धुभिर्मुक्त ऐक्ष्वाकः प्रीतिपूर्वकम्।
अवाक्शिरा दिवं नीतो दक्षिणामाश्रितो दिशम्॥ 13-3-9
विश्वामित्रस्य विपुला नदी देवर्षिसेविता।
कौशिकी च शिवा पुण्या ब्रह्मर्षिसुरसेविता॥ 13-3-10
तपोविघ्नकरी चैव पञ्चचूडा सुसम्मता।
रम्भा नामाप्सराः शापाद्यस्य शैलत्वमागता॥ 13-3-11
तथैवास्य भयाद्वद्ध्वा वसिष्ठः सलिले पुरा।
आत्मानं मज्जयञ्श्रीमान्विपाशः पुनरुत्थितः॥ 13-3-12
तदाप्रभृति पुण्या हि विपाशाभून्महानदी।
विख्याता कर्मणा तेन वसिष्ठस्य महात्मनः॥ 13-3-13
वाग्भिश्च भगवान्येन देवसेनाग्रगः प्रभुः।
स्तुतः प्रीतमनाश्चासीच्छापाच्चैनममुञ्चत॥ 13-3-14
ध्रुवस्यौत्तानपादस्य ब्रह्मर्षीणां तथैव च।
मध्यं ज्वलति यो नित्यमुदीचीमाश्रितो दिशम्॥ 13-3-15
तस्यैतानि च कर्माणि तथान्यानि च कौरव।
क्षत्रियस्येत्यतो जातमिदं कौतूहलं मम॥ 13-3-16
किमेतदिति तत्त्वेन प्रब्रूहि भरतर्षभ।
देहान्तरमनासाद्य कथं स ब्राह्मणोऽभवत्॥ 13-3-17
एतत्तत्त्वेन मे तात सर्वमाख्यातुमर्हसि।
मतङ्गस्य यथातत्त्वं तथैवैतद्वदस्व मे॥ 13-3-18
स्थाने मतङ्गो ब्राह्मण्यं नालभद्भरतर्षभ।
चण्डालयोनौ जातो हि कथं ब्राह्मण्यमाप्तवान्॥ 13-3-19
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विश्वामित्रोपाख्याने तृतीयोऽध्यायः॥ 3 ॥
चतुर्थोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
आजमीढवंशवर्णनं विश्वामित्रस्य जन्मकथा तत्पुत्राणां नामानि च
भीष्म उवाच
श्रूयतां पार्थ तत्त्वेन विश्वामित्रो यथा पुरा।
ब्राह्मणत्वं गतस्तात ब्रह्मर्षित्वं तथैव च॥ 13-4-1
भरतस्यान्वये चैवाजमीढो नाम पार्थिवः।
बभूव भरतश्रेष्ठ यज्वा धर्मभृतां वरः॥ 13-4-2
तस्य पुत्रो महानासीज्जह्नुर्नाम नरेश्वरः।
दुहितृत्वमनुप्राप्ता गङ्गा यस्य महात्मनः॥ 13-4-3
तस्यात्मजस्तुल्यगुणः सिन्धुद्वीपो महायशाः।
सिन्धुद्वीपाच्च राजर्षिर्बलाकाश्वो महाबलः॥ 13-4-4
वल्लभस्तस्य तनयः साक्षाद्धर्म इवापरः।
कुशिकस्तस्य तनयः सहस्राक्षसमद्युतिः॥ 13-4-5
कुशिकस्यात्मजः श्रीमान्गाधिर्नाम जनेश्वरः।
अपुत्रः प्रसवेनार्थी वनवासमुपावसत्॥ 13-4-6
कन्या जज्ञे सुतात्तस्य वने निवसतः सतः।
नाम्ना सत्यवती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि॥ 13-4-7
तां वव्रे भार्गवः श्रीमांश्च्यवनस्यात्मसम्भवः।
ऋचीक इति विख्यातो विपुले तपसि स्थितः॥ 13-4-8
स तां न प्रददौ तस्मै ऋचीकाय महात्मने।
दरिद्र इति मत्वा वै गाधिः शत्रुनिबर्हणः॥ 13-4-9
प्रत्याख्याय पुनर्यातमब्रवीद्राजसत्तमः।
शुल्कं प्रदीयतां मह्यं ततो वत्स्यसि मे सुताम्॥ 13-4-10
ऋचीक उवाच
किं प्रयच्छामि राजेन्द्र तुभ्यं शुल्कमहं नृप।
दुहितुर्ब्रूह्यसंसक्तो माभूत्तत्र विचारणा॥ 13-4-11
गाधिरुवाच
चन्द्ररश्मिप्रकाशानां हयानां वातरंहसाम्।
एकतः श्यामकर्णानां सहस्रं देहि भार्गव॥ 13-4-12
भीष्म उवाच
ततः स भृगुशार्दूलश्च्यवनस्यात्मजः प्रभुः।
अब्रवीद्वरुणं देवमादित्यं पतिमम्भसाम्॥ 13-4-13
एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम्।
सहस्रं वातवेगानां भिक्षे त्वां देवसत्तम॥ 13-4-14
तथेति वरुणो देव आदित्यो भृगुसत्तमम्।
उवाच यत्र ते च्छन्दस्तत्रोत्थास्यन्ति वाजिनः॥ 13-4-15
ध्यातमात्रमृचीकेन हयानां चन्द्रवर्चसाम्।
गङ्गाजलात्समुत्तस्थौ सहस्रं विपुलौजसाम्॥ 13-4-16
अदूरे कान्यकुब्जस्य गङ्गायास्तीरमुत्तमम्।
अश्वतीर्थं तदद्यापि मानवैः परिचक्ष्यते॥ 13-4-17
ततो वै गाधये तात सहस्रं वाजिनां शुभम्।
ऋचीकः प्रददौ प्रीतः शुल्कार्थं तपतां वरः॥ 13-4-18
ततः स विस्मितो राजा गाधिः शापभयेन च।
ददौ तां समलङ्कृत्य कन्यां भृगुसुताय वै॥ 13-4-19
जग्राह विधिवत्पाणिं तस्या ब्रह्मर्षिसत्तमः।
सा च तं पतिमासाद्य परं हर्षमवाप ह॥ 13-4-20
स तुतोष च ब्रह्मर्षिस्तस्या वृत्तेन भारत।
छन्दयामास चैवैनां वरेण वरवर्णिनीम्॥ 13-4-21
मात्रे तत्सर्वमाचख्यौ सा कन्या राजसत्तम।
अथ तामब्रवीन्माता सुतां किञ्चिदवाङ्मुखी॥ 13-4-22
ममापि पुत्रि भर्ता ते प्रसादं कर्तुमर्हति।
अपत्यस्य प्रदानेन समर्थश्च महातपाः॥ 13-4-23
ततः सा त्वरितं गत्वा तत्सर्वं प्रत्यवेदयत्।
मातुश्चिकीर्षितं राजनृचीकस्तामथाब्रवीत्॥ 13-4-24
गुणवन्तमपत्यं सा अचिराज्जनयिष्यति।
मम प्रसादात्कल्याणि माभूत्ते प्रणयोऽन्यथा॥ 13-4-25
तव चैव गुणश्लाघी पुत्र उत्पत्स्यते महान्।
अस्मद्वंशकरः श्रीमान्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते॥ 13-4-26
ऋतुस्नाता च साश्वत्थं त्वं च वृक्षमुदुम्बरम्।
परिष्वजेथाः कल्याणि तत एवमवाप्स्यथः॥ 13-4-27
चरुद्वयमिदं चैव मन्त्रपूतं शुचिस्मिते।
त्वं च सा चोपभुञ्जीतं ततः पुत्राववाप्स्यथः॥ 13-4-28
ततः सत्यवती हृष्टा मातरं प्रत्यभाषत।
यदृचीकेन कथितं तच्चाचख्यौ चरुद्वयम्॥ 13-4-29
तामुवाच ततो माता सुतां सत्यवतीं तदा।
पुत्रि पूर्वोपपन्नायाः कुरुष्व वचनं मम॥ 13-4-30
भर्त्रा य एष दत्तस्ते चरुर्मन्त्रपुरस्कृतः।
एनं प्रयच्छ मह्यं त्वं मदीयं त्वं गृहाण च॥ 13-4-31
व्यत्यासं वृक्षयोश्चापि करवाव शुचिस्मिते।
यदि प्रमाणं वचनं मम मातुरनिन्दिते॥ 13-4-32
स्वमपत्यं विशिष्टं हि सर्व इच्छत्यनाविलम्।
व्यक्तं भगवता चात्र कृतमेवं भविष्यति॥ 13-4-33
ततो मे त्वच्चरौ भावः पादपे च सुमध्यमे।
कथं विशिष्टो भ्राता मे भवेदित्येव चिन्तय॥ 13-4-34
तथा च कृतवत्यौ ते माता सत्यवती च सा।
अथ गर्भावनुप्राप्ते उभे ते वै युधिष्ठिर॥ 13-4-35
दृष्ट्वा गर्भमनुप्राप्तां भार्यां स च महानृषिः।
उवाच तां सत्यवतीं दुर्मना भृगुसत्तमः॥ 13-4-36
व्यत्यासेनोपयुक्तस्ते चरुर्व्यक्तं भविष्यति।
व्यत्यासः पादपे चापि सुव्यक्तं ते कृतः शुभे॥ 13-4-37
मया हि विश्वं यद्ब्रह्म त्वच्चरौ सन्निवेशितम्।
क्षत्रवीर्यं च सकलं चरौ तस्या निवेशितम्॥ 13-4-38
त्रैलोक्यविख्यातगुणं त्वं विप्रं जनयिष्यसि।
सा च क्षत्रं विशिष्टं वै तत एतत्कृतं मया॥ 13-4-39
व्यत्यासस्तु कृतो यस्मात्त्वया मात्रा च ते शुभे।
तस्मात्सा ब्राह्मणं श्रेष्ठं माता ते जनयिष्यति॥ 13-4-40
क्षत्रियं तूग्रकर्माणं त्वं भद्रे जनयिष्यसि।
न हि ते तत्कृतं साधु मातृस्नेहेन भाविनि॥ 13-4-41
सा श्रुत्वा शोकसन्तप्ता पपात वरवर्णिनी।
भूमौ सत्यवती राजन्छिन्नेव रुचिरा लता॥ 13-4-42
प्रतिलभ्य च सा संज्ञां शिरसा प्रणिपत्य च।
उवाच भार्या भर्तारं गाधेयी भार्गवर्षभम्॥ 13-4-43
प्रसादयन्त्यां भार्यायां मयि ब्रह्मविदां वर।
प्रसादं कुरु विप्रर्षे न मे स्यात्क्षत्रियः सुतः॥ 13-4-44
कामं ममोग्रकर्मा वै पौत्रो भवितुमर्हति।
न तु मे स्यात्सुतो ब्रह्मन्नेष मे दीयतां वरः॥ 13-4-45
एवमस्त्विति होवाच स्वां भार्यां सुमहातपाः।
ततः सा जनयामास जमदग्निं सुतं शुभम्॥ 13-4-46
विश्वामित्रं चाजनयद्गाधिभार्या यशस्विनी।
ऋषेः प्रसादाद्राजेन्द्र ब्रह्मर्षेर्ब्रह्मवादिनम्॥ 13-4-47
ततो ब्राह्मणतां यातो विश्वामित्रो महातपाः।
क्षत्रियः सोऽप्यथ तथा ब्रह्मवंशस्य कारकः॥ 13-4-48
तस्य पुत्रा महात्मानो ब्रह्मवंशविवर्धनाः।
तपस्विनो ब्रह्मविदो गोत्रकर्तार एव च॥ 13-4-49
मधुच्छन्दश्च भगवान्देवरातश्च वीर्यवान्।
अक्षीणश्च शकुन्तश्च बभ्रुः कालपथस्तथा॥ 13-4-50
याज्ञवल्क्यश्च विख्यातस्तथा स्थूणो महाव्रतः।
उलूको यमदूतश्च तथर्षिः सैन्धवायनः॥ 13-4-51
वल्गुजङ्घश्च भगवान्गालवश्च महानृषिः।
ऋषिर्वज्रस्तथा ख्यातः सालङ्कायन एव च॥ 13-4-52
लीलाढ्यो नारदश्चैव तथा कूर्चामुखः स्मृतः।
वादुलिर्मुसलश्चैव वक्षोग्रीवस्तथैव च॥ 13-4-53
आङ्घ्रिको नैकदृक्चैव शिलायूपः शितः शुचिः।
चक्रको मारुतन्तव्यो वातघ्नोऽथाश्वलायनः॥ 13-4-54
श्यामायनोऽथ गार्ग्यश्च जाबालिः सुश्रुतः तथा।
कारीषिः अथ संश्रुत्यः परपौरवतन्तवः॥ 13-4-55
महानृषिश्च कपिलस्तथर्षिस्ताडकायनः।
तथैव च उपगहनः तथर्षिश्च आसुरायणः॥ 13-4-56
मार्दमर्षिः हिरण्याक्षो जङ्गारिर्बाभ्रवायणिः।
भूतिर्विभूतिः सूतश्च सुरकृत्तु तथैव च॥ 13-4-57
अरालिर्नाचिकश्चैव चाम्पेयोज्जयनौ तथा।
नवतन्तुर्बकनखः सेयनो यतिरेव च॥ 13-4-58
अम्भोरुहश्चारुमत्स्यः शिरीषी चाथ गार्दभिः।
ऊर्जयोनिरुदापेक्षी नारदी च महानृषिः॥ 13-4-59
विश्वामित्रात्मजाः सर्वे मुनयो ब्रह्मवादिनः।
तथैव क्षत्रियो राजन्विश्वामित्रो महातपाः॥ 13-4-60
ऋचीकेनाहितं ब्रह्म परमेतद्युधिष्ठिर।
एतत्ते सर्वमाख्यातं तत्त्वेन भरतर्षभ॥ 13-4-61
विश्वामित्रस्य वै जन्म सोमसूर्याग्नितेजसः।
यत्र यत्र च सन्देहो भूयसे[स्ते] राजसत्तम।
तत्र तत्र च मां ब्रूहि च्छेत्तास्मि तव संशयम्॥ 13-4-62
@युधिष्ठिरः--
विश्वामित्रो महाराज राजा ब्राह्मणतां गतः।
कथितं भवता सर्वं विस्तरेण पितामह॥
तच्च राजन्मया सर्वं श्रुतं बुद्धिमतां वर।
आगमो हि परोऽस्माकं त्वत्तः कौरवनन्दन॥
वीतहव्यस्तु राजर्षिर्विश्रुतो वै पितामह।
ब्राह्मणत्वमनुप्राप्त इति राजन्महायशाः॥
स केन कर्मणा प्राप ब्राह्मण्यं राजसत्तमः।
वरेण तपसा वाऽपि तन्मे ब्रूहि पितामह॥
भीष्मः--
शृणु राजन्यथा राजा वीतहव्यो महायशाः।
क्षत्रियस्स पुनः प्राप ब्राह्मण्यं लोकसत्कतम्॥
मनोर्महात्मनस्तात प्रजेशस्य प्रजापतेः।
बभूव पुत्रो धर्मात्मा यशसाऽतीव विश्रुतः॥
तस्यान्ववायजौ राजन्राजानौ धर्मदर्शिनौ।
हैहयस्तालजङ्घश्च वत्सेषु नृपती पुरा॥
हैहयस्य तु पुत्राणां दशसु स्त्रीषु भारत।
शतं बभूव प्रख्यातं वीराणामनिवर्तिनाम्॥
तुल्यरूपप्रभावानां विदुषां युद्धशालिनाम्।
महारथानां वेदे च धनुर्वेदे च योगिनाम्॥
काशिष्वथ तदा राजा दिवोदासपितामहः।
हर्यश्व इति विख्यातो राजराज इवापरः॥
स वीतहव्यस्य सुतैरागत्वा पार्थिवर्षभः।
युद्धे विनिर्जितो राजन्गङ्गायमुतयोरनु॥
तं च हत्वा नरवरं हैहयास्ते महारथाः।
प्रतिजग्मुः पुरी रम्यां वत्सानामकुतोभयाः॥
हर्यश्वस्य च दायादः काशिराज्येऽभिषेचितः।
सुदेवो देवसङ्काशस्साक्षाद्धर्म इवापरः॥
स पालयन्नेव महीं धर्मात्मा काशिनन्दनः।
स वीतहव्यैरागत्य युधि सर्वैर्विनिर्जितः॥
तमप्याजौ विनिर्जित्य प्रतियाता यथागतम्॥
सौदेविस्त्वथ काशीशो दिवोदासोऽभ्यपिञ्चत॥
सौदेविस्त्वथ विज्ञाय वीर्यं तेषां महात्मनाम्।
वाराणसीमुपादाय दिवोदासो विनिर्ममे॥
विप्रक्षत्रियसम्बाधां वैश्यशूद्रसमाकुलाम्।
नैकद्रव्योच्चयवतीं समृद्धविषणापणाम्॥
गङ्गाया उत्तरे कूले धप्रान्ते राजसत्तम।
गोमत्या दक्षिणे चैव रम्यां देवपुरीमिव॥
तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महाद्युतिम्।
आगत्य हैहया भूयः प्रबाधन्ते पुनः पुनः॥
सन्निपात्य ददौ युद्धं तेषां राजा महाबलः।
देवासुरसमं भीमं दिवोदासो महायशाः॥
स तु युद्ध्वा महाराजो दिनानां दशतीर्दश।
हतवाहनभूयिष्ठो राजा दैन्यमुपागमत्॥
हतयोधस्स राजर्षिः क्षीणकोशश्च भारत।
दिवोदासः पुरीं हित्वा पलायनपरोऽभवत्॥
स चाश्रममुपागम्य भरद्वाजस्य धीमतः।
प्रपद्य चरणौ तस्य मूर्ध्ना च निपपात ह॥
उवाच भगवन्तं तं पुत्रमाद्यं बृहस्पतेः॥
दिवोदासः--
भगवन्वैतहव्यैर्मे युद्धे वंशः प्रणाशितः।
अहमेकः परिद्यूनश्शरणं त्वामुपागतः॥
शिष्यस्नेहेन भगवंस्त्वं मां रक्षितुमर्हसि।
निश्शेषो हि कृतो वंशो मम तैः पापकर्मभिः॥
भीष्मः--
तमुवाच महातेजा भरद्वाजः प्रतापवान्।
पुरोधास्तस्य राजेन्द्रः दिवोदासस्य धीमतः॥
भरद्वाजः--
न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव व्येतु ते भयम्॥
अहमिष्टिं च ते राजन्करोमि सुतकारिकाम्।
वैतहव्यसहस्राणि यया त्वं प्रहरिष्यसे॥
भीष्मः--
तत इष्टिं चकारर्षिस्तस्य वै पुत्रकारिकाम्।
अथास्य तनयो जज्ञे दैवोदासिः प्रतर्दनः॥
स जातमात्रो ववृधे समास्सद्यस्त्रयोदश।
वेदं चाध्यगमत्कृत्स्नं धनुर्वेदं च कृत्स्नशः॥
योगेन तु समाविष्टो भरद्वाजेन धीमता।
कृत्स्नं हि तेजो यल्लोके तदेतद्देहमाविशत्॥
ततस्स कवची धन्वी वाणी दीप्त इवानलः।
प्रययौ स धनुर्धुन्वन्विवर्षिपुरिवाम्बुदः॥
तं दृष्ट्वा परमं हर्ष सौदेविरुपपद्यते।
मेने च मनसा दग्धान्वैतहव्यान्स पार्थिवः॥
ततो वै यौवराज्येन स्थापयित्वा प्रतर्दनम्।
कृतकृत्यं तदाऽऽत्मानम्स राजा प्रत्यपद्यत॥
ततश्च वैतहव्यानां वधाय स महीपतिः।
पुत्रं प्रस्थापयामास प्रतर्दनमरिन्दमम्॥
सरथस्स समुत्तीर्य गङ्गां गङ्गासमानधीः।
प्रययौ वीतहव्यानां पुरीं परपुरञ्जयः॥
वैतहव्यास्तु तं श्रुत्वा रथघोषं समास्थितम्।
निर्ययुर्नगराच्छीघ्रं रथैस्तैर्मगरोपमैः॥
निष्क्रम्य ते नरव्याघ्रा दंशिताश्चित्रयोधिनः।
प्रतर्दनं समाजघ्नुश्शरवर्षैरुदायुधाः॥
अस्त्रैश्च विविधैर्वीराश्शस्त्रैश्च भरतर्षभ।
प्रावर्षन्वैतहव्यास्ते शीघ्रं शैलमिवाम्बुदाः॥
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां राजन्प्रतर्दनः।
अघान कतान्महातेजा वज्रवेगसमैश्शरैः॥
हृतोत्तमाङ्गास्ते राजन्भल्लैश्शतसहस्रशः।
पतिता रुधिरार्द्रास्तु निकृत्ता इव किंशुकाः॥
हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्यस्सुतेष्वथ।
प्राद्रवन्नगरीं हित्वा भृशोराश्रममप्युत॥
ययौ भृगुं स शरणं वीतहव्यो नराधिपः।
अभयं च ददौ तस्मै वीतहव्याय भार्गवः॥
आसनं शिष्यमध्ये च भृगुरन्यत्समदिशत्॥
अथानुपदमेवाशु तत्रागच्छत्प्रतर्दनः।
आश्रमं सोऽथ सम्प्राप्य दैवोदासिरभाषत॥
प्रतर्दनः--
भो भो केऽत्राश्रमे सन्ति भृगोश्शिष्या महात्मनः॥
भीष्मः--
तमभ्यनन्दद्भगवान्सत्कारेण स्वयं भृगुः।
उवाच चैनं भगवान्किं कार्यमिति सत्कृतम्॥
तमुवाच ततो राजा दैवोदासिः प्रतर्दनः॥
प्रतर्दनः--
एषोऽत्र क्षत्रियो ब्रह्मन्वीतहव्यो विसृज्यताम्।
अस्य पुत्रैर्महान्वंशः कृत्स्नोऽस्माकं प्रणाशितः॥
उत्सादितश्च विषयः काशीनां राज्यसंहितः॥
एतस्य बलदृप्तस्य हतं पुत्रशप्तं मया।
अस्येदानीं बधाद्ब्रह्मन्भविष्याम्यनृणः पितुः॥
भीष्मः--
तमुवाच कृपाविष्टो भृगुर्धर्मभृतां वरः॥
भृगुः--
नेहास्ति क्षत्रियः कश्चित्सर्वे हीमे द्विजोत्तमाः॥
भीष्मः--
एवमेतद्वचश्श्रुत्वा भृगोस्तथ्यं प्रतर्दनः।
पादावुपस्पृश्य शनैः प्रहसन्सोऽब्रवीद्वचः॥
प्रतर्दनः--
एवमप्यस्मि भगवन्कृतकृत्यो न संशयः।
यदेष क्षत्रियो वीर्यात्स्वजातेस्त्याजितो मया॥
ऋषेर्हि वचनं सत्यं सर्वे स्म ब्राह्मणा इति।
अनुजानीहि मां ब्रह्मन्ध्यायस्व च शिवेन माम्॥
त्याजितो हि मया जाते राजैष भृगुसत्तम॥
भीष्मः--
भृगुणा सोऽभ्यनुज्ञातो ययौ राजा प्रतर्दनः।
यथागतं गतिं कान्तां दैवोदासिः प्रतापवान्॥
भृगोर्वचनमात्रेण सोऽपि ब्राह्मणतां गतः।
वीतहव्यो महाराज ब्रह्मवादित्वमेव च॥
तस्य गृत्समदः पुत्रो वीतहव्य इवापरः।
शक्रस्त्वमिति यो दैत्यैर्गृहीतः किल पूर्वजैः॥
ऋग्वेदे वर्तते चाग्र्या श्रुतिरत्र विशांपते।
यत्र गार्त्समदं ब्रह्मन्ब्राह्मणैस्समुदाहृतम्॥
स ब्रह्मवादी विप्रर्षिश्श्रीमान्गृत्समदोऽभवत्।
पुत्रो गृत्समदस्यापि विप्रस्सावैनसोऽभवत्॥
सावैनसस्य पुत्रौ वै वितस्त्यस्तस्य चात्मजः।
वितस्त्यस्य सुतस्तस्य शिवस्तस्यात्मजोऽभवत्॥
श्रवास्तस्य सुतश्चापि श्रवसश्चाभवत्तमः।
तमसश्च प्रकाशोऽभूत्तनयो द्विजसत्तमः॥
प्रकाशस्य च वागिन्द्रो वागिन्द्राद्ब्रह्मवादिनः।
बभूव प्रीतिमांस्तस्य पुत्रो वेदविदां वरः॥
घृताच्यां तस्य पुत्रस्तु रुरुर्नामोदपद्यत॥
प्रमद्वरायां तु रुरोः पुत्रस्समुदपद्यत।
शुनको नाम विप्रर्षिर्यस्य पुत्रस्स शौनकः॥
एवं ब्राह्मणतां प्राप्य वीतहव्यो महातपाः।
भृगोः प्रसादाद्राजेन्द्र क्षत्रियः क्षत्रियर्षभ॥
एष ते कथितो वंशो राजन्गार्त्समदो यथा।
विस्तरेण कुरुश्रेष्ठ किमन्यदिह वर्तताम्॥@
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि विश्वामित्रोपाख्याने चतुर्थोऽध्यायः॥ 4 ॥
पञ्चमोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
स्वामिभक्तस्य दयालोरुत्कर्षं सूचयितुमिन्द्रशुकसंवादस्योल्लेखः
युधिष्ठिर उवाच
आनृशंस्यस्य धर्मज्ञ गुणान्भक्तजनस्य च।
श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 13-5-1
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
वासवस्य च संवादं शुकस्य च महात्मनः॥ 13-5-2
विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्क्रम्य लुब्धकः।
सविषं काण्डमादाय मृगयामास वै मृगम्॥ 13-5-3
तत्र चामिषलुब्धेन लुब्धकेन महावने।
अविदूरे मृगान्दृष्ट्वा बाणः प्रतिसमाहितः॥ 13-5-4
तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा।
महान्वनतरुस्तत्र विद्धो मृगजिघांसया॥ 13-5-5
स तीक्ष्णविषदिग्धेन शरेणातिबलात्क्षतः।
उत्सृज्य फलपत्राणि पादपः शोषमागतः॥ 13-5-6
तस्मिन्वृक्षे तथाभूते कोटरेषु चिरोषितः।
न जहाति शुको वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः॥ 13-5-7
निष्प्रचारो निराहारो ग्लानः शिथिलवागपि।
कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा सोऽप्यशुष्यत॥ 13-5-8
तमुदारं महासत्त्वमतिमानुषचेष्टितम्।
समदुःखसुखं दृष्ट्वा विस्मितः पाकशासनः॥ 13-5-9
ततश्चिन्तामुपगतः शक्रः कथमयं द्विजः।
तिर्यग्योनावसम्भाव्यमानृशंस्यमवस्थितः॥ 13-5-10
अथवा नात्र चित्रं हि अभवद्वासवस्य तु।
प्राणिनामपि सर्वेषां सर्वं सर्वत्र दृश्यते॥ 13-5-11
ततो ब्राह्मणवेषेण मानुषं रूपमास्थितः।
अवतीर्य महीं शक्रस्तं पक्षिणमुवाच ह॥ 13-5-12
शुक भो पक्षिणां श्रेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजास्तथा[जा त्वया]।
पृच्छे त्वां शुकमेनं त्वं कस्मान्न त्यजसि द्रुमम्॥ 13-5-13
अथ पृष्टः शुकः प्राह मूर्ध्ना समभिवाद्य तम्।
स्वागतं देवराज त्वं विज्ञातस्तपसा मया॥ 13-5-14
ततो दशशताक्षेण साधु साध्विति भाषितम्।
अहो विज्ञानमित्येवं मनसा पूजितस्ततः॥ 13-5-15
तमेवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम्।
विजानन्नपि तां प्रीतिं पप्रच्छ बलसूदनः॥ 13-5-16
निष्पत्रमफलं शुष्कमशरण्यं पतत्रिणाम्।
किमर्थं सेवसे वृक्षं स[य]दा महदिदं वनम्॥ 13-5-17
अन्येऽपि बहवो वृक्षाः पत्र सञ्च्छन्नकोटराः।
शुभाः पर्याप्तसञ्चारा विद्यन्तेऽस्मिन्महावने॥ 13-5-18
गतायुषमसामर्थ्यं क्षीणसारं हतश्रियम्।
विमृश्य प्रज्ञया धीर जहीमं स्थविरं द्रुमम्॥ 13-5-19
भीष्म उवाच
तदुपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शक्रेण भाषितम्।
सुदीर्घमतिनिःश्वस्य दीनो वाक्यमुवाच ह॥ 13-5-20
अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते।
यत्राभवत्तव प्रश्नस्तन्निबोध सुराधिप॥ 13-5-21
अस्मिन्नहं द्रुमे जातः साधुभिश्च गुणैर्युतः।
बालभावेन सङ्गुप्तः शत्रुभिश्च न धर्षितः॥ 13-5-22
किमनुक्रोश्य वैफल्यमुत्पादयसि मेऽनघ।
@अनुरक्तस्य भक्तस्य संस्पृशेन्न च पावकः॥@
आनृशंस्याभियुक्तस्य भक्तस्यानन्यगस्य च॥ 13-5-23
अनुक्रोशो हि साधूनां महद्धर्मस्य लक्षणम्।
अनुक्रोशश्च साधूनां सदा प्रीतिं प्रयच्छति॥ 13-5-24
त्वमेव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयात्।
अतस्त्वं देवदेवानामाधिपत्ये प्रतिष्ठितः॥ 13-5-25
नार्हसे मां सहस्राक्ष द्रुमं त्याजयितुं चिरात्।
@तद्भक्तितस्त्याजयितुं न मामर्हसि सत्तम॥@
समर्थमुपजीव्येमं त्यजेयं कथमद्य वै॥ 13-5-26
तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः।
शुकं प्रोवाच धर्मात्मा आनृशंस्येन तोषितः॥ 13-5-27
वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुकः।
आनृशंस्यपरो नित्यं तस्य वृक्षस्य सम्भवम्॥ 13-5-28
विदित्वा च दृढां भक्तिं तां शुके शीलसम्पदम्।
प्रीतः क्षिप्रमथो वृक्षममृतेनावसिक्तवान्॥ 13-5-29
ततः फलानि पत्राणि शाखाश्चापि मनोहराः।
शुकस्य दृढभक्तित्वाच्छ्रीमत्तां प्राप स द्रुमः॥ 13-5-30
शुकश्च कर्मणा तेन आनृशंस्यकृतेन वै।
आयुषोऽन्ते महाराज प्राप शक्रसलोकताम्॥ 13-5-31
एवमेव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रितः।
सर्वार्थसिद्धिं लभते शुकं प्राप्य यथा द्रुमः॥ 13-5-32
@भीष्मः--
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
मद्रराजस्य संवादं व्यासस्य च महात्मनः॥
वैताने कर्मणि तते कुन्तीपुत्र यथा पुरा।
उक्तो भगवता मद्रे तथा तत्राशृणोद्भवान्॥
मद्रराजः--
कानि तीर्थानि भगवन्फलार्थाश्चेह के श्रमाः।
क इज्यते कश्च यज्ञः को यूपः क्रमते च कः॥
कश्चाध्वरे शस्यते गीतिशब्दः कश्चाध्वरे गीयते वल्गुभाषैः।
को ब्रह्मशब्दस्स्तुतिभिस्स्तूयते च कस्येह हविरध्वर्यवः कल्पयन्ति॥
वर्णाश्रमः किम्फलः कश्च सोमः कश्चोङ्कारः कश्च वेदार्थमार्गः।
पृष्टस्तन्मे ब्रूहि सर्वं महर्षे लोकज्येष्ठं कस्य विज्ञानमाहुः॥
द्वैपायनः
लोकज्येष्ठं यस्य विज्ञानमाहुर्योनिज्येष्ठं यस्य वदन्ति जन्म।
पूतात्मानो ब्राह्मणा वेदमुख्या अस्मिन्प्रश्नो दीयतां केशवाय॥
ब्राह्मणाः--
बालो जात्या क्षत्रधर्मार्थशीलो जातो देवक्यां शूरपुत्रेण वीरः।
वेत्तुं वेदानर्हते क्षत्रियो वै दाशार्हाणामुत्तमः पुष्कराक्षः॥
श्रीभगवान्--
पारशार्य ब्रूहि यद्व्राह्मणेभ्यः प्रीतात्मा वै ब्रह्मकल्पस्सुमेधाः।
पृष्टो यज्ञार्थः पाण्डवस्यातितेजा एतच्छ्रेयस्तस्य लोकस्य चैव॥
व्यासः--
उक्तं वाक्यं यद्भवान्मामवोचत्प्रश्नं चित्रं नाहमत्रोत्सहेऽद्य।
छेत्तुं स्पष्टं तिष्ठति त्वद्विधे वै लोकज्येष्ठे विश्वरूपे सुनाभे॥
श्रीभगवान्--
तत्त्वं वाक्यं ब्रूहि तस्मिन्महर्षे यस्मिन्कृष्णः प्रोच्यते वै यथावत्।
प्रीतस्तेऽहं ज्ञानशक्त्या महात्मन्निर्देशे वै कर्मणां ब्रूहि सिद्धिम्॥
वैशम्पायनः--
उक्तवाक्ये सत्तमे यादवानां कृष्णो व्यासः प्राञ्जलिर्वासुदेवम्।
विप्रैस्सार्ध पूजयन्देवदेवं कृष्णं विष्णउं वासुदेवं बभाषे॥
व्यासः--
आनन्त्यं ते विश्वकर्मस्तवैवं रूपं पुराणं शाश्वतं च ध्रुवं च।
कस्ते बुद्ध्येद्वेदवादेषु चैतल्लोके ह्यस्मिञ्शासकस्त्वं पितेव॥
भीष्मः--
द्वारकायां यथा प्राह पुराऽयं मुनिसत्तमः।
वेदविप्रमयं तत्त्वं वासुदेवस्य तच्छृणु॥
यूपं विष्णुं वासुदेवं विजानन्सर्वान्बोधते तत्त्वदर्शी।
विष्णुं क्रान्तं वासुदेवं विजानन्विप्रो विप्रत्वं गच्छते तत्त्वदर्शी॥
विष्णुर्यज्ञस्त्विज्यते चापि विष्णुः कृष्णो विष्णुर्यश्च कृष्णः प्रभुश्च।
कृष्णो वेदाङ्गं वेदवादाश्च कृष्ण एवं जानन्ब्राह्मणो ब्रह्म एति॥
स्थानं सर्व वैष्णवं यज्ञमार्गे चातुर्होत्रं वैष्णवं तत्र कृष्णः।
सर्वैर्भावैरिज्यते सर्वकामैः पुण्याँल्लोकान्ब्राह्मणाः प्राप्नुवन्ति॥
सोमं सद्भावाद्ये च जातं पिबन्ति दीप्तं कर्म ये विदानाश्चरन्ति।
एकान्तमिष्टं चिन्तयन्तो दिविस्थास्ते पन्थानं प्राप्नुवन्ति व्रतज्ञाः॥
ओमित्येतद्ध्यामानो न गच्छेद्दुर्ग पन्थानं पापकर्मापि विप्रः।
सर्व कृष्णं वासुदेवं हि विप्राः कृत्वा ध्यानं दुर्गतिं न प्रयान्ति॥
आज्यं यज्ञस्स्रुक्स्रुवौ यज्ञदाता इध्मा वर्तिर्यज्ञशाला हवींषि।
इष्मं पुरोडाशं सर्वदा होतृकर्ता कृष्णं विष्णुं संविजानंस्तमेति॥
योगे योगे कर्मणां चामिहारे युक्ते वैताने कर्मणि ब्राह्मणस्य।
पुष्ट्यर्थेषु प्राप्नुयात्सर्वसिद्धिं शान्त्यर्थेषु प्राप्नुयात्सर्वशान्तिम्॥
द्वैपायनः--
श्रद्धां त्यागं निर्वृतिं चापि पूजां सत्यं धर्मं यः कृतं चाभ्युपैति।
कामद्वेषौ त्यज्य सर्वेषु तुल्यश्श्रद्धापूतस्सर्वयज्ञेषु योग्यः॥
यस्मिन्यज्ञे सर्वभूताः प्रहृष्टास्सर्वे चारम्भाश्शास्त्रदृष्टाः प्रवृत्ताः।
धर्म्यैरर्थैर्ये यजन्ते ध्रुवं ते पूतात्मानो धर्ममेकं भजन्ते॥
एकाक्षरं द्यक्षरमेकमेव सदा यजन्ते नियताः प्रतीताः।
दृष्ट्वा मनागर्चयित्वा स्म विप्रास्सतां मार्ग तं ध्रुवं सम्भजन्ते॥
पापात्मानः क्रोधरागाभिभूताः कृष्णे भक्ता नाम सङ्कीर्तयन्तः।
पूतात्मानो यज्ञशीलास्सुमेधा यज्ञस्यान्ते कीर्तिलोकान्भजन्ते॥
श्रीभगवान्--
एको वेदो ब्राह्मणानां बभूव चतुष्पादस्त्रिगुणो ब्रह्मशीर्षः।
पादं पादं ब्राह्मणा वेदमाहुस्त्रेताकाले तं च तं विद्धि शीर्षम्॥
द्वैपायनः--
सर्वे वेदास्सर्ववेद्यास्सशास्त्रास्सर्वे यज्ञास्सर्व इज्याश्च कृष्णः।
विदुः कृष्णं ब्राह्मणास्तत्त्वतो ये तेषां राजन्सर्वयज्ञास्समाप्ताः॥
ज्ञेयो योगी ब्राह्मणैर्येदतत्वेरारण्यकैस्सैष कृष्णः प्रभुत्वात्।
सर्वान्यज्ञान्ब्राह्मणान्ब्रह्म चैव व्याप्यातिष्ठद्देवदेवस्त्रिलोके॥
स एष देवश्शक्रमीशं यजानं प्रीत्या प्राह क्रतुयष्टारमग्र्यम्।
न मे शक्रो वेद वेदार्थकत्वाद्भक्तो भक्त्या शुद्धभावः प्रधानः॥
मा जानन्ते ब्रह्मशीर्ष वरिष्ठं विश्वे विश्वं ब्रह्मयोनिं ह्ययोनिम्।
सर्वत्राहं शाश्वतश्शाश्वतेशः कृत्स्नो वेदो निर्गुणोऽनन्ततेजाः॥
सर्वे देवा वासुदेवं यजन्ते ततो बुद्ध्या मार्गमाणास्तनूनाम्।
सर्वान्कामान्प्राप्नुवन्ते विशालांस्त्रैलोक्येऽस्मिन्कृष्णनामाभिधानात्॥
कृष्णो यज्ञैरिज्यते यायजूकैः कृष्णो वीरैरिज्यते विक्रमद्भिः।
कृष्णो वाक्यैरिज्यते सम्मृशानैः कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः॥
विद्यावन्तस्सोमपा ये विपापा इष्ट्वा यज्ञैर्गोचरं प्रार्थयन्ते॥
श्रीभगवान्--
सर्व क्रान्तं देवलोकं विशालं त्वन्ते कृत्वा मर्त्यलोकं भजन्ते॥
एवं सर्वे त्वाश्रमास्सुब्रता ये मां जानन्तो यान्ति लोकानदीनान्।
यां यां दीक्षामुद्वहन्तो विपापा ज्योतिर्भूत्वा देवलोकं भजन्ते॥
पूज्यन्ते मां पूजयन्तः प्रहृष्टा मां जानन्तश्श्रद्ध्या वासुदेवम्।
भक्त्या तुष्टोऽहं तस्य सत्त्वं प्रयच्छे सत्त्वस्पृष्टो वीतमोहोऽयमेति॥
द्वैपायनः--
ज्योतींषि शुक्लानि च यानि लोके त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्च।
त्रयोऽग्नयश्चाहुतयश्च पञ्च सर्वे देवा देवकीपुत्र एव॥
भीष्मः--
व्यासस्यैतद्वचश्श्रुत्वा मद्रराजस्सहर्षिभिः।
व्यासं कृष्णं च विधिवत्प्रीतात्मा प्रत्यपूजयत्॥
वैशम्पायनः--
कविः प्रयातस्तु महर्षिपुत्रो द्वैपायनस्तद्वचनं निशम्य।
जगाम पृथ्वीं शिरसा महात्मा नमश्च कृष्णाय चकार भीष्मः॥
युधिष्ठिरः--
गरुडः पक्षिणां श्रेष्ठ इति पूर्व पितामह।
उक्तस्त्वया महाबाहो श्वेतवाहं प्रशंसता॥
अत्र कौतूहल इति श्रवणे जायते मतिः।
कथं गरुत्मान्पक्षीणां श्रैष्ठ्यं प्राप्तः परन्तप॥
सुपर्णो वैनतेयश्च केन शत्रुश्च भोगिनाम्।
किंवीर्यः किम्बलश्चासौ वक्तुमर्हसि भारत॥
भीष्मः--
वासुदेव महाबाहो देवकीसुप्रजास्त्वया।
श्रुतं ते धर्मराजस्य यदुहर्षविवर्धन॥
सुपर्ण शंस इत्येव मामाह कुरुनन्दनः।
अस्य प्रवक्तुमिच्छामि त्वया पृष्टो महाद्युते॥
त्वं हि शौरे महाबाहो सुपर्णः प्रोच्यसे पुरा।
अनादिनिधने काले गरुडश्चासि केशव॥
तस्मात्पूर्वं प्रसाद्य त्वां धर्मपुत्राय धीमते।
गरुडं पततां श्रेष्ठं वक्तुमिच्छामि माधव॥
श्रीभगवान्--
यथैव मां भवान्वेद तथा वेद युधिष्ठिरः।
यथा च गरुडो जातस्तथाऽस्मै ब्रूहि तत्त्वतः॥
भीष्मः--
युधिष्ठिर महाबाहो शृणु राजन्यथातथम्।
गरुडं पक्षिणां श्रेष्ठं वैनतेयं महाबलम्॥
तथा च गरुडो राजन्सुपर्णस्तु यथाऽभवत्।
यथा च भुजगान्हन्ति तथा मे ब्रुवतश्शृणु॥
पुराऽहं तात रामेण जामदग्न्येन धीमता।
कैलासशिखरे रम्ये मृगान्निघ्नन्सहस्रशः॥
तमहं तात दृष्ट्वैव शस्त्राण्युत्सृज्य सर्वशः।
अभिवाद्य पूर्वं रामाय विनयेनोपतस्थिवान्॥
तमहं कथान्ते वरदं सुपर्णस्य बलौजसी।
अपृच्छं स च मां प्रीतः प्रत्युवाच युधिष्ठिर॥
रामः--
कद्रूश्च विनता चास्तां प्रजापतिसुते उभे।
ते धर्मेणोपयेमे च मारीचः काश्यपः प्रभुः॥
प्रादात्ताभ्यां वरं प्रीतो भार्याभ्यां सुमहातपाः।
तत्र कद्रूर्वरं वव्रे पुत्राणां दशतीश्शतम्॥
तुल्यतेजः प्रभावानां सर्वेषां तुल्यजन्मनाम्।
द्वौ पुत्रौ विनता वव्रे वीरौ भरतसत्तम॥
कद्रूपुत्रसहस्रेण तुल्यवेगपराक्रमौ।
स तु ताभ्यां वरं प्रादात्तथेत्युक्त्वा महातपाः॥
जनयामास यान्पुत्रांन्ताभ्यामासीद्यथा पुरा॥
कद्रूः प्रजज्ञे त्वण्डानां तथैव दशतीश्शतम्॥
अण्डे द्वे विनता चैव दर्शनीयतरे शुभे॥
तानि त्वण्डानि तु तयोः कद्रूविनतयोर्द्वयोः।
सोपस्वेदेषु पात्रेषु निदधुः परिचारिणः॥
निस्सरन्ति तदण्डेभ्यः कद्रूपुत्रा भुजङ्गमाः।
पञ्चवर्षशते काले दृष्टाश्च सबलौजसः॥
विनता तेषु जातेषु पन्नगेषु महात्मसु।
विपुत्रा पुत्रसन्तापादण्डमेकं बिभेद ह॥
किमनेन करिष्येऽहमिति वाक्यमभाषत।
न हि पञ्चशते काले पुरा पुत्रं ददर्श सा॥
साऽपश्यदण्डान्निष्क्रान्तं विना पुत्रं मनस्विनम्।
पूर्वकायोपसम्पन्नं वियुक्तमितरेण ह॥
दृष्ट्वा तु तं तथारूपमसमग्रशरीरिणम्।
पुत्रदुःखान्विताऽशोचत्स च पक्षी तथा गताः॥
अब्रवीच्च मुदा युक्तः पर्यश्रुनयनस्तथा।
मातरं चपलाऽसीति हतोऽहमिति चासकृत्॥
न त्वया काङ्क्षितः कालो यावानेवात्यगात्पुरा।
आवां भवाव पुत्रौ तु श्वसनाद्बलवत्तरौ॥
ईर्ष्याक्रोधाभिभूतत्वाद्योऽहमेवं कृतस्त्वया।
तस्मात्त्वमपि मे मातर्दासीभावं गमिष्यसि॥
पञ्चवर्षशतानि त्वं स्पर्धसे वै यया सह।
दासी तस्या भवित्रीति साश्रुपातमुवाच ह॥
एष चैव महाभागे बली बलवतां वरः।
मोक्षयिष्यति ते मातर्दासीभावान्ममानुजः॥
विनता पुत्रशोकार्ता शापाद्भीता च भारत।
प्रतीक्षते स्म तं कालं यः पुत्रोक्तस्तदाऽभवत्॥
ततोऽप्यतीते पञ्चशते वर्षाणां कालसंयुगे।
गरुडोऽथ महावीर्यो जज्ञे भुजगभुग्बली॥
बन्धुरास्यश्शिखी पत्रकोशः कूर्मनखो महान्।
रक्ताक्षस्संहतग्रीवो ह्रस्वपादो महाशिराः॥
यस्त्वण्डात्स विनिर्भिन्नो निष्क्रान्तो भरतर्षभ।
विनतापूर्वजः पुत्रस्सोऽरुणो दृश्यते दिवि॥
पूर्वा दिशमभिप्रेत्य सूर्यस्योदयनं प्रति।
अरुणोऽरुणसङ्काशो नाम्ना चैवारुणस्स्मृतः॥
जातमात्रस्तु विहगो गरुडः पन्नगाशनः।
विहाय मातरं क्षिप्रमगमत्सर्वतो दिशः॥
स तथा चातिववृधे सर्वकामैरथार्चितः।
पितामहविसृष्टेन भोजनेन विशां पते॥
तस्मिंश्च विहगे तत्र यथाकामं विवर्धति।
कद्रूश्च विनता चैव गच्छतां सागरं प्रति॥
ददृशाते तु ते यान्तमुच्चैश्श्रवसमन्तिकात्।
स्नात्वोपवृत्तं त्वरितं पीतवन्तं च वाजिनम्॥
ततः कद्रूर्हसन्त्येव विनतामिदमब्रवीत्॥
कद्रूः--
हयस्य वर्णः को न्वत्र ब्रूहि यस्ते मतश्शुभे॥
विनता--
एकवर्णो हयो राज्ञि सर्वश्वेतो मतो मम।
वर्ण वा कीदृशं तस्य मन्यसे त्वं मनस्विनि॥
कद्रूः--
सर्वश्वेतो मतस्तुभ्यं य एष हयसत्तमः।
ब्रूहि कल्याणि दिव्यानि वर्णान्यत्वेन भामिनि॥
विनता--
यद्यते दीव्यसि त्वं मे कः पणो नो भविष्यति।
सा तज्ज्ञात्वा पणेयं वै ज्ञात्वा तु विपणे त्वया॥
कद्रूः--
जिता दासी भवेर्मे त्वमहं चाप्यसितेक्षणे।
नैकवर्णैकवर्णत्वे विनते रोचते च ते॥
विनता--
रोचते मे पणो राज्ञि दासीत्वेन न संशयः।
सत्यमातिष्ठ भद्रं ते सत्ये स्थास्यामि चाप्यहम्॥
रामः--
विनता तु तथेत्युक्त्वा कृतसंशपथा पणे।
कद्रूरपि तथेत्युक्त्वा पुत्रानिदमुवाच ह॥
कद्रूः--
मया कृतः पणः पुत्रा मिथो विनतया सह।
उच्चैश्श्रवसि गान्धर्वे तच्छृणुध्वं भुजङ्गमाः॥
अहं ब्रुवं नैकवर्ण सैकवर्णमथाव्रवीत्।
जिता दासी भवेत्पुत्रास्साहसं वै न संशयः॥
एकवर्णश्च वाजी स चन्द्रकोकनदप्रभः।
साऽहं दासी भविष्यामि जिता पुत्रा न संशयः॥
ते यूयमश्वप्रवरमाविशध्वमतन्द्रिताः।
सर्वश्वेतं बालधिषु बाला भूत्वाऽञ्जनप्रभाः॥
सर्पाः--
निकृत्या न जयश्श्रेयान्मातस्सत्या गिरश्शृणु।
आयत्यां च तदात्वे च न च धर्मोऽत्र विद्यते॥
सा त्वं धर्मादपेतं वै कुलस्यैवाहितं तव।
निकृत्या विजयं मातर्मा स्म कार्षीः कथञ्चन॥
यद्यधर्मेण विजयं वयं काङ्क्षामहे क्वचित्।
त्वया नाम निवार्यास्स्म मा कुरुध्वमिति ध्रुवम्॥
सा त्वमस्मानपि सतो विपापानृजुबुद्धिनः।
कल्मषेण हि संयोक्तुं काङ्क्षसे लोभमोहिता॥
ते वयं त्वां परित्यज्य द्रविष्याम दिशो दश।
यत्र वाक्यं न ते मातः पुनश्श्रोष्याम ईदृशम्॥
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते॥
कद्रूः--
शृणोमि विविधा वाचो हेतुमत्यस्समीरिताः।
वक्रकामनिवृत्त्यर्थ तदहं वो न रोचये॥
न च तत्पणितं मन्दाश्शक्यं जेतुमतोऽन्यथा।
जिते निकृत्या श्रुत्वैतत्क्षमं कुरुत पुत्रकाः॥
श्वोऽहं प्रभातसमये जिता धर्मेण पुत्रकाः।
शैलूषिणी भविष्यामि विनताया न संशयः॥
इह चामुत्र चार्थाय पुत्रानिच्छन्ति मातरः।
साऽहं विपन्ना निरये युष्मानासाद्य सङ्गतान्॥
इह वा तारयेत्पुत्रः प्रेत्य वा तारयेत्पितॄन्।
नात्र चित्रं भवेत्किञ्चित्पुनातीति च पुत्रकः॥
ते यूयं तारणार्थाय मम पुत्रा मनोजवाः।
आविशध्वं हयश्रेष्ठं बाला भूत्वाऽञ्जनप्रभाः॥
जानाम्यधर्मस्सकलो विजिता विनता भवेत्।
निकृत्या दासभावस्तु युष्मानप्यवपीडयेत्॥
निकृत्या विजयो वेति दासीत्वमवरं भवेत्।
उभयं निश्चयं कृत्वा जयो वै धार्मिको वरः॥
यद्यप्यधर्मो विजयो युष्मानेव स्पृशेत्पुनः।
गुरोर्वचनमादाय धर्मो वस्स भविष्यति॥
रामः--
श्रुत्वा तु वचनं मातुः क्रुद्धायास्ते भुजङ्गमाः।
कृच्छ्रेणैवान्वमोदन्त केचिद्धित्वा दिशो गताः॥
ये प्रतस्थुर्दिशस्तत्र क्रुद्धा तानशपद्भृशम्।
भुजङ्गमानां माता वै कद्रूर्वैरकरी तदा॥
कद्रूः--
उत्पत्स्यति हि राजन्यः पाण्डवो जनमेजयः।
चतुर्थो धन्विनां श्रेष्ठात्कुन्तीपुत्राद्धनञ्जयात्॥
स सर्पसत्रमाहर्ता क्रुद्धः कुरुकुलोद्वहः।
तस्मिन्सत्रेऽग्निना युष्मान्पञ्चत्वमुपनेष्यति॥
रामः--
एवं च साऽशपन्माता पन्नगान्धर्मचारिणः।
गुरोः परित्यागकृतो दोष एतद्भविष्यति॥
एवं शप्ता दिशः प्राप्ताः पन्नगा धर्मचारिणः।
विहाय मातरं प्राप्ता गता वैरकरीं तदा॥
तत्र ये वृजिनं तस्यामुपपन्ना भुजङ्गमाः।
ते तस्य वाजिनो बाला बभूवुरसितप्रभाः॥
तान्दृष्ट्वा बालधिस्थांश्च पुत्रान्कद्रूरथाब्रवीत्।
विनतामथ संहृष्टा हयोऽसौ दृश्यतामिति॥
एकवर्णो न वा भद्रे पणो नौ सुव्यवस्थितः।
उदकादुत्तरन्तं तं हयं चैव तु भामिनि॥
सा त्ववक्रमतिर्देवी विनता जिह्मगामिनीम्।
अब्रवीद्भगिनीं किञ्चिद्विहसन्तीव भारत॥
विनता--
हन्त गच्छाव पश्याव सुकृतो नौ पणश्शुभे।
दासी वा ते भविष्यामि त्वं वा दासी भविष्यसि॥
रामः--
एवं स्थिरं पणं कृत्वा हयं ते तं ददर्शतुः।
कृत्वा साक्षिणमात्मनं भगिन्यौ कुरुसत्तम॥
सा दृष्ट्वैव हयं मन्दं विनता शोककर्शिता।
श्वेतं चन्द्रांशुबालं तं कालवालं मनोजवम्॥
तत्र सा ब्रीलिता वाक्यं विनता साश्रुबिन्दुका।
उवाच कालवालोऽयं तुरगो विजितं त्वया॥
दासी मां प्रेषयस्वार्ये यथाकामवशां शुभे।
दास्यश्च कामकारा हि भर्तॄणां नात्र संशयः॥
ततः कद्रूर्हसन्तीव विनतां धर्मचारिणीम्।
दासीवत्प्रेषयामास सा च सर्वं चकार तत्॥
न विवर्णा न संक्षुब्धा न च क्रुद्धा न दुःखिता।
प्रेष्यकर्म चकारास्या विनता कमलेक्षणा॥
इमा दिशश्चतस्रोऽस्याः प्रेष्यभावेन वर्तिताः।
अथ स्म वैनतेयं वै बलदर्पौ समीयतुः॥
तं दर्पवशमापन्नं परिधावन्तमन्तिकात्।
ददर्श नारदो राजन्देवर्षिर्दर्पसंयुतम्॥
तमब्रवीद्देऋषिर्नारदः प्रहसन्निव॥
नारदः--
किं दर्पवशमापन्नो न वै पश्यसि मातरम्।
बलेन दृप्तस्सततमहंमानकृतस्सदा॥
दासीं पन्नगराजस्य मातुरन्तर्गृहे सतीम्॥
रामः-
तमब्रवीद्वैनतेयः कर्म किं तन्महामते।
यज्जनित्री मयि सुते जाता दासी तपस्विनी॥
अथाब्रवीदृषिर्वाक्यं दीव्यती विजिता स्वग।
निकृत्या पन्नगेन्द्रस्य मात्रा पुत्रैः पुरा सह॥
गरुढः--
कथं जिता निकृत्याऽसौ भगवञ्जननी मम।
ब्रूहि तन्मे यथावृत्तं श्रुत्वा वेत्स्ये ततः परम्॥
रामः--
ततस्तस्य यथावृत्तं सर्व तन्नारदस्तदा।
आचख्यौ भरतश्रेष्ठ यथावृत्तं पतत्रिणः॥
तच्छ्रुत्वा वैनतेयस्य क्रोधो हृदि समाविशत्।
जगर्हे पन्नगान्सर्वान्सह मात्रा परन्तप॥
ततस्तु रोषाद्दुःखाच्च तूर्णमुत्प्लुत्य पक्षिराट्।
जगाम यत्र माताऽस्य कृच्छ्रे महति वर्तते॥
तत्रापश्यत्ततो दीनां जटिलां मलिनां कृशाम्।
तोयदेन प्रतिच्छन्नां सूर्याभामिव मातरम्॥
तस्य दुःखाच्च रोषाच्च नेत्राभ्यामश्ब्रवास्रवत्।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च पौरुषे प्रतितस्थुषः॥
अनुक्त्वा मातरं किञ्चित्पतत्रिवरपुङ्गवः।
कद्रूमेव स धर्मात्मा वचनं प्रत्यभाषत॥
गरुडः--
यदि धर्मेण मे माता जिता यद्यप्यधर्मतः।
ज्येष्ठा त्वमसि मे माता धर्मस्सर्वस्स मे मतः॥
इयं तु मे स्यात्कृषणा मयि पुत्रेऽम्ब दुःखिता।
अनुजानीहि तां साधु मत्कृते धर्मदर्शिनि॥
रामः--
कद्रूश्श्रुत्वाऽस्य तद्वाक्यं वैनतेयस्य धीमतः।
उवाच वाचं दुष्प्रज्ञा दुःखक्रोधविमूर्च्छिता॥
कद्रूः--
नाहं तव न ते मातुर्वैनतेय कथञ्चन।
कुर्या प्रियमनिष्टात्मा मां ब्रवीषि स्वग द्विज॥
रामः--
तां तथा ब्रुवतीं वाक्यमनिष्टां क्रूरभाषिणीम्।
दारुणां सूनृताभिस्तामनुनेतुं प्रचक्रमे॥
गरुडः--
ज्येष्ठा त्वमसि कल्याणि मातुर्मे भामिनि प्रिया।
सोदर्या मम चासि त्वं ज्येष्ठा माता न संशयः॥
कद्रूः--
विहङ्गम यथाकामं गच्छ कामगम द्विज।
सूनृताभिस्त्वया माता नादासी शक्यमण्डज॥
प्रमृतं यद्याहरेस्त्वं विहङ्ग जननीं तव।
उदासीं त्वमपश्येमां वैनतेय न संशयः॥
रामः--
तथेत्युक्त्वा तु विहगः प्रतिज्ञाय महाद्युतिः।
अमृताहरणे वाचं ततः पितरमब्रवीत्॥
गरुडः--
कामं हि सूनृता वाचो विसृज्य च मुहुर्मुहुः।
यच्चाप्यनुज्ञां मातुर्वै न च सा ह्यनुमन्यते॥
सा मा बहुविधा वाचो वज्रकल्पा विसृज्य वै।
भगवन्विनता दासी मम माता महाद्युते॥
कद्रूः प्रेषयते चैव दासीयमिति चाब्रवीत्।
आहरामृतमित्येव विनता मोक्ष्यते ततः॥
सोऽहं मातुर्विमोक्षार्थमाहरिष्य इति ब्रुवन्।
अमृतं प्रार्थितस्तूर्ण हर्तुमप्रतिनन्द्य वै॥
पिता--
अमृतं तात दुष्प्रापं देवैरपि कुतस्त्वया।
रक्ष्यते हि भृशं पुत्र रक्षिभिस्तन्निबोध मे॥
गुप्तमद्भिर्भृशं साधु सर्वतः परिवारितम्।
अनन्तरमथो गुप्तं ज्वलता जातवेदसा॥
ततश्शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च।
रक्षन्त्यमृतमत्यर्थं किङ्करा नाम राक्षसाः॥
तेषां शक्त्यश्च शूलाश्च शतघ्न्यः पट्टसास्तथा।
आयुधा रक्षिणां तात वज्रकल्पाश्शिलास्तथा॥
ततो जालेन महता अपनद्धं समन्ततः।
अयस्मयेन वै तात वृत्रहन्तुस्स्म शासनात्॥
तत्त्वमेवंविधं तात कथं प्रार्थयसेऽमृतम्।
सुरक्षितं वज्रमृता वैनतेय विहङ्गम॥
गरुडः--
पुत्रगृध्न्या ब्रवीम्येतच्छृणु तात विनिश्चयम्।
बलवानुपायवानस्मि भूयः किं करवाणि ते॥
रामः-
तमब्रवीत्पिता हृष्टः प्रहसन्वै पुनः पुनः॥
काश्यपः--
यदि तौ भक्षयेस्तात क्रूरौ कच्छपवारणौ।
तथा बलममेयं ते भविता तन्न संशयः॥
अमृतस्यैव चाहर्ता भविष्यसि न संशयः॥
गरुडः--
क्व तौ क्रूरौ महाभाग वर्तेते हस्तिकच्छपौ।
मक्षयिष्याम्यहं तात बलस्याप्यायनं प्रति॥
काश्यपः--
पर्वतो वै समुद्रान्ते नभस्स्तब्ध्वेव तिष्ठति।
उरगो नाम दुष्प्रापः पुरा देवगणैरपि॥
गोरुतानि स विस्तीर्णः पुष्पितद्रुमसानुमान्।
तत्र पन्थाः कृतस्तात कुञ्जरेण बलीयसा॥
गोरुतान्युछ्रयस्तस्य नव सप्त च पुत्रक।
गच्छताऽऽगच्छता चैव क्षपितस्स महागिरिः॥
तावान्भूमिसमस्तात कृतः पन्थास्समुत्थितः।
तेन गत्वा स मातङ्गः पिपासुर्युद्धमिच्छति॥
तमतीत्य तु शैलेन्द्रं ह्रदः कोकनदायुतः।
कनकेति च विख्यातस्तत्र कूर्मो महाबलः॥
गोरुतानि स विस्तीर्णः कच्छपः कुञ्जरश्च सः।
आयामतः धाद्रिसमौ तेजोवलसमन्वितौ॥
पुनरावृत्तिमापन्नौ तावेतौ मधुकैटभौ।
जन्मान्तरे विप्रमूढौ परस्परवधैपिणौ॥
यदा स नागो व्रजति पिपासुस्तं जलाशयम्।
तदैनं कच्छपो रोषात्प्रतियाति महाबलः॥
नखैश्च दशनैश्चापि निमज्योन्मज्य चासकृत्।
विररादाग्रहस्तेन कुञ्जरं तं जलेचरः॥
नागराडपि तोयार्थी पिपासुश्चरणैरपि।
अग्रहस्तेन दन्ताभ्यां निवारयति वारिजम्॥
स तु तोयादनुत्तिष्ठत्वारिजो गजयूथपम्।
नखैश्च दशनैश्चैव द्विरदं प्रतिषेधति॥
निवारितो गजश्रेष्ठः पुनर्गच्छति स्वं वनम्।
पिपासुः क्लिन्नहस्ताग्रो रुधिरेण समुक्षितः॥
तौ गच्छ सहितौ पुत्र यदि शक्नोपि भक्षय।
न तौ पृथक्त्वया शक्यावप्रमत्तौ जले स्थितौ॥
गरुडः-
कथं तौ भगवञ्शक्यौ मया वारणकच्छपौ।
युगपद्गृहीतुं तं मे त्वमुपायं वक्तुमर्हसि॥
काश्यपः--
योद्धुकीमे गते तस्मिन्मुहूर्तं स जलेचरः।
उत्तिष्ठति जलात्तूर्ण योद्धुकामः पुनः पुनः॥
जलजं निर्जलं तात प्रमत्तं चैव वारणम्।
ग्रहीष्यसि पतङ्गेश नान्यो योगोऽत्र विद्यते॥
रामः--
इत्येवमुक्तो विहगस्तद्गत्वा वनमुत्तमम्।
ददर्श वारणेन्द्रं तं मेघाचलसमप्रभम्॥
तां स नागो गिरेर्वीथिं सम्प्राप्त इव भारत।
स तं दृष्ट्वा महाभागस्सम्प्रहृष्टतनुरुहः॥
बिभक्षयिषतो राजन्दारुणस्य महात्मनः।
मातङ्गं कच्छपं चैव प्रहर्षस्सुमहानभूत्॥
अथ वेगेन महता खेचरस्स महाबलः।
सङ्कुच्य सर्वगात्राणि कृच्छ्रेणैवान्वपद्यत॥
तथा गत्वा तमध्वानं वारणप्रवरो वली।
निशश्वास महाश्वासश्श्रमाद्विश्रमणाय च॥
तस्य निश्वासवातेन तेन गन्धेन चैव ह।
उदतिष्ठन्महाकूर्मो वारणप्रतिषेधकः॥
तयोस्सुतुमुलं युद्धं ददर्श पतगेश्वरः।
कच्छपेन्द्रद्विरदयोरिन्द्रप्रह्लादयोरिव॥
स्पृशन्तमग्रहस्तेन तोयं वारणयूथपम्।
दन्तैर्नखैश्च जलजो वारयामास भारत॥
जलजं वारणोऽप्येवं चरणैः पुष्करेण च।
प्रत्यषेधन्निमज्जन्तमुन्मज्जन्तं तथैव च॥
मुहूर्तमभवद्युद्धं तयोर्भीमप्रदर्शनम्।
अथ तस्माज्जलाद्गाजन्कच्छपस्स्थलमास्थितः॥
स तु नागः प्रभाग्रोऽपि पिपासुर्न निवर्तते।
तोयगृध्नुश्शनैस्तर्षादपासर्पत पृष्ठतः॥
तं दृष्ट्वा जलजस्तूर्णमपसर्पन्तमाहवे।
अभिदुद्राव वेगेन वज्रपाणिरिवासुरम्॥
तं रोषात्स्थलमुत्तीर्णमसम्प्राप्तं गजोत्तमम्।
उभावव समस्तौ तु जग्राह विनतासुतः॥
चरणेन तु सव्येन जग्राह स गजोत्तमम्।
प्रस्कन्दमानं बलवान्दक्षिणेन तु कच्छपम्॥
उत्पपात ततस्तूर्णं पन्नगेन्द्रनिषूदनः।
दिवं खं च समावृत्य पक्षाभ्यामपराजितः॥
तेन चोत्पतता तूर्णं सङ्गृहीतैर्नखैर्भृशम्।
वज्रगर्भैस्सुनिशितैः प्राणांस्तूर्ण मुमोचतुः॥
तौ गृह्य बलवांस्तूर्णं स्रस्तपादशिरोधरौ।
विवल्गन्निव खे क्रीडन्खेचरोऽभिजगाम ह॥
अत्तुकामस्ततो वीरः पृथिव्यां पृथिवीपते।
निरैक्षत न चापश्यद्द्रुमं पर्याप्तमासितुम्॥
नैमिशं त्वथ सम्प्राप्य देवारण्यं महाद्युतिः।
अपश्यत द्रुमं कञ्चिच्छाखास्कन्धसमावृतम्॥
हिमवच्छिखरप्रख्यं योजनद्वयमुच्छ्रितम्।
परिणाहेन राजेन्द्र नल्वमात्रं समन्ततः॥
तस्य शाखाऽभवत्काचिदायता पञ्चयोजनम्।
दृढमूला दृढस्कन्धा बहुपत्रसमाचिता॥
तत्रोपविष्टस्सहसा वैनतेयो निगृह्य तौ।
अत्तुकामस्ततश्शाखां तस्य वेगादपातयत्॥
तां पतन्तीमभिप्रेक्ष्य प्रेक्ष्य चर्षिगणानधः।
आसीनान्वसुभिस्सार्धं सत्रेण जगतीपते॥
वैखानसान्नाम यतीन्वालखिल्यगणानपि॥
तत्र भीराविशत्तस्य पतगेन्द्रस्य भारत॥
तान्दृष्ट्वा स यतीस्तत्र समासीनान्सुरैस्सह।
तुण्डेन गृह्य तां शाखामुत्पपात खगेश्वरः॥
तौ च पक्षी भुजङ्गाशो व्योम्नि क्रीडन्निवा व्रजत्॥
तं दृष्ट्वा गुरुसम्भारं प्रगृह्योत्पतितं खगम्।
ऋषयस्तेऽब्रुवन्सर्वे गरुडोऽयमिति स्म ह॥
न त्वन्यः क्षमते कश्चिद्यथाऽयं वीर्यवान्खगः॥
असौ गच्छति धर्मात्मा गुरुभारसमन्वितः।
अयं क्रीडन्निवाकाशे तस्माद्गरुड एव सः॥
एवं ते समयं सर्वे वसवश्च दिवौकसः।
अकार्षुः पक्षिराजस्य गरुडेत्येव नाम ह॥
स पक्षी पृथिवीं सर्वाम्परिधावंस्ततस्ततः।
मुमुक्षुश्शाखिनश्शाखां न स्म देशमपश्यत॥
स वाचमशृणोद्दिव्यामुपर्युपरि जल्पतः।
देवदूतस्य विस्पष्टमाभाष्य गरुडेति च॥
देवदूतः--
वैनतेय कुविन्देषु समुद्रान्ते महाबल।
पात्यतां शाखिनश्शाखा न भीस्ते धर्मनिश्चयात्॥
रामः--
तच्छ्रुत्वा गरुडस्तूर्णं जगाम लवणाम्भसः।
उद्देशं यत्र ते मन्दाः कुविन्दाः पापकर्मिणः॥
तत्र गत्वा ततश्शाखां मुमोच पततां वरः।
तया हता जनपदास्तदा षट्त्रिंशतो नृप॥
स देशो राजशार्दूल ख्यातः परमदारुणः।
शाखापतग इत्येव कुविन्दानां दुरात्मनाम्॥
हत्वा तं पक्षिशार्दूलः कुविन्दानां जनव्रजम्।
उपोपविश्य शैलाग्रे भक्षयामास तावुभौ॥
वारणं कच्छपं चैव संहृष्टस्स पतत्रिराट्॥
तयोस्स रुधिरं पीत्वा मेदसी च परन्तप।
संहृष्टः पततां श्रेष्ठो लब्ध्वा बलमनुत्तमम्॥
जगाम देवराजस्य भवनं पन्नगाशनः॥
तं प्रणम्य महात्मानं पावकं विष्फुलिङ्गिनम्।
रात्रिंदिवं प्रज्वलितं रक्षार्थममृतस्य ह॥
तं दृष्ट्वा विहगेन्द्रस्य भयं तीव्रमथाविशत्॥
न तु तोयान्न रक्षिभ्यो भयमस्योपजायते।
पक्षित्वमात्मनो दृष्ट्वा ज्वलन्तं च हुताशनम्॥
पितामहमथो गत्वा ददर्श भुजगाशनः॥
तं प्रणम्य महात्मानं गरुडः प्रयताञ्जलिः।
प्रोवाच तदसन्दिग्धं वचनं पक्षिराट्ततः॥
गरुडः--
उद्यतं गुरुकृत्ये मां भगवन्धर्मनिश्चितम्।
विमोक्षणार्थं मातुर्हि दासीभावादनिन्दित॥
कद्रूसकाशममृतं मया हर्तव्यमीश्वर।
तदा मे जननी देवी दासीभावान्प्रमोक्ष्यते॥
तत्रामृतं प्रज्वलितो नित्यमीश्वर रक्षति।
हिरण्यरेता भगवान्पाकशासनशासनात्॥
तत्र मे देवदेवेश भयं तीव्रमथाविशत्।
ज्वलन्तं पावकं दृष्ट्वा पक्षित्वं चात्मनः प्रभो॥
समतिक्रमितुं शक्यः कथं स्यात्पावको मया।
तस्याभ्युपायं वरद वक्तुमीशोऽसि मे प्रभो॥
रामः-
मत्रब्रवीन्महाभागं तप्यमानं विहङ्गमम्।
अग्नेस्संशमनोपायमुत्स्मयन्स पुनः पुनः॥
ब्रह्मा--
पयसा शाम्यते वत्स सर्पिषा च हुताशनः।
शरीरस्थोऽपि भूतानां किं पुनः प्रज्वलन्भुवि॥
नवनीतं पयो वाऽपि पावके त्वं समादधेः।
ततो गच्छ यथाकामं न त्वा धक्ष्यति पावकः॥
रामः--
पितामहवचश्श्रुत्वा गरुडः पततां वरः।
जगाम गोकुलं किञ्चिन्नवनीतजिहीर्षया॥
नवनीतं तथाऽपश्यन्मथितं कलशे स्थितम्।
तदादाय ततोऽगच्छद्यतस्तद्रक्ष्यतेऽमृतम्॥
स तत्र गत्वा पतगस्तिर्यक्तोयं महाबलः।
हुताशनमपक्रम्य नवनीतमपातयत्॥
सोऽर्चिष्मान्मन्दवेगोऽभूत्सर्पिषा तेन सर्वतः।
धूमकेतुर्न जज्वाल धूममेव ससर्ज ह॥
तमतीत्याशु गरुडो हृष्टात्मा जातवेदसम्।
रक्षांसि समतिक्रामत्पक्षवातेन पातयन्॥
ते पतन्ति शिरोभिश्च जानुभिश्चरणैस्तथा।
उत्सृज्य शस्त्रावरणं पक्षिपक्षसमाहताः॥
उत्पत्य पर्वतं नागं हत्वा चक्रं व्यतीत्य च।
अरान्तरेण शिरसा भित्त्वा जालं समाद्रवत्॥
स भित्त्वा शिरसा जालं वज्रवेगसमो बली।
उज्जहार ततश्शीघ्रमभृतं भुजगाशनः॥
तदादय द्रवच्छीघ्रं गरुडश्श्वसनो यथा।
अथ सन्नाहमकरोद्वृत्रहा विबुधैस्सह॥
ततो मातलिना युक्तं हरिभिस्स्वर्णमालिभिः।
आरुरोह रथं शीघ्रं सूर्याग्निसमतेजसम्॥
सोऽभिद्रवत्पक्षिवरं वृत्रहा पाकशासनः।
उद्यम्य निशितं वज्रं वज्रहस्तो महाबलः॥
तथैव गरुडो राजन्वज्रहस्तात्समाद्रवत्।
ततो वै मातलिं प्राह शीघ्रं वाहय वाजिनः॥
अथ दिव्यं महाघोरं गरुडाय ससर्ज ह।
वज्रं सहस्रनयनस्तिग्मवेगपराक्रमः॥
उत्सिसृक्षन्तमाज्ञाय वज्रं वै त्रिदशेश्वरम्।
तूर्णं वेगतरो भूत्वा जगाम पततां वरः॥
पितामहनिसर्गेण ज्ञात्वा लब्धवरः खगः।
आयुधानां वरं वज्रमथ शक्रमुवाच ह॥
गरुडः--
वृत्रहन्नेष वज्रस्ते वरलब्धः पितामहात्।
अतस्सम्मानमाकाङ्क्षन्मुञ्चाम्येकं तनूरुहम्॥
एतेनायुधराजेन यदि शक्नोषि वृत्रहन्।
हन्यास्त्वं परया शक्त्या गच्छाम्यहमनामयः॥
रामः--
तत्तुतूर्ण तदा वज्रं स्वेन वेगेन भारत।
जघान परया शक्त्या न चैनमदहद्भृशम्॥
ततो देवर्षयो राजन्गच्छन्तो वै विहायसा।
दृष्ट्वा वज्रं विषक्तं तं पक्षिपर्णेऽव्रुवन्वचः॥
दैवर्षयः--
सुपर्णः पक्षिगरुडो यस्य पर्णे वरायुधम्।
विषक्तं देवराजस्य वृत्रहर्तुस्सनातनम्॥
भीष्मः--
एवं सुपर्णो विहगो वैनतेयः प्रतापवान्।
ऋषयस्तं विजानन्ति चाग्नेयं वैष्णवं पुनः॥
देवाभिष्टुतमत्यन्तं स्वर्गमार्गफलप्रदम्।
तनुपर्ण सुपर्णस्य जगृहुर्बर्हिणस्तथा॥
मयूरा विस्मितास्सर्वे आद्रवन्ति स्म वश्रिणम्॥
ततो वज्रं सहस्राक्षो दृष्ट्वा सक्तं वरायुधम्।
ऋषींश्च दृष्ट्वा सहसा सुपर्णमिदमब्रवीत्॥
इन्द्रः--
न ते सुपर्ण पश्यामि प्रभावं येन मे भवान्।
इत्युक्ते न मया रक्षा शक्या कर्तुमतोऽन्यथा॥
इदं वज्रं मया सार्ध निवृत्तं हि यथागतम्॥
भीष्मः--
ततस्सहस्रनयने निवृत्ते गरुडस्तथा।
कद्रूमभ्यागमत्तूर्णममृतं गृह्य भारत॥
गरुडः--
तदाहृतं मया शीघ्रममृतं जननीकृते।
अदासी सा भवत्वद्य विनता धर्मचारिणी॥
कद्रूः--
स्वागतं स्वाहृतं चेदममृतं विनतात्मज।
अदासी जननी तेऽद्य पुत्र कामवशा शुभा॥
भीष्मः--
एवमुक्ते तदा सा च सम्प्राप्ता विनता गृहम्॥
उपनीय यथान्यायं विहगो बलिनां वरः।
स्मृत्वा निकृत्या विजयं मातुस्सम्प्रतिपद्यत॥
वधं च भुजगेन्द्राणां ये वालास्तस्य वाजिनः।
बभूवुरसितप्रख्या निकृत्या वै जितास्त्वया॥
तामुवाच ततो न्याय्यं विहगो बलिनां वरः॥
उज्जहारामृतं तूर्णमुत्पपात च रंहसा॥
तद्गृहीत्वाऽमृतं तूर्णं प्रयान्तमपराजितम्।
कद्रूर्भुजङ्गजननी सुपर्णमिदमब्रवीत्॥
कद्रूः--
किमर्थं वैनतेय त्वमाहृत्यामृतमुत्तमम्।
पुनर्हरसि दुर्बुद्धे मा जातु वृजिनं कृथाः॥
सुपर्णः--
अमृताहरणं मेऽद्य यत्कृतं जननीकृते।
भवत्या वचनादेतदाहरामृतमित्यथ॥
आहृतं तदिदं शीघ्रं मुक्ता च जननी मम।
हराम्येष पुनस्तत्र यत एतन्मयाऽऽहतम्॥
यदि मां भवती ब्रूयादमृतं मे च दीयताम्।
तथा कुर्या न वा कुर्या न हि त्वममृतक्षमा॥
मया धर्मेण सत्येन विनता च समुद्धृता॥
भीष्मः--
ततो गत्वाऽथ गरुडः पुरन्दरमुवाच ह॥
गरुडः--
इदं मया वृत्रहंस्तद्धृतं तेऽमृतमुत्तमम्।
मात्रर्थे हि तथैवेदं गृहाणामृतमाहृतम्॥
माता च मम देवेश दासीत्वमुपजग्मुषी।
भुजङ्गमानां मातुर्वै सा मुक्ताऽमृतदर्शनात्॥
भीष्मः--
एतच्छ्रुत्वा सहस्राक्षस्सुपर्णमनुमन्यत।
उवाच च मुदा युक्तो दिष्ट्या दिष्ट्येति वासवः॥
ऋषयो ये सहस्राक्षमुपासन्ते सुरैस्सह।
ते सर्वे च मुदा युक्ता विश्वे देवास्तथैव च॥
ततस्तमृषयस्सर्वे देवाश्च भरतर्षभ।
ऊचुः पुरन्दरं हृष्टा गरुडो लभतां वरम्॥
ततश्शचीपतिर्वाक्यमुवाच प्रहसन्निव॥
इन्द्रः--
जनिष्यति हृषीकेशस्स्वयमेवैष पक्षिराट्।
केशवः पुण्डरीकाक्षश्शूरपुत्रस्य वेश्मनि॥
स्वयं धर्मस्य रक्षार्थं विभज्य भुजगाशनः॥
भीष्मः--
एष ते पाण्डवश्रेष्ठ गरुडोऽथ पतत्रिराट्।
सुपर्णो वैनतेयश्च कीर्तितो भद्रमस्तु ते॥
तदेतद्वदतां श्रेष्ठ मयाऽऽख्यानं प्रकीर्तितम्।
सुपर्णस्य महाबाहो किं भूयः कथयामि ते॥@
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि शुकवासवसंवादे पञ्चमोऽध्यायः॥ 5 ॥
षष्ठोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
दैवापेक्षया पुरुषार्थस्य श्रेष्ठतायाः प्रतिपादनम्
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रभृतां वर[विशारद]।
दैवे पुरुषकारे च किंस्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत्॥ 13-6-1
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर॥ 13-6-2
दैवमानुषयोः किंस्वित्कर्मणोः श्रेष्ठमित्युत।
पुरा वसिष्ठो भगवान्पितामहमपृच्छत॥ 13-6-3
ततः पद्मोद्भवो राजन्देवदेवः पितामहः।
उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम्॥ 13-6-4
ब्रह्मोवाच
(बीजतो ह्यङ्कुरोत्पत्तिरङ्कुरात्पर्णसम्भवः।
पर्णान्नालाः प्रसूयन्ते नालात्स्कन्धः प्रवर्तते॥
स्कन्धात्प्रवर्तते पुष्पं पुष्पान्निर्वर्तते फलम्।
फलान्निर्वर्त्यते बीजं बीजं नाफलमुच्यते॥)
नाबीजं जायते किञ्चिन्न बीजेन बिना फलम्।
बीजाद्बीजं प्रभवति बीजादेव फलं स्मृतम्॥ 13-6-5
यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य कर्षकः।
सुकृते दुष्कृते वापि तादृशं लभते फलम्॥ 13-6-6
यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम्।
तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति॥ 13-6-7
क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम्।
क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृद्ध्यते॥ 13-6-8
कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयमश्नाति कारकः।
प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्यापकृतस्य च॥ 13-6-9
शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा।
कृतं फलति सर्वत्र नाकृतं भुज्यते क्वचित्॥ 13-6-10
कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यसंयुताम्।
अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम्॥ 13-6-11
तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च।
प्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवादकृतात्मना॥ 13-6-12
तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता।
सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपलभ्यते॥ 13-6-13
ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्रार्कमारुताः।
सर्वं पुरुषकारेण मानुष्याद्देवतां गताः॥ 13-6-14
अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम्।
श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः॥ 13-6-15
शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण तु।
वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम्॥ 13-6-16
नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम्।
नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम्॥ 13-6-17
येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः।
स एष भगवान्विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः॥ 13-6-18
स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वमेवाफलं भवेत्।
लोको दैवं समालक्ष्य उदासीनो भवेन्ननु॥ 13-6-19
अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्तते।
वृथा श्राम्यति सम्प्राप्य पतिं क्लीबमिवाङ्गना॥ 13-6-20
न तथा मानुषे लोके भयमस्ति शुभाशुभे।
तथा त्रिदशलोके हि भयमल्पेन जायते॥ 13-6-21
कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते।
न दैवमकृते किञ्चित्कस्यचिद्दातुमर्हति॥ 13-6-22
यथा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि।
कथं कर्म विना दैवं स्थास्यति स्थापयिष्यति॥ 13-6-23
न दैवतानि लोकेऽस्मिन्व्यापारं यान्ति कस्यचित्।
व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशङ्कया॥ 13-6-24
ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः।
कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते॥ 13-6-25
कथं तस्य समुत्पत्तिर्यतो दैवं प्रवर्तते।
एवं त्रिदशलोकेऽपि प्राप्यन्ते बहवो गुणाः॥ 13-6-26
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः।
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च॥ 13-6-27
कृतं चाप्यकृतं किञ्चित्कृते कर्मणि सिद्ध्यति।
सुकृतं दुष्कृतं कर्म न यथार्थं प्रपद्यते॥ 13-6-28
देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैरवाप्यते।
पुण्यशीलं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति॥ 13-6-29
पुरा ययातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ।
पुनरारोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः॥ 13-6-30
पुरूरवाश्च राजर्षिर्द्विजैरभिहितः पुरा।
ऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः॥ 13-6-31
अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपः।
महर्षिशापात्सौदासः पुरुषादत्वमागतः॥ 13-6-32
अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ।
न गच्छतः स्वर्गलोकं सुकृतेनेह कर्मणा॥ 13-6-33
वसुर्यज्ञशतैरिष्ट्वा द्वितीय इव वासवः।
मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः॥ 13-6-34
बलिर्वैरोचनिर्बद्धो धर्मपाशेन दैवतैः।
विष्णोः पुरुषकारेण पातालसदनः कृतः॥ 13-6-35
शक्रस्योद्गम्य चरणं प्रस्थितो जनमेजयः।
द्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः॥ 13-6-36
अज्ञानाद्ब्राह्मणं हत्वा स्पृष्टो बालवधेन च।
वैशम्पायनविप्रर्षिः किं दैवेन न वारितः॥ 13-6-37
गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे।
पुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वमागतः॥ 13-6-38
धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतः।
प्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे॥ 13-6-39
पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः।
पुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद्भुजसंश्रयात्॥ 13-6-40
तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः।
किं ते दैवबलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा॥ 13-6-41
पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम्।
लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्रायते नरम्॥ 13-6-42
यथाग्निः पवनोद्धूतः सुसूक्ष्मोऽपि महान्भवेत्।
तथा कर्मसमायुक्तं दैवं साधु विवर्धते॥ 13-6-43
यथा तैलक्षयाद्दीपः प्रह्रासमुपगच्छति।
तथा कर्मक्षयाद्दैवं प्रह्रासमुपगच्छति॥ 13-6-44
विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्स्त्रियो वा पुरुष इह न शक्तः कर्महीनो हि भोक्तुम्।
सुनिहितमपि चार्थं दैवतै रक्ष्यमाणं पुरुष इह महात्मा प्राप्नुते नित्ययुक्तः॥ 13-6-45
व्ययगुणमपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते भवति मनुजलोकाद्देवलोको विशिष्टः।
बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणाम्॥ 13-6-46
न च फलति विकर्मा जीवलोके न दैवं व्यपनयति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वम्।
गुरुमिव कृतमग्र्यं कर्म संयाति दैवं नयति पुरुषकारः सञ्चितस्तत्र तत्र॥ 13-6-47
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तम।
फलं पुरुषकारस्य सदा सन्दृश्य तत्त्वतः॥ 13-6-48
अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन कर्मणा।
विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुयात्॥ 13-6-49
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि दैवपुरुषकारनिर्देशे षष्ठोऽध्यायः॥ 6 ॥
सप्तमोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
कर्मफलानां वर्णनम्
युधिष्ठिर उवाच
कर्मणां च समस्तानां शुभानां भरतर्षभ।
फलानि महतां श्रेष्ठ प्रब्रूहि परिपृच्छतः॥ 13-7-1
भीष्म उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां पृच्छसि भारत।
रहस्यं यदृषीणां तु तच्छृणुष्व युधिष्ठिर।
या गतिः प्राप्यते येन प्रेत्यभावे चिरेप्सिता॥ 13-7-2
येन येन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः।
तेन तेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते॥ 13-7-3
यस्यां यस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम्।
तस्यां तस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि॥ 13-7-4
न नश्यति कृतं कर्म सदा पञ्चेन्द्रियैरिह।
ते ह्यस्य साक्षिणो नित्यं षष्ठ आत्मा तथैव च॥ 13-7-5
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम्।
अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञः पञ्चदक्षिणः॥ 13-7-6
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते।
श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत्॥ 13-7-7
स्थण्डिलेषु शयानानां गृहाणि शयनानि च।
चीरवल्कलसंवीते वासांस्याभरणानि च॥ 13-7-8
वाहनानि च यानानि योगात्मनि तपोधने।
अग्नीनुपशयानस्य राज्ञः पौरुषमेव च॥ 13-7-9
रसानां प्रतिसंहारे सौभाग्यमनुगच्छति।
आमिषप्रतिसंहारे पशून्पुत्रांश्च विन्दति॥ 13-7-10
अवाक्शिरास्तु यो लम्बेदुदवासं च यो वसेत्।
सततं चैकशायी यः स लभेतेप्सितां गतिम्॥ 13-7-11
पाद्यमासनमेवाथ दीपमन्नं प्रतिश्री[श्र]यम्।
दद्यादतिथिपूजार्थं स यज्ञः पञ्चदक्षिणः॥ 13-7-12
वीरासनं वीरशय्यां वीरस्थानमुपागतः।
अक्षयास्तस्य वै लोकाः सर्वकामगमास्तथा॥ 13-7-13
धनं लभेत दानेन मौनेनाज्ञां विशाम्पते।
उपभोगांश्च तपसा ब्रह्मचर्येण जीवितम्॥ 13-7-14
रूपमैश्वर्यमारोग्यमहिंसाफलमश्नुते।
फलमूलाशिनो राज्यं स्वर्गः पर्णाशिनां भवेत्॥ 13-7-15
प्रायोपवेशिनो राजन्सर्वत्र सुखमश्नु[मुच्य]ते।
गवाढ्यः शाकदीक्षायां स्वर्गगामी तृणाशनः॥ 13-7-16
स्त्रियस्त्रिषवणं स्नात्वा वायुं पीत्वा क्रतुं लभेत्।
स्वर्गं सत्येन लभते दीक्षया कुलमुत्तमम्॥ 13-7-17
सलिलाशी भवेद्यस्तु सदाग्निः संस्कृतो द्विजः।
मनुं साधयतो राज्यं नाकपृष्ठमनाशके॥ 13-7-18
उपवासं च दीक्षायामभिषेकं च पार्थिव।
कृत्वा द्वादश वर्षाणि वीरस्थानाद्विशिष्यते॥ 13-7-19
अधीत्य सर्ववेदान्वै सद्यो दुःखाद्विमुच्यते।
मानसं हि चरन्धर्मं स्वर्गलोकमुपाश्नुते॥ 13-7-20
@तत्पाठधारणात्स्वर्गमर्थज्ञानात्परां गतिम्॥
वितृष्णानां वेदजपात्स्वर्गमोक्षफलं स्मृतम्॥@
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्॥ 13-7-21
यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम्।
एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति॥ 13-7-22
अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च।
स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुरा कृतम्॥ 13-7-23
जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः।
चक्षुःश्रोत्रे च जीर्येते तृष्णैका न तु जीर्यते॥ 13-7-24
येन प्रीणाति पितरं तेन प्रीतः प्रजापतिः।
प्रीणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता॥ 13-7-25
येन प्रीणात्युपाध्यायं तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम्।
सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः।
अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः॥ 13-7-26
वैशम्पायन उवाच
भीष्मस्यैतद्वचः श्रुत्वा विस्मिताः कुरुपुङ्गवाः।
आसन्प्रहृष्टमनसः प्रीतिमन्तोऽभवंस्तदा॥ 13-7-27
यन्मन्त्रे भवति वृथोपयुज्यमाने यत्सोमे भवति वृथाभिषूयमाणे।
यच्चाग्नौ भवति वृथाभिहूयमाने तत्सर्वं भवति वृथाभिधीयमाने॥ 13-7-28
इत्येतदृषिणा प्रोक्तमुक्तवानस्मि यद्विभो।
शुभाशुभफलप्राप्तौ किमतः श्रोतुमिच्छसि॥ 13-7-29
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि कर्मफलिकोपाख्याने सप्तमोऽध्यायः॥ 7 ॥
अष्टमोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
उत्तमब्राह्मणानां माहात्म्यम्
युधिष्ठिर उवाच
के पूज्याः के नमस्कार्याः कान्नमस्यसि भारत।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येभ्यः स्पृहयसे नृप॥ 13-8-1
उत्तमापद्गतस्यापि यत्र ते वर्तते मनः।
मनुष्यलोके सर्वस्मिन्यदमुत्रेह चाप्युत॥ 13-8-2
भीष्म उवाच
स्पृहयामि द्विजातिभ्यो येषां ब्रह्म परं धनम्।
येषां स्वप्रत्ययः स्वर्गस्तपः स्वाध्यायसाधनम्॥ 13-8-3
येषां बालाश्च वृद्धाश्च पितृपैतामहीं धुरम्।
उद्वहन्ति न सीदन्ति तेभ्यो वै स्पृहयाम्यहम्॥ 13-8-4
विद्यास्वभिविनीतानां दान्तानां मृदुभाषिणाम्।
श्रुतवृत्तोपपन्नानां सदाक्षरविदां सताम्॥ 13-8-5
संसत्सु वदतां तात हंसानामिव सङ्घशः।
मङ्गल्यरूपा रुचिरा दिव्यजीमूतनिःस्वनाः॥ 13-8-6
सम्यगुच्चरिता वाचः श्रूयन्ते हि युधिष्ठिर।
शुश्रूषमाणे नृपतौ प्रेत्य चेह सुखावहाः॥ 13-8-7
ये चापि तेषां श्रोतारः सदा सदसि सम्मताः।
विज्ञानगुणसम्पन्नास्तेभ्यश्च स्पृहयाम्यहम्॥ 13-8-8
सुसंस्कृतानि प्रयताः शुचीनि गुणवन्ति च।
ददत्यन्नानि तृप्त्यर्थं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर॥ 13-8-9
ये चापि सततं राजंस्तेभ्यश्च स्पृहयाम्यहम्।
शक्यं ह्येवाहवे योद्धुं न दातुमनसूयितम्॥ 13-8-10
शूरा वीराश्च शतशः सन्ति लोके युधिष्ठिर।
येषां सङ्ख्यायमानानां दानशूरो विशिष्यते॥ 13-8-11
धन्यः स्यां यद्यहं भूयः सौम्य ब्राह्मणकोऽपि वा।
कुले जातो धर्मगतिस्तपोविद्यापरायणः॥ 13-8-12
न मे त्वत्तः प्रियतरो लोकेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन।
त्वत्तश्चापि प्रियतरा ब्राह्मणा भरतर्षभ॥ 13-8-13
यथा मम प्रियतमास्त्वत्तो विप्राः कुरूत्तम।
तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्यत्र स शान्तनुः॥ 13-8-14
न मे पिता प्रियतरो ब्राह्मणेभ्यस्तथाभवत्।
न मे पितुः पिता वापि ये चान्येऽपि सुहृज्जनाः॥ 13-8-15
न हि मे वृजिनं किञ्चिद्विद्यते ब्राह्मणेष्विह।
अणु वा यदि वा स्थूलं विद्यते साधुकर्मसु॥ 13-8-16
कर्मणा मनसा वापि वाचा वापि परन्तप।
यन्मे कृतं ब्राह्मणेभ्यस्तेनाद्य न तपाम्यहम्॥ 13-8-17
ब्रह्मण्य इति मामाहुस्तया वाचास्मि तोषितः।
एतदेव पवित्रेभ्यः सर्वेभ्यः परमं स्मृतम्॥ 13-8-18
पश्यामि लोकानमलाञ्छुचीन्ब्राह्मणयाजि[यि]नः।
तेषु मे तात गन्तव्यमह्नाय च चिराय च॥ 13-8-19
यथा भर्त्राश्रयो धर्मः स्त्रीणां लोके युधिष्ठिर।
स देवः सा गतिर्नान्या क्षत्रियस्य तथा द्विजाः॥ 13-8-20
क्षत्रियः शतवर्षी च दशवर्षी द्विजोत्तमः।
पितापुत्रौ च विज्ञेयौ तयोर्हि ब्राह्मणो गुरुः॥ 13-8-21
नारी तु पत्यभावे वै देवरं कुरुते पतिम्।
पृथिवी ब्राह्मणालाभे क्षत्रियं कुरुते पतिम्॥ 13-8-22
(ब्राह्मणानुज्ञया ग्राह्यं राज्यं च सपुरोहितैः।
तद्रक्षणेन स्वर्गोऽस्य तत्कोपान्नरकोऽक्षयः॥)
पुत्रवच्च ततो रक्ष्या उपास्या गुरुवच्च ते।
अग्निवच्चोपचर्या वै ब्राह्मणाः कुरुसत्तम॥ 13-8-23
ऋजून्सतः सत्यशीलान्सर्वभूतहिते रतान्।
आशीविषानिव क्रुद्धान्द्विजान्परिचरेत्सदा॥ 13-8-24
(दूरतो मातृवत्पूज्या विप्रदाराः सुरक्षया।)
तेजसस्तपसश्चैव नित्यं बिभ्येद्युधिष्ठिर।
उभे चैते परित्याज्ये तेजश्चैव तपस्तथा॥ 13-8-25
व्यवसायस्तयोः शीघ्रमुभयोरेव विद्यते।
हन्युः क्रुद्धा महाराज ब्राह्मणा ये तपस्विनः॥ 13-8-26
भूयः स्यादुभयं दत्तं ब्राह्मणाद्यदकोपनात्।
कुर्यादुभयतः शेषं दत्तशेषं न शेषयेत्॥ 13-8-27
दण्डपाणिर्यथा गोषु पालो नित्यं हि रक्षयेत्।
ब्राह्मणान्ब्रह्म च तथा क्षत्रियः परिपालयेत्॥ 13-8-28
पितेव पुत्रान्रक्षेथा ब्राह्मणान्धर्मचेतसः।
गृहे चैषामवेक्षेथाः किंस्विदस्तीति जीवनम्॥ 13-8-29
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टमोऽध्यायः॥ 8 ॥
नवमोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
ब्राह्मणाय किञ्चिद्दातुं प्रतिज्ञाय तददानात्तद्धनापहरणाच्च दोषः प्राप्यत इति प्रतिपादयितुं जम्बुकवानरसंवादस्योल्लेखो ब्राह्मणेभ्यो दानस्य महत्त्वं च
युधिष्ठिर उवाच
ब्राह्मणानां तु ये लोकाः प्रतिश्रुत्य पितामह।
न प्रयच्छन्ति मोहात्ते के भवन्ति महाद्युते॥ 13-9-1
एतन्मे तत्त्वतो ब्रूहि धर्मं धर्मभृतां वर।
प्रतिश्रुत्य दुरात्मानो न प्रयच्छन्ति ये नराः॥ 13-9-2
भीष्म उवाच
यो न दद्यात्प्रतिश्रुत्य स्वल्पं वा यदि वा बहु।
आशास्तस्य हताः सर्वाः क्लीबस्येव प्रजाफलम्॥ 13-9-3
यां रात्रिं जायते जीवो यां रात्रिं च विनश्यति।
एतस्मिन्नन्तरे यद्यत्सुकृतं तस्य भारत॥ 13-9-4
यच्च तस्य हुतं किञ्चिद्दत्तं वा भरतर्षभ।
तपस्तप्तमथो वापि सर्वं तस्योपहन्यते॥ 13-9-5
अथैतद्वचनं प्राहुर्धर्मशास्त्रविदो जनाः।
निशम्य भरतश्रेष्ठ बुद्ध्या परमयुक्तया॥ 13-9-6
अपि चोदाहरन्तीमं धर्मशास्त्रविदो जनाः।
अश्वानां श्यामकर्णानां सहस्त्रेण स मुच्यते॥ 13-9-7
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
शृगालस्य च संवादं वानरस्य च भारत॥ 13-9-8
तौ सखायौ पुरा ह्यास्तां मानुषत्वे परन्तप।
अन्यां योनिं समापन्नौ शार्गालीं वानरीं तथा॥ 13-9-9
@सम्भाषणं ततस्सख्यं तत्र तत्र परस्परम्॥@
ततः परासून्खादन्तं शृगालं वानरोऽब्रवीत्।
श्मशानमध्ये सम्प्रेक्ष्य पूर्वजातिमनुस्मरन्॥ 13-9-10
किं त्वया पापकं पूर्वं कृतं कर्म सुदारुणम्।
यस्त्वं श्मशाने मृतकान्पूतिकानत्सि कुत्सितान्॥ 13-9-11
एवमुक्तः प्रत्युवाच शृगालो वानरं तदा।
श्मशानमध्ये सम्प्रेक्ष्य पूर्वजातिमनुस्मरन्।
ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुत्य न मया तदुपाहृतम्॥ 13-9-12
तत्कृते पापकीं योनिमापन्नोऽस्मि प्लवङ्गम।
तस्मादेवंविधं भक्ष्यं भक्षयामि बुभुक्षितः॥ 13-9-13
भीष्म उवाच
शृगालो वानरं प्राह पुनरेव नरोत्तम।
किं त्वया पातकं कर्म कृतं येनासि वानरः॥ 13-9-14
वानर उवाच
सदा चाहं फलाहारो ब्राह्मणानां तु जम्बुक[प्लवङ्गमः]।
तस्मान्न ब्राह्मणस्वं तु हर्तव्यं विदुषा सदा।
समं विवादो मोक्तव्यो दातव्यं स प्रतिश्रुतम्॥ 13-9-15
भीष्म उवाच
इत्येतद्ब्रुवतो राजन्ब्राह्मणस्य मया श्रुतम्।
कथां कथयतः पुण्यां धर्मज्ञस्य पुरातनीम्॥ 13-9-16
श्रुतश्चापि मया भूयः कृष्णस्यापि विशाम्पते।
कथां कथयतः पूर्वं ब्राह्मणं प्रति पाण्डव॥ 13-9-17
न हर्तव्यं विप्रधनं क्षन्तव्यं तेषु नित्यशः।
बालाश्च नावमन्तव्या दरिद्राः कृपणा अपि॥ 13-9-18
एवमेव च मां नित्यं ब्राह्मणाः सन्दिशन्ति वै।
प्रतिश्रुत्य भवेद्देयं नाशा कार्या द्विजोत्तमे॥ 13-9-19
ब्राह्मणो ह्याशया पूर्वं कृतया पृथिवीपते।
सुसमिद्धो यथा दीप्तः पावकस्तद्विधः स्मृतः॥ 13-9-20
यं निरीक्षति सङ्क्रुद्ध आशया पूर्वजातया।
प्रदहेच्च हि तं राजन्कक्षमक्षय्यभुग्यथा॥ 13-9-21
स एव हि यदा तुष्टो वचसा प्रतिनन्दति।
भवत्यगदसङ्काशो विषये तस्य भारत॥ 13-9-22
पुत्रान्पौत्रान्पशूंश्चैव बान्धवान्सचिवांस्तथा।
पुरं जनपदं चैव शान्तिरिष्टेन पोषयेत्॥ 13-9-23
एतद्धि परमं तेजो ब्राह्मणस्येहं दृश्यते।
सहस्रकिरणस्येव सवितुर्धरणीतले॥ 13-9-24
तस्माद्दातव्यमेवेह प्रतिश्रुत्य युधिष्ठिर।
यदीच्छेच्छोभनां जातिं प्राप्तुं भरतसत्तम॥ 13-9-25
ब्राह्मणस्य हि दत्तेन ध्रुवं स्वर्गो ह्यनुत्तमः।
शक्यः प्राप्तुं विशेषेण दानं हि महती क्रिया॥ 13-9-26
इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा।
तस्माद्दानानि देयानि ब्राह्मणेभ्यो विजानता॥ 13-9-27
महद्धि भरतश्रेष्ठ ब्राह्मणस्तीर्थमुच्यते।
वेलायां न तु कस्याञ्चिद्गच्छेद्विप्रो ह्यपूजितः॥ 13-9-28
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि शृगालवानरसंवादे नवमोऽध्यायः॥ 9 ॥
दशमोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
अनधिकारिणं प्रत्युपदेशेन देशिकस्यैव हानिरिति विषये शूद्रतपस्विब्राह्मणयोः कथा
युधिष्ठिर उवाच
मित्रसौहार्दयोगेन उपदेशं करोति यः।
जात्याधम[र]स्य राजर्षेर्दोषस्तस्य भवेन्न वा॥ 13-10-1
एतदिच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामह।
सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य यत्र मुह्यन्ति मानवाः॥ 13-10-2
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन्यथाक्रमम्।
@दुरुक्तवचनं राजन्यथान्यायं यथागमम्॥@
ऋषीणां वदतां पूर्वं श्रुतमासीत्यथा पुरा॥ 13-10-3
उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्यचित्।
उपदेशे महान्दोष उपाध्यायस्य भाष्यते॥ 13-10-4
@नाध्यापयेच्छूद्रमिह तथा नैव च याजयेत्।@
निदर्शनमिदं राजञ्श्रृणु मे भरतर्षभ।
दुरुक्तवचने राजन्यथापूर्वं युधिष्ठिर॥ 13-10-5
ब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पार्श्वे हिमवतः शुभे।
तत्राश्रमपदं पुण्यं नानावृक्षगणायुतम्॥ 13-10-6
नानागुल्मलताकीर्णं मृगद्विजनिषेवितम्।
सिद्धचारणसंयुक्तं रम्यं पुष्पितकाननम्॥ 13-10-7
व्रतिभिर्बहुभिः कीर्णं तापसैरुपसेवितम्।
ब्राह्मणैश्च महाभागैः सूर्यज्वलनसन्निभैः॥ 13-10-8
नियमव्रतसम्पन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः।
दीक्षितैर्भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभिः॥ 13-10-9
तपोऽध्ययनघोषैश्च नादितं भरतर्षभ।
वालखिल्यैश्च बहुभिर्यतिभिश्च निषेवितम्॥ 13-10-10
तत्र कश्चित्समुत्साहं कृत्वा शूद्रो दयान्वितः।
आगतो ह्याश्रमपदं पूजितश्च तपस्विभिः॥ 13-10-11
तांस्तु दृष्ट्वा मुनिगणान्देवकल्पान्महौजसः।
विविधां वहतो दीक्षां सम्प्राहृष्यत भारत॥ 13-10-12
अथास्य बुद्धिरभवत्तपस्तप्तु नराधिप[तपस्ये भरतर्षभ]।
ततोऽब्रवीत्कुलपतिं पादौ सङ्गृह्य भारत॥ 13-10-13
भवत्प्रसादादिच्छामि धर्मं वक्तुं द्विजर्षभ।
तन्मां त्वं भगवन्वक्तुं प्रव्राजयितुमर्हसि॥ 13-10-14
वर्णावरोऽहं भगवञ्शूद्रो जात्यास्मि सत्तम।
शुश्रूषां कर्तुमिच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे॥ 13-10-15
कुलपतिरुवाच
न शक्यमिह शूद्रेण लिङ्गमाश्रित्य वर्तितुम्।
आस्यतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषानिरतो भव।
शुश्रूषया पराँल्लोकानवाप्स्यसि न संशयः॥ 13-10-16
भीष्म उवाच
एवमुक्तस्तु मुनिना स शूद्रोऽचिन्तयन्नृप।
कथमत्र मया कार्यं श्रद्धा धर्मपरा च मे॥ 13-10-17
विज्ञातमेवं भवतु करिष्ये प्रियमात्मनः।
गत्वाऽऽश्रमपदाद्दूरमुटजं कृतवांस्तु सः॥ 13-10-18
तत्र वेदीं च भूमिं च देवतायतनानि च।
निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थोऽभवन्मुनिः॥ 13-10-19
अभिषेकांश्च नियमान्देवतायतनेषु च।
बलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्यपूजयत्॥ 13-10-20
सङ्कल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेन्द्रियः।
नित्यं सन्निहिताभिस्तु ओषधीभिः फलैस्तथा॥ 13-10-21
अतिथीन्पूजयामास यथावत्समुपागतान्।
एवं हि सुमहान्कालो व्यत्यक्रामत तस्य वै॥ 13-10-22
अथास्य मुनिरागच्छत्सङ्गत्या वै तमाश्रमम्।
सम्पूज्य स्वागतेनर्षिं विधिवत्समतोषयत्॥ 13-10-23
अनुकूलाः कथाः कृत्वा यथागतमपृच्छत।
ऋषिः परमतेजस्वी धर्मात्मा संशितव्रतः॥ 13-10-24
एवं सुबहुशस्तस्य शूद्रस्य भरतर्षभ।
सोऽगच्छदाश्रममृषिः शूद्रं द्रष्टुं नरर्षभ॥ 13-10-25
अथ तं तापसं शूद्रः सोऽब्रवीद्भरतर्षभ।
पितृकार्यं करिष्यामि तत्र मेऽनुग्रहं कुरु॥ 13-10-26
बाढमित्येव तं विप्र उवाच भरतर्षभ।
शुचिर्भूत्वा स शूद्रस्तु तस्यर्षेः पाद्यमानयत्॥ 13-10-27
अथ दर्भांश्च वन्यांश्च ओषधीर्भरतर्षभ।
पवित्रमासनं चैव बृसीं च समुपानयत्॥ 13-10-28
अथ दक्षिणमावृत्य बृसीं चरमशैर्षिकीम्।
कृतामन्यायतो दृष्ट्वा तं शूद्रमृषिरब्रवीत्॥ 13-10-29
कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षां भवांश्चोदङ्मुखः शुचिः।
स च तत्कृतवान्शूद्रः सर्वं यदृषिरब्रवीत्॥ 13-10-30
यथोपदिष्टं मेधावी दर्भार्घ्यादि यथातथम्।
हव्यकव्यविधिं कृत्स्नमुक्तं तेन तपस्विना॥ 13-10-31
ऋषिणा पितृकार्ये च स च धर्मपथे स्थितः।
पितृकार्ये कृते चापि विसृष्टः स जगाम ह॥ 13-10-32
अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यञ्शूद्रतापसः।
वने पञ्चत्वमगमत्सुकृतेन च तेन वै॥ 13-10-33
अजायत महाराजवंशे स च महाद्युतिः।
तथैव स ऋषिस्तात कालधर्ममवाप ह॥ 13-10-34
पुरोहितकुले विप्र आजातो भरतर्षभ।
एवं तौ तत्र सम्भूतावुभौ शूद्रमुनी तदा।
क्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ॥ 13-10-35
अथर्ववेदे वेदे च बभूवर्षिः सुनिष्ठितः।
कल्पप्रयोगे चोत्पन्ने ज्योतिषे च परं गतः॥ 13-10-36
साङ्ख्ये चैव परा प्रीतिस्तस्य चैवं व्यवर्धत।
पितर्युपरते चापि कृतशौचस्तु पार्थिव॥ 13-10-37
अभिषिक्तः प्रकृतिभी राजपुत्रः स पार्थिवः।
अभिषिक्तेन स ऋषिरभिषिक्तः पुरोहितः॥ 13-10-38
स तं पुरोधाय सुखमवसद्भरतर्षभ।
राज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्च परिपालयन्॥ 13-10-39
पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत्।
उत्स्मयन्प्राहसच्चापि दृष्ट्वा राजा पुरोहितम्॥ 13-10-40
एवं स बहुशो राजन्पुरोधसमुपाहसत्।
लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम्॥ 13-10-41
उत्स्मयन्तं च सततं दृष्ट्वासौ मन्युमाविशत्।
अथ शून्ये पुरोधास्तु सह राज्ञा समागतः॥ 13-10-42
कथाभिरनुकूलाभी राजानं चाभ्यरोचयत्।
ततोऽब्रवीन्नरेन्द्रं स पुरोधा भरतर्षभ।
वरमिच्छाम्यहं त्वेकं त्वया दत्तं महाद्युते॥ 13-10-43
राजोवाच
वराणां ते शतं दद्यां किं बतैकं द्विजोत्तम।
स्नेहाच्च बहुमानाच्च नास्त्यदेयं हि मे तव॥ 13-10-44
पुरोहित उवाच
एकं वै वरमिच्छामि यदि तुष्टोऽसि पार्थिव।
प्रतिजानीहि तावत्त्वं सत्यं यद्वद नानृतम्॥ 13-10-45
भीष्म उवाच
बाढमित्येव तं राजा प्रत्युवाच युधिष्ठिर।
यदि ज्ञास्यामि वक्ष्यामि अजानन्न तु संवदे॥ 13-10-46
पुरोहित उवाच
पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत्।
शान्तिहोमेषु च सदा किं त्वं हससि वीक्ष्य माम्॥ 13-10-47
सव्रीडं वै भवति हि मनो मे हसता त्वया।
कामया शापितो राजन्नान्यथा वक्तुमर्हसि॥ 13-10-48
सुव्यक्तं कारणं ह्यत्र न ते हास्यमकारणम्।
कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथयस्व मे॥ 13-10-49
राजोवाच
एवमुक्ते त्वया विप्र यदवाच्यं भवेदपि।
अवश्यमेव वक्तव्यं शृणुष्वैकमना द्विज॥ 13-10-50
पूर्वदेहे यथा वृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तम।
जातिं स्मराम्यहं ब्रह्मन्नवधानेन मे शृणु॥ 13-10-51
शूद्रोऽहमभवं पूर्वं तापसो भृशसंयुतः।
ऋषिरुग्रतपास्त्वं च तदाभूद्द्विजसत्तम॥ 13-10-52
प्रीयता हि तदा ब्रह्मन्ममानुग्रहबुद्धिना।
पितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेशः कृतोऽनघ॥ 13-10-53
बृस्यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम।
एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वमजायथाः॥ 13-10-54
अहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम्।
मत्कृतस्योपदेशस्य त्वयावाप्तमिदं फलम्॥ 13-10-55
एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्प्रहसे त्वां द्विजोत्तम।
न त्वां परिभवन्ब्रह्मन्प्रहसामि गुरुर्भवान्॥ 13-10-56
विपर्ययेण मे मन्युस्तेन सन्तप्यते मनः।
जातिं स्मराम्यहं तुभ्यमतस्त्वां प्रहसामि वै॥ 13-10-57
एवं तवोग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम्।
पुरोहितत्वमुत्सृज्य यतस्व त्वं पुनर्भवे॥ 13-10-58
इतस्त्वमधमामन्यां मा योनिं प्राप्स्यसे द्विज।
गृह्यतां द्रविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम॥ 13-10-59
भीष्म उवाच
ततो विसृष्टो राज्ञा तु विप्रो दानान्यनेकशः।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं भूमिं ग्रामांश्च सर्वशः॥ 13-10-60
कृच्छ्राणि चीर्त्वा च ततो यथोक्तानि द्विजोत्तमैः।
तीर्थानि चापि गत्वा वै दानानि विविधानि च॥ 13-10-61
दत्त्वा गाश्चैव विप्रेभ्यः पूतात्माभवदात्मवान्।
तमेव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तपः॥ 13-10-62
ततः सिद्धिं परां प्राप्तो ब्राह्मणो राजसत्तम।
सम्मतश्चाभवत्तेषामाश्रमे तन्निवासिनाम्॥ 13-10-63
एवं प्राप्तो महत्कृच्छ्रमृषिः सन्नृपसत्तम।
ब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद्वर्णावरे जने॥ 13-10-64
(वर्जयेदुपदेशं च सदैव ब्राह्मणो नृप।
उपदेशं हि कुर्वाणो द्विजः कृच्छ्रमवाप्नुयात्॥
नेषितव्यं सदा वाचा द्विजेन नृपसत्तम।
न च प्रवक्तव्यमिह किञ्चिद्वर्णावरे जने॥)
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः।
एतेषु कथयन्राजन्ब्राह्मणो न प्रदुष्यति॥ 13-10-65
तस्मात्सद्भिर्न वक्तव्यं कस्यचित्किञ्चिदग्रतः।
सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य दुर्ज्ञेया ह्यकृतात्मभिः॥ 13-10-66
तस्मान्मौनेन मुनयो दीक्षां कुर्वन्ति चादृताः।
दुरुक्तस्य भयाद्राजन्नाभाषन्ते च किञ्चन॥ 13-10-67
धार्मिका गुणसम्पन्नाः सत्यार्जवसमन्विताः।
दुरुक्तवाचाभिहितैः प्राप्नुवन्तीह दुष्कृतम्॥ 13-10-68
उपदेशो न कर्तव्यः कदाचिदपि कस्यचित्।
उपदेशाद्धि तत्पापं ब्राह्मणः समवाप्नुयात्॥ 13-10-69
विमृश्य तस्मात्प्राज्ञेन वक्तव्यं धर्ममिच्छता।
सत्यानृतेन हि कृत उपदेशो हिनस्ति हि॥ 13-10-70
वक्तव्यमिह पृष्टेन विनिश्चित्य विनिश्चयम्।
स चोपदेशः कर्तव्यो येन धर्ममवाप्नुयात्॥ 13-10-71
एतत्ते सर्वमाख्यातमुपदेशकृते मया।
महान्क्लेशो हि भवति तस्मान्नोपदिशेदिह॥ 13-10-72
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि शूद्रमुनिसंवादे दशमोऽध्यायः॥ 10 ॥
एकादशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
लक्ष्म्या विनाशाविनाशार्हाणां पुरुषस्त्रीस्थानानां वर्णनम्
युधिष्ठिर उवाच
कीदृशे पुरुषे तात स्त्रीषु वा भरतर्षभ।
श्रीः पद्मा वसते नित्यं तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 13-11-1
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्णयिष्यामि यथावृत्तं यथाश्रुतम्।
रुक्मिणी देवकीपुत्रसन्निधौ पर्यपृच्छत॥ 13-11-2
नारायणस्याङ्कगतां ज्वलन्तीं दृष्ट्वा श्रियं पद्मसमानवर्णाम्।
कौतूहलाद्विस्मितचारुनेत्रा पप्रच्छ माता मकरध्वजस्य॥ 13-11-3
कानीह भूतान्यपसेवसे त्वं सन्तिष्ठसे कानिव सेवसे त्वम्।
तानि त्रिलोकेश्वरभूतकान्ते तत्त्वेन मे ब्रूहि महर्षिकन्ये॥ 13-11-4
एवं तदा श्रीरभिभाष्यमाणा देव्या समक्षं गरुडध्वजस्य।
उवाच वाक्यं मधुराभिधानं मनोहरं चन्द्रमुखी प्रसन्ना॥ 13-11-5
श्रीरुवाच
वसामि नित्यं सुभगे प्रगल्भे दक्षे नरे कर्मणि वर्तमाने।
अक्रोधने देवपरे कृतज्ञे जितेन्द्रिये नित्यमुदीर्णसत्त्वे॥ 13-11-6
नाकर्मशीले पुरुषे वसामि न नास्तिके साङ्करिके कृतघ्ने।
न भिन्नवृत्ते न नृशंसवर्णे न चापि चौरे न गुरुष्वसूये॥ 13-11-7
ये चाल्पतेजोबलसत्त्वमानाः क्लिश्यन्ति कुप्यन्ति च यत्र तत्र।
न चैव तिष्ठामि तथाविधेषु नरेषु सङ्गुप्तमनोरथेषु॥ 13-11-8
यश्चात्मनि प्रार्थयते न किञ्चिद्यश्च स्वभावोपहतान्तरात्मा।
तेष्वल्पसन्तोषपरेषु नित्यं नरेषु नाहं निवसामि सम्यक्॥ 13-11-9
स्वधर्मशीलेषु च धर्मवित्सु वृद्धोपसेवानिरते च दान्ते।
कृतात्मनि क्षान्तिपरे समर्थे क्षान्तासु दान्तासु तथाबलासु॥ 13-11-10
सत्यस्वभावार्जवसंयुतासु वसामि देवद्विजपूजिकासु।
(अबन्ध्यकालेषु सदा दानशौचरतेषु च।
ब्रह्मचर्यतपोज्ञानगोद्विजातिप्रियेषु च॥
वसामि स्त्रीषु कान्तासु देवद्विजपरासु च।
विशुद्धगृहभाण़्डासु गोधान्याभिरतासु च॥)
प्रकीर्णभाण्डामनवेक्ष्यकारिणीं सदा च भर्तुः प्रतिकूलवादिनीम्॥ 13-11-11
परस्य वेश्माभिरतामलज्जामेवंविधां तां परिवर्जयामि।
पापामचोक्षामवलेहिनीं च व्यपेतधैर्यां कलहप्रियां च॥ 13-11-12
निद्राभिभूतां सततं शयानामेवंविधां तां परिवर्जयामि।
सत्यासु नित्यं प्रियदर्शनासु सौभाग्ययुक्तासु गुणान्वितासु॥ 13-11-13
वसामि नारीषु पतिव्रतासु कल्याणशीलासु विभूषितासु।
यानेषु कन्यासु विभूषणेषु यज्ञेषु मेघेषु च वृषिमत्सु॥ 13-11-14
वसामि फुल्लासु च पद्मिनीषु नक्षत्रवीथीषु च शारदीषु।
गजेषु गोष्ठेषु तथाऽऽसनेषु सरःसुफुल्लोत्पलपङ्कजेषु॥ 13-11-15
नदीषु हंसस्वननादितासु क्रौञ्चावघुष्टस्वरशोभितासु।
विकीर्णकूलद्रुमराजितासु तपस्विसिद्धद्विजसेवितासु॥ 13-11-16
वसामि नित्यं सुबहूदकासु सिंहैर्गजैश्चाकुलितोदकासु।
मत्ते गजे गोवृषभे नरेन्द्रे सिंहासने सत्पुरुषेषु नित्यम्॥ 13-11-17
यस्मिञ्जनो हव्यभुजं जुहोति गोब्राह्मणं चार्चति देवताश्च।
काले च पुष्पैर्बलयः क्रियन्ते तस्मिन्गृहे नित्यमुपैमि वासम्॥ 13-11-18
स्वाध्यायनित्येषु सदा द्विजेषु क्षत्रे च धर्माभिरते सदैव।
वैश्ये च कृष्याभिरते वसामि शूद्रे च शुश्रूषणनित्ययुक्ते॥ 13-11-19
नारायणे त्वेकमना वसामि सर्वेण भावेन शरीरभूता।
तस्मिन्हि धर्मः सुमहान्निविष्टो ब्रह्मण्यता चात्र तथा प्रियत्वम्॥ 13-11-20
नाहं शरीरेण वसामि देवि नैवं मया शक्यमिहाभिधातुम्।
भावेन यस्मिन्निवसामि पुंसि स वर्धते धर्मयशोऽर्थकामैः॥ 13-11-21
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि श्रीरुक्मिणीसंवादे एकादशोऽध्यायः॥ 11 ॥
द्वादशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
स्त्रीपुरुषयोः संयोगे स्त्रिय एव सुखाधिक्यमिति सूचयितुं भङ्गास्वनोपाख्यानम् कृतघ्नस्य गतेः प्रायश्चित्तस्य च वर्णनम्
(युधिष्ठिर उवाच
प्रायश्चित्तं कृतघ्नानां प्रतिब्रूहि पितामह।
मातापितॄन्गुरूंश्चैव येऽवमन्यन्ति मोहिताः॥
ये चाप्यन्ये परे तात कृतघ्ना निरपत्रपाः।
तेषां गतिं महाबाहो श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥
भीष्म उवाच
कृतघ्नानां गतिस्तात नरके शाश्वतीः समाः।
मातापितृगुरूणां च ये न तिष्ठन्ति शासने॥
कृमिकीटपिपीलेषु जायन्ते स्थावरेषु च।
दुर्लभो हि पुनस्तेषां मानुष्ये पुनरुद्भवः॥
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
वत्सनाभो महाप्राज्ञो महर्षिः संशितव्रतः॥
वल्मीकभूतो ब्रह्मर्षिस्तप्यते सुमहत्तपः।
तस्मिंश्च तप्यति तपो वासवो भरतर्षभ॥
ववर्ष सुमहद्वर्षं सविद्युत्स्तनयित्नुमान्।
तत्र सप्ताहवर्षं तु मुमुचे पाकशासनः।
निमीलिताक्षस्तद्वर्षं प्रत्यगृह्णीत वै द्विजः॥
तस्मिन्पतति वर्षे तु शीतवातसमन्विते।
विशीर्णध्वस्तशिखरो वल्मीकोऽशनिताडितः॥
ताड्यमाने ततस्तस्मिन्वत्सनाभे महात्मनि।
कारुण्यात्तस्य धर्मः स्वमानृशंस्यमथाकरोत्॥
चिन्तयानस्य ब्रह्मर्षि तपन्तमधिधार्मिकम्।
अनुरूपा मतिः क्षिप्रमुपजाता स्वभावजा॥
स्वं रूपं माहिषं कृत्वा सुमहान्तं मनोहरम्।
त्राणार्थं वत्सनाभस्य चतुष्पादुपरि स्थितः॥
यदा त्वपगतं वर्षं शीतवातसमन्वितम्।
ततो महिषरूपी स धर्मो धर्मभृतां वर॥
शनैर्वल्मीकमुत्सृज्य प्राद्रवद्भरतर्षभ।
स्थितेऽस्मिन्वृष्टिसम्पाते रक्षितः स महातपाः॥
दिशः सुविपुलास्तत्र गिरीणां शिखराणि च॥
दृष्ट्वा च पृथिवी सर्वां सलिलेन परिप्लुताम्।
जलाशयान्स तान्दृष्ट्वा विप्रः प्रमुदितोऽभवत्॥
अचिन्तयद्विस्मितश्च वर्षात्केनाभिरक्षितः।
ततोऽपश्यत्तं महिषमवस्थितमदूरतः॥
तिर्यग्योनावपि कथं दृश्यते धर्मवत्सलः।
अतो नु भद्रं महिषः शिलापट्ट इव स्थितः।
पीवरश्चैव शूल्यश्च बहुमांसो भवेदयम्॥
तस्य बुद्धिरियं जाता धर्मसंसक्तिजा मुनेः।
कृतघ्ना नरकं यान्ति ये तु विश्वासघातिनः॥
निष्कृतिं नैव पश्यामि कृतघ्नानां कथञ्चन।
ऋते प्राणपरित्यागं धर्मज्ञानां वचो यथा॥
अकृत्वा भरणं पित्रोरदत्त्वा गुरुदक्षिणाम्।
कृतघ्नतां च सम्प्राप्य मरणान्ता च निष्कृतिः॥
आकाङ्क्षायामुपेक्षायां चोपपातकमुत्तमम्।
तस्मात्प्राणान्परित्यक्ष्ये प्रायश्चित्तार्थमित्युत॥
स मेरुशिखरं गत्वा निस्सङ्गेनान्तरात्मना।
प्रायश्चित्तं कर्तुकामः शरीरं त्यक्तुमुद्यतः॥
निगृहीतश्च धर्मात्मा हस्ते धर्मेण धर्मवित्॥
धर्म उवाच
वत्सनाभ महाप्राज्ञ बहुवर्षशतायुषः।
परितुष्टोऽस्मि त्यागेन निःसङ्गेन तथाऽऽत्मनः॥
एवं धर्मभृतः सर्वे विमृशन्ति तथा कृतम्।
न स कश्चिद्वत्सनाभ यस्य नोपहतं मनः॥
यश्चानवद्यश्चरति शक्तो धर्मं तु सर्वशः।
निवर्तस्व महाप्राज्ञ भूतात्मा ह्यसि शाश्वतः॥)
युधिष्ठिर उवाच
स्त्रीपुंसयोः सम्प्रयोगे स्पर्शः कस्याधिको भवेत्।
एतस्मिन्संशये राजन्यथावद्वक्तुमर्हसि॥ 13-12-1
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
भङ्गास्वनेन शक्रस्य यथा वैरमभूत्पुरा॥ 13-12-2
पुरा भङ्गास्वनो नाम राजर्षिरतिधार्मिकः।
अपुत्रः पुरुषव्याघ्र पुत्रार्थं यज्ञमाहरत्॥ 13-12-3
अग्निष्टुतं स राजर्षिरिन्द्रद्विष्टं महाबलः।
प्रायश्चित्तेषु मर्त्यानां पुत्रकामेषु चेष्यते॥ 13-12-4
इन्द्रो ज्ञात्वा तु तं यज्ञं महाभागः सुरेश्वरः।
अन्तरं तस्य राजर्षेरन्विच्छन्नियतात्मनः॥ 13-12-5
न चैवास्यान्तरं राजन्स ददर्श महात्मनः।
कस्यचित्त्वथ कालस्य मृगयां गतवान्नृपः॥ 13-12-6
इदमन्तरमित्येव शक्रो नृपममोहयत्।
एकाश्वेन च राजर्षिर्भ्रान्त इन्द्रेण मोहितः॥ 13-12-7
न दिशाऽविन्दत नृपः क्षुत्पिपासार्दितस्तदा।
इतश्चेतश्च वै राजञ्श्रमतृष्णान्वितो नृप॥ 13-12-8
सरोऽपश्यत्सुरुचिरं पूर्णं परमवारिणा।
सोऽवगाह्य सरस्तात पाययामास वाजिनम्॥ 13-12-9
अथ पीतोदकं सोऽश्वं वृक्षे बद्ध्वा नृपोत्तमः।
अवगाह्य ततः स्नातस्तत्र स्त्रीत्वमवाप्तवान्॥ 13-12-10
आत्मानं स्त्रीकृतं दृष्ट्वा व्रीडितो नृपसत्तमः।
चिन्तानुगतसर्वात्मा व्याकुलेन्द्रियचेतनः॥ 13-12-11
आरोहिष्ये कथं त्वश्वं कथं यास्यामि वै पुरम्।
इष्टेनाग्निष्टुता चापि पुत्राणां शतमौरसम्॥ 13-12-12
जातं महाबलानां मे तान्प्रवक्ष्यामि किं त्वहम्।
दारेषु चात्मनाथे[कीये]षु पौरजानपदेषु च॥ 13-12-13
मृदुत्वं च तनुत्वं च विक्लवत्वं तथैव च।
@हावभावादिलावण्यात्स्त्रीगुणाद्वा कुतूहलम्॥@
स्त्रीगुणा ऋषिभिः प्रोक्ता धर्मतत्त्वार्थदार्शिभिः॥ 13-12-14
व्यायामे कर्कशत्वं च वीर्यं च पुरुषे गुणाः।
पौरुषं विप्रणष्टं वै स्त्रीत्वं केनापि मेऽभवत्॥ 13-12-15
स्त्रीभावात्पुनरश्वं तं कथमारोढुमुत्सहे।
महता त्वथ यत्नेन आरुह्याश्वं नराधिपः॥ 13-12-16
पुनरायात्पुरं तात स्त्रीकृतो नृपसत्तमः।
पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च पौरजानपदाश्च ते॥ 13-12-17
किंत्विदं त्विति विज्ञाय विस्मयं परमं गताः।
अथोवाच स राजर्षिः स्त्रीभूतो वदतां वरः॥ 13-12-18
मृगयामस्मि निर्याता बलैः परिवृतो दृढम्।
उद्भ्रान्तः प्राविशं घोरामटवीं दैवचोदितः॥ 13-12-19
अटव्यां च सुघोरायां तृष्णार्तो नष्टचेतनः।
सरः सुरुचिरप्रख्यमपश्यं पक्षिभिर्वृतम्॥ 13-12-20
तत्रावगाढः स्त्रीभूतो दैवेनाहं कृतः पुरा।
नामगोत्राणि चाभाष्य दाराणां मन्त्रिणां तथा॥ 13-12-21
आह पुत्रांस्ततः सोऽथ स्त्रीभूतः पार्थिवोत्तमः।
सम्प्रीत्या भुज्यतां राज्यं वनं यास्यामि पुत्रकाः॥ 13-12-22
एवमुक्त्वा पुत्रशतं वनमेव जगाम ह।
गत्वा चैवाश्रमं सा तु तापसं प्रत्यपद्यत॥ 13-12-23
तापसेनास्य पुत्राणामाश्रमेष्वभवच्छतम्।
अथ साऽऽदाय तान्सर्वान्पूर्वपुत्रानभाषत॥ 13-12-24
पुरुषत्वे सुता यूयं स्त्रीत्वे चेमे शतं सुताः।
एकत्र भुज्यतां राज्यं भ्रातृभावेन पुत्रकाः॥ 13-12-25
सहिता भ्रातरस्तेऽथ राज्यं बुभुजिरे तदा।
तान्दृष्ट्वा भ्रातृभावेन भुञ्जानान्राज्यमुत्तमम्॥ 13-12-26
चिन्तयामास देवेन्द्रो मन्युनाथ परिप्लुतः।
उपकारोऽस्य राजर्षेः कृतो नापकृतं मया॥ 13-12-27
ततो ब्राह्मणरूपेण देवराजः शतक्रतुः।
भेदयामास तान्गत्वा नगरं वै नृपात्मजान्॥ 13-12-28
भ्रातॄणां नास्ति सौभ्रात्रं येष्वेकस्य पितुः सुताः।
राज्यहेतोर्विवदिताः कश्यपस्य सुरासुराः॥ 13-12-29
यूयं भङ्गास्वनापत्यास्तापसस्येतरे सुताः।
कश्यपस्य सुराश्चैव असुराश्च सुतास्तथा॥ 13-12-30
युष्माकं पैतृकं राज्यं भुज्यते तापसात्मजैः।
इन्द्रेण भेदितास्ते तु युद्धेऽन्योन्यमपातयन्॥ 13-12-31
तच्छ्रुत्वा तापसी चापि सन्तप्ता प्ररुरोद ह।
ब्राह्मणच्छद्मनाभ्येत्य तामिन्द्रोऽथान्वपृच्छत॥ 13-12-32
केन दुःखेन सन्तप्ता रोदिषि त्वं वरानने।
ब्राह्मणं तं ततो दृष्ट्वा सा स्त्री करुणमब्रवीत्॥ 13-12-33
पुत्राणां द्वे शते ब्रह्मन्कालेन विनिपातिते।
अहं राजाभवं विप्र तत्र पूत्रश[र्वं श]तं मम॥ 13-12-34
समुत्पन्तं स्वरूपाणां पुत्राणां ब्राह्मणोत्तम।
कदाचिन्मृगयां यात उद्भ्रान्तो गहने वने॥ 13-12-35
अवगाढश्च सरसि स्त्रीभूतो ब्राह्मणोत्तम।
पुत्रान्राज्ये प्रतिष्ठाप्य वनमस्मि ततो गतः॥ 13-12-36
स्त्रियाश्च मे पुत्रशतं तापसेन महात्मना।
आश्रमे जनितं ब्रह्मन्नीतं तन्नगरं मया॥ 13-12-37
तेषां च वैरमुत्पन्नं कालयोगेन वै द्विज।
एतच्छोचाम्यहं ब्रह्मन्दैवेन समभिप्लुता॥ 13-12-38
इन्द्रस्तां दुःखितां दृष्ट्वा अब्रवीत्परुषं वचः।
पुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं त्वया कृतम्॥ 13-12-39
इन्द्रद्विष्टेन यजता मामनाहूय धिष्ठितम्।
इन्द्रोऽहमस्मि दुर्बुद्धे वैरं ते याति[पाति]तं मया॥ 13-12-40
इन्द्रं दृष्ट्वा तु राजर्षिः पादयोः शिरसा गतः।
प्रसीद त्रिदशश्रेष्ठ पुत्रकामेन स क्रतुः॥ 13-12-41
इष्टस्त्रिदशशार्दूल तत्र मे क्षन्तुमर्हसि।
प्रणिपातेन तस्येन्द्रः परितुष्टो वरं ददौ॥ 13-12-42
पुत्रास्ते कतमे राजन्जीवन्त्वेतत्प्रचक्ष्व मे।
स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः पुरुषस्याथ येऽभवन्॥ 13-12-43
तापसी तु ततः शक्रमुवाच प्रयताञ्जलिः।
स्त्रीभूतस्य हि ये पुत्रास्ते मे जीवन्तु वासव॥ 13-12-44
इन्द्रस्तु विस्मितो दृष्ट्वा स्त्रियं पप्रच्छ तां पुनः।
पुरुषोत्पादिता ये ते कथं द्वेष्याः सुतास्तव॥ 13-12-45
स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः स्नेहस्तेभ्योऽधिकः कथम्।
कारणं श्रोतुमिच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि॥ 13-12-46
स्त्र्युवाच
स्त्रियास्त्वभ्यधिकः स्नेहो न तथा पुरुषस्य वै।
तस्मात्ते शक्र जीवन्तु ये जाताः स्त्रीकृतस्य वै॥ 13-12-47
भीष्म उवाच
एवमुक्तस्ततस्त्विन्द्रः प्रीतो वाक्यमुवाच ह।
सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास्ते सत्यवादिनि॥ 13-12-48
वरं च वृणु राजेन्द्र यं त्वमिच्छसि सुव्रत।
पुरुषत्वमथ स्त्रीत्वं मत्तो यदभिकाङ्क्षते॥ 13-12-49
स्त्र्युवाच
स्त्रीत्वमेव वृणे शक्र पुंस्त्वं नेच्छामि वासव।
एवमुक्तस्तु देवेन्द्रस्तां स्त्रियं प्रत्युवाच ह॥ 13-12-50
पुरुषत्वं कथं त्यक्त्वा स्त्रीत्वं चोदयसे विभो।
एवमुक्तः प्रत्युवाच स्त्रीभूतो राजसत्तमः॥ 13-12-51
स्त्रियाः पुरुषसंयोगे प्रीतिरभ्यधिका सदा।
एतस्मात्कारणाच्छक्र स्त्रीत्वमेव वृणोम्यहम्॥ 13-12-52
रमिताभ्यधिकं स्त्रीत्वे सत्यं वै देवसत्तम।
स्त्रीभावेन हि तुष्यामि गम्यतां त्रिदशाधिप॥ 13-12-53
एवमस्त्विति चोक्त्वा तामापृच्छ्य त्रिदिवं गतः।
एवं स्त्रिया महाराज अधिका प्रीतिरुच्यते॥ 13-12-54
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि भङ्गास्वनोपाख्याने द्वादशोऽध्यायः॥ 12 ॥
दानधर्मपर्व
त्रयोदशोऽध्यायः
वाङ्मनःकायजानां पापानां परित्यागस्योपदेशः
युधिष्ठिर उवाच
किं कर्तव्यं मनुष्येण लोकयात्रा हितार्थिना।
कथं वै लोकयात्रां तु किंशीलश्च समाचरेत्॥ 13-13-1
भीष्म उवाच
@देवे नारायणे भक्तिश्शङ्करे साधुपूजया।
ध्यानेनाथ जपः कार्यस्स्वर्धर्मे शुचिचेतसा॥@
कायेन त्रिविधं कर्म वाचा चापि चतुर्विधम्।
मनसा त्रिविधं चैव दशकर्मपथांस्त्यजेत्॥ 13-13-2
प्राणातिपातः स्तैन्यं च परदारानथापि च।
त्रीणि पापानि कायेन सर्वतः परिवर्जयेत्॥ 13-13-3
असत्प्रलापं पारुष्यं पैशुन्यमनृतं तथा।
चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पेन्नानुचिन्तयेत्॥ 13-13-4
अनभिध्या परस्वेषु सर्वसत्त्वेषु सौहृदम्।
कर्मणां फलमस्तीति त्रिविधं मनसा चरेत्॥ 13-13-5
तस्माद्वाक्कायमनसा नाचरेदशुभं नरः।
शुभाशुभान्याचरन्हि तस्य तस्याश्नुते फलम्॥ 13-13-6
@तस्यैव तु पदं सूक्ष्मं प्रसादादश्नुयात्परम्॥@
(अमृतस्य समुत्पत्तौ देवानामसुरैः सह।
षष्टिवर्षसहस्राणि देवासुरमवर्तत॥
तत्र देवास्तु दैतेयैर्वध्यन्ते भृशदारुणैः।
त्रातारं नाधिगच्छन्ति वध्यमाना महासुरैः॥
आर्तास्ते देवदेवेशं प्रपन्नाः शरणैषिणः।
पितामहं महाप्राज्ञं वध्यमानाः सुरेतरैः॥
वैकुण्ठं शरणं देवं प्रतिपेदे च तैः सह॥
ततः स देवैः सहितः पद्मयोनिर्नरेश्वर।
तुष्टाव प्राञ्जलिर्भूत्वा नारायणमनामयम्॥
ब्रह्मोवाच
त्वद्रूपचिन्तनान्नाम्नां स्मरणादर्चनादपि।
तपोयोगादिभिश्चैव श्रेयो यान्ति मनीषिणः॥
भक्तवत्सल पद्माक्ष परमेश्वर पापहन्।
परमात्माविकाराद्य नारायण नमोऽस्तु ते॥
नमस्ते सर्वलोकादे सर्वात्मामितविक्रम।
सर्वभूतभविष्येश सर्वभूतमहेश्वर॥
देवानामपि देवस्त्वं सर्वविद्यापरायणः।
जगद्बीजसमाहार जगतः परमो ह्यसि॥
त्रायस्व देवता वीर दानवाद्यैः सुपीडिताः।
लोकांश्च लोकपालांश्च ऋषींश्च जयतां वर॥
वेदाः साङ्गोपनिषदः सरहस्याः ससङ्ग्रहाः।
सोङ्काराः सवषट्काराः प्राहुस्त्वां यज्ञमुत्तमम्॥
पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्।
तपस्विनां तपश्चैव दैवतं देवतास्वपि॥
भीष्म उवाच
एवमादिपुरस्कारैरृक्सामयजुषां गणैः।
वैकुण्ठं तुष्टुवुर्देवाः समेत्य ब्रह्मणा सह॥
ततोऽन्तरिक्षे वागासीन्मेघगम्भीरनिःस्वना।
जेष्यध्वं दानवान्यूयं मयैव सह सङ्गरे॥
ततो देवगणानां च दानवानां च युध्यताम्।
प्रादुरासीन्महातेजाः शङ्खचक्रगदाधरः॥
सुपर्णपृष्ठमास्थाय तेजसा प्रदहन्निव।
व्यधमद्दानवान्सर्वान्बाहुद्रविणतेजसा॥
तं समासाद्य समरे दैत्यदानवपुङ्गवाः।
व्यनश्यन्त महाराज पतङ्गा इव पावकम्॥
स विजित्यासुरान्सर्वान्दानवांश्च महामतिः।
पश्यतामेव देवानां तत्रैवान्तरधीयत॥
तं दृष्ट्वान्तर्हितं देवं विष्णुं देवामितद्युतिम्।
विस्मयोत्फुल्लनयना ब्रह्माणमिदमब्रुवन्॥
देवा उचुः
भगवन्सर्वलोकेश सर्वलोकपितामह।
इदमत्यद्भुतं वृत्तं त्वं नः शंसितुमर्हसि॥
कोऽयमस्मान्परित्राय तूष्णीमेव यथागतम्।
प्रतिप्रयातो दिव्यात्मा तं नः शंसितुमर्हसि॥
भीष्म उवाच
एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्वचनं वचनार्थवित्।
उवाच पद्मनाभस्य पूर्वरूपं प्रति प्रभो॥
ब्रह्मोवाच
न ह्येनं वेद तत्त्वेन भुवनं भुवनेश्वरम्।
सङ्ख्यातुं नैव चात्मानं निर्गुणं गुणिनां वरम्॥
अत्र वो वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्।
सुपर्णस्य च संवादमृषीणां चापि देवताः॥
पुरा ब्रह्मर्षयश्चैव सिद्धाश्च भुवनेश्वरम्।
आश्रित्य हिमवत्पृष्ठे चक्रिरे विविधाः कथाः॥
तेषां कथयतां तत्र कथान्ते पततां वरः।
प्रादुरासीन्महातेजा वाहश्चक्रगदाभृतः॥
स तानृषीन्समासाद्य विनयावनताननः।
अवतीर्य महावीर्यस्तानृषीनभिजग्मिवान्॥
अभ्यर्चितः स ऋषिभिः स्वागतेन महाबलः।
उपाविशत तेजस्वी भूमौ वेगवतां वरः॥
तमासीनं महात्मानं वैनतेयं महाद्युतिम्।
ऋषयः परिपप्रच्छुर्महात्मानं तपस्विनः॥
ऋषय ऊचुः
कौतूहलं वैनतेय परं नो हृदि वर्तते।
तस्य नान्योऽस्ति वक्तेह त्वामृते पन्नगाशन॥
तदाख्यातमिहेच्छामो भवता प्रश्नमुत्तमम्।
गरुड उवाच
किं मया ब्रूत वक्तव्यं कार्यं च वदतां वराः॥
यूयं हि मां यथायुक्तं सर्वे वै देष्टुमर्हथ।
ब्रह्मोवाच
नमस्कृत्वा ह्यनन्ताय ततस्ते हृदि सत्तमाः।
प्रष्टुं प्रचक्रमुस्तत्र वैनतेयं महाबलम्॥
ऋषयः ऊचुः
देवदेवं महात्मानं नारायणमनामयम्।
भवानुपास्ते वरदं कुतोऽसौ कश्च तत्त्वतः॥
प्रकृतिर्विकृतिर्वास्य कीदृशी क्व नु संस्थितिः।
एतद्भवन्तं पृच्छामो देवोऽयं क्व कृतालयः॥
एष भक्तप्रियो देवः प्रियभक्तस्तथैव च।
त्वं प्रियश्चास्य भक्तश्च नान्यः काश्यप विद्यते॥
मुष्णन्निव मनश्चक्षूंष्यविभाव्यतनुर्विभुः।
अनादिमध्यनिधनो न विद्मैनं कुतो ह्यसौ॥
वेदेष्वपि च विश्वात्मा गीयते न च विद्महे।
तत्त्वतस्तत्त्वभूतात्मा विभुर्नित्यः सनातनः॥
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्।
गुणाश्चैषां यथासङ्ख्यं भावाभावौ तथैव च॥
तमः सत्त्वं रजश्चैव भावाश्चैव तदात्मकाः।
मनो बुद्धिश्च तेजश्च बुद्धिगम्यानि तत्त्वतः॥
जायन्ते तात तस्माद्धि तिष्ठते तेष्वसौ विभुः।
सञ्चिन्त्य बहुधा बुद्ध्या नाध्यवस्यामहे परम्॥
तस्य देवस्य तत्त्वेन तन्नः शंस यथातथम्।
सुपर्ण उवाच
स्थूलतो यस्तु भगवांस्तेनैव स्वेन हेतुना।
त्रैलोक्यस्य तु रक्षार्थं दृश्यते रूपमास्थितः॥
मया तु महदाश्चर्यं पुरा दृष्टं सनातने।
देवे श्रीवत्सनिलये तच्छृणुध्वमशेषतः।
न स्म शक्यो मया वेत्तुं न भवद्भिः कथञ्चन॥
यथा मां प्राह भगवांस्तथा तच्छ्रयतां मम।
मयामृतं देवतानां मिषतामृषिसत्तमाः॥
हृतं विपाट्य तं यन्त्रं विद्राव्यामृतरक्षिणः।
देवता विमुखीकृत्य सेन्द्राः समरुतो मृधे॥
तं दृष्ट्वा मम विक्रान्तं वागुवाचाशरीरिणी।
अशरीरिणी वागुवाच
प्रीतोऽस्मि ते वैनतेय कर्मणानेन सुव्रत।
अवृथा तेऽस्तु मद्वाक्यं ब्रूहि किं करवाणि ते॥
सुपर्ण उवाच
तामेवंवादिनीं वाचमहं प्रत्युक्तवांस्तदा।
ज्ञातुमिच्छामि कस्त्वं हि ततो मे दास्य से वरम्॥
ततो जलदगम्भीरं प्रहस्य गदतां वरः।
उवाच वरदः प्रीतः काले त्वं माभिवेत्स्यसि॥
वाहनं भव मे साधु वरं दद्मि तवोत्तमम्।
न ते वीर्येण सदृशः कश्चिल्लोके भविष्यति॥
पतङ्ग पततां श्रेष्ठ न देवो नापि दानवः।
मत्सखित्वमनुप्राप्तो दुर्धर्षश्च भविष्यसि॥
तमब्रवं देवदेवं मामेवं वादिर्न परम्।
प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रणम्य शिरसा विभुम्॥
एवमेतन्महाबाहो सर्वमेतद्भविष्यति।
वाहनं ते भविष्यामि यथा वदति मां भवान्॥
ध्वजस्तेऽहं भविष्यामि रथस्थस्य न संशयः।
तथास्त्विति स मामुक्त्वा यथाभिप्रायतो गतः॥
ततोऽहं कृतसंवादस्तेन केनापि सत्तमाः।
कौतूहलसमाविष्टः पितरं काश्यपं गतः॥
सोऽहं पितरमासाद्य प्रणिपत्याभिवाद्य च।
सर्वमेतद्यथातथ्यमुक्तवान्पितुरन्तिके॥
श्रुत्वा तु भगवान्मह्यं ध्यानमेवान्वपद्यत।
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मामाह वदतां वरः॥
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तेन महात्मना।
संवादं कृतवांस्तात गुह्येन परमात्मना॥
मया हि स महातेजा नान्ययोगसमाधिना।
तपसोग्रेण तेजस्वी तोषितस्तपसां निधिः॥
ततो मे दर्शयामास तोषयन्निव पुत्रक।
श्वेतपीतारुणनिभः कद्रूकपिलपिङ्गलः॥
रक्तनीलासितनिभः सहस्रोदरपाणिमान्।
द्विसाहस्रमहावक्त्र एकाक्षः शतलोचनः॥
समासाद्य तु तं विश्वमहं मूर्ध्ना प्रणम्य च।
ऋग्यजुःसामभिः स्तुत्वा शरण्यं शरणं गतः॥
तेन त्वं कृतसंवादः स्वतः सर्वहितैषिणा।
विश्वरूपेण देवेन पुरुषेण महात्मना॥
तमेवाराधय क्षिप्रं तमाराध्य न सीदसि।
सोऽहमेवं भगवता पित्रा ब्रह्मर्षिसत्तमाः॥
अनुनीतो यथान्यायं स्वमेव भवनं गतः।
सोऽहमामन्त्र्य पितरं तद्भावगतमानसः॥
स्वमेवालयमासाद्य तमेवार्थमचिन्तयम्।
तद्भावगतभावात्मा तद्भूतगतमानसः॥
गोविन्दं चिन्तयन्नास्से शाश्वतं परमव्ययम्।
धृतं बभूव हृदयं नारायणदिदृक्षया॥
सोऽहं वेगं समास्थाय मनोमारुतवेगवान्।
रम्यां विशालां बदरीं गतो नारायणाश्रमम्॥
ततस्तत्र हरिं दृष्ट्वा जगतः प्रभवं विभुम्।
गोविन्दं पुण्डरीकाक्षं प्रणतः शिरसा हरिम्॥
ऋग्यजुःसामभिश्चैनं तुष्टाव परया मुदा।
सोऽहं प्रपन्नः शरणं देवदेवं सनातनम्।
प्राञ्जलिर्मनसा भूत्वा वाक्यमेतत्तदोक्तवान्॥
भगवन्भूतभव्येश भवद्भूतकृदव्यय।
शरणं सम्प्रपन्नं मां त्रातुमर्हस्यरिन्दम॥
अहं तु तत्त्वजिज्ञासुः कोऽसि कस्यासि कुत्र वा।
सम्प्राप्तः पदवीं देव स मां संत्रातुमर्हसि॥
श्रीभगवानुवाच
मम त्वं विदितः सौम्य यथावत्तत्त्वदर्शने।
ज्ञापितश्चापि यत्पित्रा तच्चापि विदितं महत्॥
वैनतेय न कस्यापि अहं वेद्यः कथञ्चन।
मां हि विन्दन्ति विद्वांसो ये ज्ञाने परिनिष्ठिताः॥
निर्ममा निरहङ्कारा निराशीर्बन्धनायुताः।
भवांस्तु सततं भक्तो मन्मनाः पक्षिसत्तम॥
स्थूलं मां वेत्स्यसे तस्माज्जगतः कारणे स्थितम्।
सुपर्ण उवाच
एवं दत्ताभयस्तेन ततोऽहमृषिसत्तमाः।
नष्टखेदश्रमभयः क्षणेन ह्यभवं तदा॥
स शनैर्याति भगवान्गत्या लघुपराक्रमः।
अहं तु सुमहावेगमास्थायानुव्रजामि तम्॥
स गत्वा दीर्घमध्वानमाकाशममितद्युतिः।
मनसाप्यगमं देशमाससादात्मतत्त्ववित्॥
अथ देवः समासाद्य मनसः सदृशं जवम्।
मोहयित्वा च मां तत्र क्षणेनान्तरधीयत॥
तत्राम्बुधरधीरेण भोः शब्देनानुनादिना।
अयं भोऽहमिति प्राह वाक्यं वाक्यविशारदः॥
शब्दानुसारी तु ततस्तं देशमहमाव्रजम्।
तत्रापश्यं ततश्चाहं श्रीमद्धंसयुतं सरः॥
स तत्सरः समासाद्य भगवानात्मवित्तमः।
भोः शब्दप्रतिसृष्टेन स्वरेणाप्रतिवादिना॥
विवेश देवः स्वां योनिं मामिदं चाभ्यभाषत।
श्रीभगवानुवाच
विशस्व सलिलं सौम्य सुखमत्र वसामहे।
सुपर्ण उवाच
ततश्च प्राविशं तत्र सह तेन महात्मना।
दृष्टवानद्भुततरं तस्मिन्सरसि भास्वताम्॥
अग्नीनां सुप्रणीतानामिद्धानामिन्धनैर्विना।
दीप्तानामाज्यसिक्तानां स्थानेष्वर्चिष्मतां सदा॥
दीप्तिस्तेषामनाज्यानां प्राप्ताज्यानामिवाभवत्।
अनिद्धानामिव सतामिद्धानामिव भास्वताम्॥
अथाहं वरदं देवं नापश्यं तत्र सङ्गतम्।
तेषां तत्राग्निहोत्राणामीडितानां सहस्रशः॥
समीपे त्वद्भुततममपश्यमहमव्ययम्॥
एषु चाग्निसमीपेषु शुश्राव सुपदाक्षराः॥
प्रभावान्तरितानां तु प्रस्पष्टाक्षरभाषिणाम्।
ऋग्यजुःसामगानां च मधुराः सुस्वरा गिरः॥
तान्यनेकसहस्राणि परीयंस्तु महाजवात्।
अपश्यमानस्तं देवं ततोऽहं व्यथितोऽभवम्॥
ततस्तेष्वग्निहोत्रेषु ज्वलत्सु विमलार्चिषु।
भानुमत्सु न पश्यामि देवदेवं सनातनम्॥
ततोऽहं तानि दीप्तानि परीय व्यथितेन्द्रियः।
नान्तं तेषां प्रपश्यामि येनाहमिह चोदितः॥
एवं चिन्तासमापन्नः प्रध्यातुमुपचक्रमे।
विनयावनतो भूत्वा नमश्चक्रे महात्मने॥
अनादिनिधनायैभिर्नामभिः परमात्मने।
नारायणाय शुद्धाय शाश्वताय ध्रुवाय च॥
भूतभव्यभवेशाय शिवाय शिवमूर्तये।
शिवयोनेः शिवाद्याय शिवपूज्यतमाय च॥
घोररूपाय महते युगान्तकरणाय च।
विश्वाय विश्वदेवाय विश्वेशाय महात्मने॥
सहस्रोदारपादाय सहस्रनयनाय च।
सहस्रबाहवे चैव सहस्रवदनाय च॥
शुचिश्रवाय महते ऋतुसंवत्सराय च।
ऋग्यजुःसामवक्त्राय अथर्वशिरसे नमः॥
हृषीकेशाय कृष्णाय द्रुहिणोरुक्रमाय च।
ब्रह्मोन्द्रकाय तार्क्ष्याय वराहायैकशृङ्गिणे॥
शिपिविष्टाय सत्याय हरयेऽथ शिखण्डिने।
हुतायोर्ध्वाय वक्त्राय रौद्रानीकाय साधवे॥
सिन्धवे सिन्धुवर्षघ्ने देवानां सिन्धवे नमः।
गरुत्मते त्रिनेत्राय सुधामाय वृषावृषे॥
सम्राडुग्रे सङ्कृतये विरजे सम्भवे भवे।
वृषाय वृषरूपाय विभवे भूर्भुवाय च॥
दीप्तसृष्टाय यज्ञाय स्थिराय स्थविराय च।
अच्युताय तुषाराय वीराय च समाय च॥
जिष्णवे पुरुहूताय वशिष्ठाय वराय च।
सत्येशाय सुरेशाय हरयेऽथ शिखण्डिने॥
वर्हिषाय वरेण्याय वसवे विश्ववेधसे।
किरीटिने सुकेशाय वासुदेवाय शुष्मिणे॥
बृहदुक्थसुषेणाय युग्ये दुन्दुभये तथा।
भवेसखाय विभवे भरद्वाजाभयाय च॥
भास्कराय वरेन्द्राय पद्मनाभाय भूरिणे।
पुनर्वसुभृतत्वाय जीवप्रभविषाय च॥
वषट्काराय स्वाहायै स्वधायै निधनाय च।
ऋचे च यजुषे साम्ने त्रैलोक्यपतये नमः॥
श्रीपद्मायात्मसदृशे धरणे धारणे परे।
सौम्याय सौम्यरूपाय सौम्ये सुमनसे नमः॥
विश्वाय च सुविश्वाय विश्वरूपधराय च।
केशवाय सुकेशाय रश्मिकेशाय भूरिणे॥
हिरण्यगर्भाय नमः सौम्याय वृषरूपिणे।
नारायणाग्रवपुषे पुरुहूताय वज्रिणे॥
धर्मिणे वृषसेनाय धर्मसेनाय रोधसे।
मुनये ज्वरमुक्ताय ज्वराधिपतये नमः॥
अनेत्राय त्रिनेत्राय पिङ्गलाय विडूर्मिणे।
तपोब्रह्मनिधानाय युगपर्यायिणे नमः॥
शरणाय शरण्याय शक्तेष्टशरणाय च।
नमः सर्वभवेशाय भूतभव्यभवाय च॥
पाहि मां देवदेवेश कोऽप्यजोऽसि सनातन।
एवं गतोऽसि शरणं शरण्यं ब्रह्मयोनिनाम्॥
स्तव्यं स्तवं स्तुतवतस्तत्तमो मे प्रणश्यत।
शृणोमि च गिरं दिव्यामन्तर्धानगतां शिवाम्।
श्रीभगवानुवाच
मा भैर्गरुत्मन्दान्तोऽसि पुनः सेन्द्रान्दिवौकसः॥
स्वं चैव भवनं गत्वा द्रक्ष्यसे पुत्रबान्धवान्।
सुपर्ण उवाच
ततस्तस्मिन्क्षणेनैव सहसैव महाद्युतिः॥
प्रत्यदृश्यत तेजस्वी पुरस्तात्स ममान्तिके।
समागम्य ततस्तेन शिवेन परमात्मना॥
अपश्यं चाहमायान्तं नरनारायणाश्रमे।
चतुर्द्विगुणविन्यासं तं च देवं सनातनम्॥
यजतस्तानृषीन्देवान्वदतो ध्यायतो मुनीन्।
युक्तान्सिद्धान्नैष्ठिकांश्च जपतो यजतो गृहीन्॥
पुष्पपूरपरिक्षिप्तं धूपितं दीपितं हितम्।
वन्दितं सिक्तसम्मृष्टं नरनारायणाश्रमम्॥
तदद्भुतमहं दृष्ट्वा विस्मितोऽस्मि तदानघाः।
जगाम शिरसा देवं प्रयतेनान्तरात्मना॥
तदत्यद्भुतसङ्काशं किमेतदिति चिन्तयन्।
नाध्यगच्छं परं दिव्यं तस्य सर्वभवात्मनः॥
प्रणिपत्य सुदुर्धर्षं पुनः पुनरुदीक्ष्य च।
शिरस्यञ्जलिमाधाय विस्मयोत्फुल्ललोचनः॥
अवोचं तमदीनार्थं श्रेष्ठानां श्रेष्ठमुत्तमम्।
नमस्ते भगवन्देव भूतभव्यभवत्प्रभो॥
यदेतदद्भुतं देव मया दृष्टं त्वदाश्रयम्।
अनादिमध्यपर्यन्तं किं तच्छंसितुमर्हसि॥
यदि जानासि मां भक्तं यदि वानुग्रहो मयि।
शंस सर्वमशेषेण श्रोतव्यं यदि चेन्मया॥
स्वभावस्तव दुर्ज्ञेयः प्रादुर्भावोऽभवस्य च।
भवद्भूतभविष्येश सर्वथा गहनो भवान्॥
ब्रूहि सर्वमशेषेण तदाश्चर्यं महामुने।
किं तदत्यद्भुतं वृत्तं तेष्वग्निषु समन्ततः॥
कानि तान्यग्निहोत्राणि केषां शब्दः श्रुतो मया।
शृण्वतां ब्रह्म सततमदृश्यानां महात्मनाम्॥
एतन्मे भगवन्कृष्ण ब्रूहि सर्वमशेषतः।
गृणन्त्यग्निसमीपेषु के च ते ब्रह्मराशयः॥
श्रीभगवानुवाच
मां न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा च राक्षसाः।
विदुस्तत्त्वेन तत्त्वस्थं सूक्ष्मात्मानमवस्थितम्॥
चतुर्धाहं विभक्तात्मा लोकानां हितकाम्यया।
भूतभव्यभविष्यादिरनादिर्विश्वकृत्तमः॥
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्।
मनो बुद्धिश्च तेजश्च तमः सत्त्वं रजस्तथा॥
प्रकृतिर्विकृतिश्चेति विद्याविद्ये शुभाशुभे।
मत्त एतानि जायन्ते नाहमेभ्यः कथञ्चन॥
यत्किञ्चिच्छ्रेयसा युक्तः श्रेष्ठभावं व्यवस्यति।
धर्मयुक्तं च पुण्यं च सोऽहमस्मि निरामयः॥
यः स्वभावात्मतत्त्वज्ञैः कारणैरुपलक्ष्यते।
अनादिमध्यनिधनः सोऽन्तरात्मास्मि शाश्वतः॥
यत्तु मे परमं गुह्यं रूपं सूक्ष्मार्थदर्शिभिः।
गृह्यते सूक्ष्मभावज्ञैः स विभाव्योऽस्मि शाश्वतः॥
यत्तु मे परमं गुह्यं येन व्याप्तमिदं जगत्।
सोऽहं गतः सर्वसत्त्वः सर्वस्य प्रभवोऽप्ययः॥
मत्तो जातानि भूतानि मया धार्यन्त्यहर्निशम्।
मय्येव विलयं यान्ति प्रलये पन्नगाशन॥
यो मां यथा वेदयति तस्य तस्यास्मि काश्यप।
मनोबुद्धिगतः श्रेयो विदधामि विहङ्गम॥
मां तु ज्ञातुं कृता बुद्धिर्भवता पक्षिसत्तम।
शृणु योऽहं यतश्चाहं यदर्थं चाहमुद्यतः॥
ये केचिन्नियतान्मानस्त्रेताग्निपरमा द्विजाः।
अग्निकार्यपरा नित्यं जपहोमपरायणाः॥
आत्मन्यग्नीन्समाधाय नियता नियतेन्द्रियाः।
अनन्यमनसस्ते मां सर्वे वै समुपासते॥
यजन्तो जपयज्ञैर्मां मानसैश्च सुसंयताः।
अग्नीनभ्युद्ययुः शश्वदग्निष्वेवाभिसंस्थिताः॥
अनन्यकार्याः शुचयो नित्यमग्निपरायणाः।
य एवंबुद्धयो धीरास्ते मां गच्छन्ति तादृशाः॥
अकामहतसङ्कल्पा ज्ञाने नित्यं समाहिताः।
आत्मन्यग्नीन्समाधाय निराहारा निराशिषः॥
विषयेषु निरारम्भा विमुक्ता ज्ञानचक्षुषः।
अनन्यमनसो धीराः स्वभावनियमान्विताः॥
यत्तद्वियति दृष्टं तत्सरः पद्मोत्पलायुतम्।
तत्राग्नयः सन्निहिता दीप्यन्ते स्म निरिन्धनाः॥
ज्ञानामलाशयास्तस्मिन्ये च चन्द्रांशुनिर्मलाः।
उपासीना गृणन्तोऽग्निं प्रस्पष्टाक्षरभाषिणः॥
आकाङ्क्षमाणाः शुचयस्तेष्वग्निषु विहङ्गम।
ये मया बावितात्मानो मय्येवाभिरताः सदा॥
उपासते च मामेव ज्योतिर्भूता निरामयाः।
तैर्हि तत्रैव वस्तव्यं नीरागात्मभिरच्युतैः॥
निराहारा ह्यनिष्यन्दाश्चन्द्रांशुसदृशप्रभाः।
निर्मला निरहङ्कारा निरालम्बा निराशिषः॥
मद्भक्ताः सततं ते वै भक्तस्तानपि चाप्यहम्।
चतुर्धाहं विभक्तात्मा चरामि जगतो हितः॥
लोकानां धारणार्थाय विधानं विदधामि च।
यथावत्तदशेषेण श्रोतुमर्हति मे भवान्॥
एका मूर्तिर्निर्गुणाख्या योगं परममास्थिता।
द्वितीया सृजते तात भूतग्रामं चराचरम्॥
सृष्टं संहरते चैका जगत्स्थावरजङ्गमम्।
जातात्मनिष्ठा क्षपयन्मोहयन्निव मायया॥
क्षिपन्ती मोहयन्ती च ह्यात्मनिष्ठा स्वमायया।
चतुर्थी मे महामूर्तिर्जगद्वृद्धिं ददाति सा॥
रक्षते चापि नियता सोऽहमस्मि नभश्चर।
मया सर्वमिदं व्याप्तं मयि सर्वं प्रतिष्ठितम्॥
अहं सर्वजगद्वीजं सर्वत्रगतिरव्ययः।
यानि तान्यग्निहोत्राणि ये च चन्द्रांशुराशयः।
गृणन्ति वेद सततं तेष्वग्निषु विहङ्गम॥
क्रमेण मां समायान्ति सुखिनो ज्ञानसंयुताः।
तेषामहं तपो दीप्तं तेजः सम्यक्समाहितम्।
नित्यं ते मयि वर्तन्ते तेषु चाहमतन्द्रितः॥
सर्वतो मुक्तसङ्गेन मय्यनन्यसमाधिना।
शक्यः समासादयितुमहं वै ज्ञानचक्षुषा॥
एकान्तिनो ध्यानपरा यतिभावाद्व्रजन्ति माम्।
सत्त्वयुक्ता मतिर्येषां केवलाऽऽत्मविनिश्चिता॥
ते पश्यन्ति स्वमात्मानं परमात्मानमव्ययम्।
अहिंसा सर्वभूतेषु तेष्ववस्थितमार्जवम्॥
तेष्वेव च समाधाय सम्यगेति स मामजम्।
यदेतत्परमं गुह्यमाख्यानं परमाद्भुतम्॥
यत्नेन तदशेषेण यथावच्छ्रोतुमर्हसि।
ये त्वग्निहोत्रनियता जपयज्ञपरायणाः॥
ये मामुपासते शश्वदेतांस्त्वं दृष्टवानसि।
शास्त्रदृष्टविधानाज्ञा असक्ताः क्वचिदन्यथा॥
शक्योऽहं वेदितुं तैस्तु यन्मे परममव्ययम्।
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन प्रसन्नात्मात्मविच्छुचिः॥
आसादयति तद्ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचति।
शुद्धाभिजनसम्पन्नाः श्रद्धायुक्तेन चेतसा॥
मद्भक्त्या च द्विजश्रेष्ठा गच्छन्ति परमां गतिम्।
यद्गुह्यं परमं बुद्धेरलिङ्गग्रहणं च यत्॥
तत्सूक्ष्मं गृह्यते विप्रैर्यतिभिस्तत्त्वदर्शभिः।
न वायुः पवते तत्र न तस्मिञ्ज्योतिषां गतिः॥
न चापः पृथिवी नैव नाकाशं न मनोगतिः।
तस्माच्चैतानि सर्वाणि प्रजायन्ते विहङ्गम॥
सर्वेभ्यश्च स तेभ्यश्च प्रभवत्यमलो विभुः।
स्थूलदर्शनमेतन्मे यद्दृष्टं भवतानघ॥
एतत्सूक्ष्मस्य च द्वारं कार्याणां कारणं त्वहम्।
दृष्टो वै भवता तस्मात्सरस्यमितविक्रम॥
मां यज्ञमाहुर्यज्ञज्ञा वेदं वेदविदो जनाः।
मुनयश्चापि मामेव जपयज्ञं प्रचक्षते॥
वक्ता मन्ता रसयिता घ्राता द्रष्टा प्रदर्शकः।
बोद्धा बोद्धयिता चाहं गन्ता श्रोता चिदात्मकः॥
मामिष्ट्वा स्वर्गमायान्ति तथा चाप्नुवते महत्।
ज्ञात्वा मामेव चैवं ते निःसङ्गेनान्तरात्मना॥
अहं तेजो द्विजातीनां मम तेजो द्विजातयः।
मम यस्तेजसा देहः सोऽग्निरित्यवगम्यताम्॥
प्राणपालः शरीरेऽहं योगिनामहमीश्वरः।
सांख्यानामिदमेवाग्रे मयि सर्वमिदं जगत्॥
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चैवार्जवं जपम्।
तमः सत्त्वं रजश्चैव कर्मजं च भवाप्ययम्॥
स तदाहं तथारूपस्त्वया दृष्टः सनातनः।
ततस्त्वहं परतरः शक्यः कालेन वेदितुम्॥
मम यत्परमं गुह्यं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम्।
तदेवं परमो गुह्यो देवो नारायणो हरिः॥
न तच्छक्यं भुजङ्गारे वेत्तुमभ्युदयान्वितैः।
निरारम्भनमस्कारा निराशीर्बन्धनास्तथा॥
गच्छन्ति तं महात्मानं परं ब्रह्म सनातनम्।
स्थूलोऽहमेवं विहग त्वया दृष्टस्तथानघ॥
एतच्चापि न वेत्त्यन्यस्त्वामृते पन्नगाशन।
मा मतिस्तव गान्नाशमेषा गतिरनुत्तमा॥
मद्भक्तो भव नित्यं त्वं ततो वेत्स्यसि मे पदम्।
एतत्ते सर्वमाख्यातं रहस्यं दिव्यमानुषम्॥
एतच्छ्रेयः परं चैतत्पन्थानं विद्धि मोक्षिणाम्।
सुपर्ण उवाच
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत॥
पश्यतो मे महायोगी जगामात्मगतिर्गतिम्।
एतदेवंविधं तस्य महिमानं महात्मनः॥
अच्युतस्याप्रमेयस्य दृष्टवानस्मि यत्पुरा।
एतद्वः सर्वमाख्यातं चेष्टितं तस्य धीमतः॥
मयानुभूतं प्रत्यक्षं दृष्ट्वा चाद्भुतकर्मणः।
ऋषय ऊचुः
अहो श्रावितमाख्यानं भवतात्यद्भुतं महत्॥
पुण्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत्।
एतत्पवित्रं देवानामेतद्गुह्यं परन्तप॥
एतज्ज्ञानवतां ज्ञेयमेषा गतिरनुत्तमा।
य इमां श्रावयेद्विद्वान्कथां पर्वसु पर्वसु॥
स लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यान्देवर्षिभिरभिष्टुतान्।
श्राद्धकाले च विप्राणां य इमां श्रावयेच्छुचिः॥
न तत्र रक्षसां भागो नासुराणां च विद्यते।
अनसूयुर्जितक्रोधः सर्वसत्त्वहिते रतः॥
यः पठेत्सततं युक्तः स व्रजेत्तत्सलोकताम्।
वेदान्पारयते विप्रो राजा विजयवान्भवेत्।
वैश्यस्तु धनधान्याढ्यः शूद्रः सुखमवाप्नुयात्।
भीष्म उवाच
ततस्ते मुनयः सर्वे सम्पूज्य विनतासुतम्।
स्वानेव चाश्रमाञ्जग्मुर्बभूवुः शान्तितत्पराः॥
स्थूलदर्शिभिराकृष्टो दुर्ज्ञेयो ह्यकृतात्मभिः।
एषा श्रुतिर्महाराज धर्म्या धर्मभृतां वर॥
सुराणां ब्रह्मणा प्रोक्ता विस्मितानां परन्तप।
ममाप्येषा कथा तात कथिता मातुरन्तिके॥
वसुभिः सत्त्वसम्पन्नैः तवाप्येषा मयोच्यते।
तदग्निहोत्रपरमा जपयज्ञपरायणाः॥
निराशीर्बन्धनाः सन्तः प्रयान्त्यक्षरसात्मताम्।
आरम्भयज्ञानुत्सृज्य जपहोमपरायणाः।
ध्यायन्तो मनसा विष्णुं गच्छन्ति परमां गतिम्॥
तदेव परमो मोक्षो मोक्षद्वारं च भारत।
यदा विनिश्चितात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम्॥)
@युधिष्ठिरः--
चित्तं मे दूयते तात लोके परमविन्दतः॥
अशाश्वतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्।
ऋते नारायणं पुण्यं प्रतिभाति पितामह॥
नारायणो हि विश्वात्मा पुरुषः पुष्करेक्षणः।
तस्यास्य देवकीसूनोश्श्रुतं कृत्स्नं त्वयाऽनघ॥
भीष्मः-
युधिष्ठिर महाप्राज्ञ मया दृष्टं च सङ्गरे॥
युधिष्ठिरः-
त्वत्त एव तु राजेन्द्र राजधर्माश्च पुष्कलाः॥
श्रुतं पुराणमखिलं नारदेन निवेदितम्।
गुह्यं नारायणाख्यानं त्रिविधक्लेशनाशनम्॥
एकान्तिधर्मनियमास्समासव्यासकल्पिताः।
कथिता वै महाभाग त्वया वै मदनुग्रहात्॥
लोकरक्षणकर्तृत्वं तस्यैव हरिमेधसः।
आतिथेयविधिश्चैव तपांसि नियमाश्च ये॥
वेदवादप्रसिद्धाश्च वाजपेयादयो मखाः।
यज्ञा द्रविणनिष्पाद्या अग्निहोत्रानुपालिताः॥
जपयज्ञाश्च विविधा ब्राह्मणानां तपस्विनाम्।
एकादशविधाः प्रोक्ता हविर्यज्ञा द्विजातिनाम्॥
तेषां फलविशेषाश्च उञ्छधर्मास्तथैव च।
अहन्यहनि ये प्रोक्ता महायज्ञा द्विजातिनाम्॥
वेदश्रवणधर्माश्च ब्रह्मयज्ञफलं तथा।
वेदव्रतविधानं च नियमाश्चैव वेदिकाः॥
स्वाहा स्वधा प्रणीते च इष्टापूर्तफलं तथा।
उत्तरोत्तरसेवायामाश्रमाणां च यत्फलम्॥
प्रत्येकशश्च निष्ठायामाश्रमाणां महामते।
मासपक्षोपवासानां सम्यगुक्तं फलं च यत्॥
अनाशितानां ये लोका ये च पञ्चतपा नराः।
वीराध्वानं प्रपन्नानां या गतिश्चाग्निहोत्रिणाम्॥
ग्रीष्मे पञ्चतपानां च शिशिरे जलचारिणाम्।
वर्षे स्थण्डिलशायीनां फलं यत्परिकीर्तितम्॥
लोके चक्रचराणां च द्विजानां यत्फलं स्मृतम्।
अन्नादीनां च दानानां यत्फलं परिकीर्तितम्।
सर्वतीर्थाभिषिक्तानां नराणां च फलोदयः।
राज्ञां धर्माश्च ये लोके सम्यक्पालयतां प्रजाः॥
ये च सत्यव्रता लोके ये च तीर्थे कृतश्रमाः।
मातापितृपरा ये च गुरुवृत्तीश्च संश्रिताः॥
गोब्राह्मणपरित्राणे राष्ट्रातिक्रमणे तथा।
त्यजन्त्यभिमुखाः प्राणान्निर्भयास्सत्त्वमाश्रिताः॥
सहस्रदक्षिणानां च या गतिर्ददतां वर।
ये च सन्ध्यामुपासन्ते सम्यगुक्ता महाव्रताः॥
तथा योगविधानं च यद्ग्रन्थेष्वभिशब्दितम्।
वेदाद्याश्श्रुतयश्चापि श्रुता मे कुरुसत्तम॥
सिद्धान्तनिर्णयाश्चापि द्वैपायनमुस्वोद्गताः।
श्रुताः पञ्च महायागा येषु सर्व प्रतिष्ठितम्॥
तत्प्रभेदेषु ये धर्मास्तेऽपि वै कृत्स्नशश्श्रुताः।
न च दूषयितुं शक्यास्सद्भिरुक्ता हि ते तथा॥
एतेषां किल धर्माणां उत्तमो वैष्णवो विधिः।
रक्षते भगवान्विष्णुर्भक्तमात्मशरीरवत्॥
कर्मणो हि कृतस्येह कामितस्य द्विजोत्तमैः।
फलं ह्यवश्यं भोक्तव्यमृषिर्दैपायनोऽब्रवीत्॥
भोगान्ते चापि पतनं गतिः पूर्व प्रभाषिता।
न मे प्रीतिकरास्त्वेते विषोदर्का हि मे मताः॥
वधात्कष्टतरं मन्ये गर्भवासं महाद्युते॥
दिष्टान्ते यानि दुःखानि पुरुषो विन्दते विभो।
ततः कष्टतराणीह गर्भवासे हि विन्दति॥
ततश्चाभ्यधिकां तीव्रां वेदनां लभते नरः।
गर्भापक्रमणे तात कर्मणामुपसर्पणे॥
तस्मान्मे निश्चयो जातो धर्मेष्वेतेषु भारत॥
तदिच्छामि कुरुश्रेष्ठ त्वत्प्रसादात्महामते।
तं धर्म चेह वेत्तुं वै यो जराजन्ममृत्युहा॥
येनोष्णोदा वैतरणी असिपत्रवनं च तत्।
कुण्डानि चाग्नितप्तानि क्षुरधारापथस्तथा॥
शाल्मलीं च महाघोरामायसीं घोरकण्टकाम्॥
मातापितृकृते चापि सुहृन्मित्रार्थकारणात्।
आत्महेतोश्च पापानि कृतानीह नरैश्च यैः॥
तेषां फलोदयं कष्टमृषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत्॥
कुम्भीपाकप्रदीप्तानां शूलार्तानां च क्रन्दताम्।
रौरवे क्षिप्यमाणानां प्रहारैर्मथितात्मनाम्॥
स्तनतामपकृत्तानां पिबतामात्मशोणितम्।
तेषामेवं प्रवदतां कारुण्यं नास्ति यन्त्रतः॥
तृष्णाशुष्कोष्ठकण्ठानां विह्वलानामचेतसाम्।
सर्वदुःखाभितप्तानां रुजार्तानां च क्रोशताम्॥
वेदनार्ता हि क्रन्दन्ति पूरयन्तो दिशो दश॥
एकः करोति पापानि सह भोज्यानि बान्धवैः।
तेषामेकः फलं भुङ्क्ते कष्टे वैवस्वतक्षये॥
येन नैतां गतिं गच्छेत्स विण्मूत्रास्थिपिच्छिले।
विष्ठामूत्रक्रिमीमध्ये बहुजन्तुनिषेविते॥
को गर्भवासात्परतो नरकोऽन्यो विधीयते॥
मात्राहारकृता यात्रा विष्ठामूत्रेण सम्पदा।
को गर्भवासात्परतो नरकोऽन्यो विधीयते॥
यत्र वासकृतो योगः कुक्षौ वासो विधीयते॥
जाते विस्तीर्णदुःखस्स्याद्भवेदविगतज्वरः।
न चैष लभ्यते कामो जातमात्रं हि मानवम्॥
आविशन्तीह दुःखानि मनोवाक्कायिकानि तु॥
तैरस्वतन्त्रो भवति पीड्यमानो भयानकैः।
तैर्गर्भवासं गच्छेत ह्यवशो जायते तथा॥
अवशश्चेहते जन्तुर्व्रजत्यवश एव तु।
जरसा रूपविध्वंसं प्राप्नोत्यवश एव तु॥
शरीरभेदमाप्नोति जीर्यतेऽवश एव तु।
एवं ह्यनियतो मृत्युर्भवत्येव सदा नृषु॥
गर्भेषु म्रियते कश्चिज्जायमानस्तयाऽपरः।
जाता म्रियन्ते बहवो यौवनस्थास्तथाऽपरे॥
मध्यभावे तु नश्यन्ति स्थविरो मृत एव तु॥
को जन्मनो मोद्विजते स्वयम्भूरपि यो भवेत्।
कुतस्त्वस्सद्विधस्तात मरणस्य वशानुगः॥
नित्याविष्टो भयेनाहं मनसा कुरुसत्तम।
मुहूर्तमप्यहं शर्म न विन्दामि महामते॥
कालात्मनि तिरोभूतो नित्यं तद्गुणवर्जितः॥
अन्नैर्वहुविधैः पुष्टं वस्त्रैर्नानाविधैर्वृतम्।
चन्दनागरुदिग्धाङ्गं मणिमुक्ताविभूषितम्॥
यानैर्बहुविधैर्यातमेकान्तेनैव लालितम्॥
यौवनोद्धतरूपाभिः मदविह्वलगामिभिः।
इष्टाभिरभिरामाभिर्वरस्त्रीभिश्च यन्त्रितम्॥
रमितं सुचिरं कालं शरीरममितप्रभम्॥
अवितृप्ता भविष्यन्ति हित्वा प्राणांस्तथाऽपरे॥
स्वर्गोऽप्यनियता भूमिस्तथैवाकाशसंश्रये।
देवाऽप्यधिष्ठानवशास्तस्माद्देवं न कामये॥
कामानां नास्त्यधिष्ठानमकामस्तु निवर्तते।
लोकसङ्ग्रहधर्मास्तु सर्व एव न संशयः॥
डोलासधर्मान्धर्मज्ञ ऋषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत्।
कस्मात्को विषमं दुःखमारोहेत विचक्षणः॥
विद्यमाने समे मार्गे डोलाधर्मविवर्जिते।
को ह्यात्मानं प्रियं लोके डोलासाधर्म्यतां मयेत्॥
चराचरैस्सर्वभूतैर्गन्तव्यमविशङ्कया।
अस्माल्लोकात्परं लोकमपाथेयमदेशिकम्॥
घोरं तमः प्रवेष्टव्यमत्रातारमबान्धवम्॥
ये तु तं किल धर्मज्ञा धर्मं नारायणेरितम्।
अनन्यमनसो दान्तास्स्मरन्ति नियतव्रताः॥
ततस्तेन च पश्यन्ति प्राप्नुवन्ति परं पदम्।
रक्षते भगवान्विष्णुर्भक्तानात्मशरीरवत्॥
कुलालचक्रप्रतिमे भ्राम्यमाणेषु जन्तुषु।
मातापितृसहस्राणि सम्प्राप्तानि मया गुरो॥
स्नेहापन्नेन पीतास्तु मातॄणां विविधास्स्तनाः॥
पुत्रदारसहस्राणि इष्टानिष्टशतानि च।
प्राप्तान्यधिष्ठानवशादतीतानि तथैव च॥
न क्वचिच्च सुखं प्राप्तं न क्वचिच्छाश्वती गतिः॥
स्थानैर्महद्भिर्विभ्रंशो दुःखलब्धैः पुनः पुनः।
घननाशश्च सम्प्राप्तो लब्ध्वा दुःखेन तद्धनम्॥
अध्वगानामिव पथि च्छायामाश्रित्य सङ्गमः॥
एवं कर्मवशो लोको ज्ञातीनां हितसङ्गमः।
विश्रम्य च पुनर्याति कर्मभिर्दर्शितां गतिम्॥
एतदीदृशकं दृष्ट्वा ज्ञात्वा चैव समागमम्।
को न विभ्येत्कुरुश्रेष्ठ विष्ठान्नस्येव भोजनात्॥
बुद्धिश्च मे समुत्पन्ना वैष्णवे धर्मविस्तरे।
तदेव शिरसा पादौ गतोऽस्मि भगवंस्तव॥
शरणं च प्रपन्नोऽस्मि गन्ता ते चरणे ध्रुवे॥
जन्ममृत्युजराखिन्नस्त्रिभिर्दुःखैर्निपीडितः।
इच्छामि भवता त्रातुमेभ्यस्त्वत्तो महा मते॥
तस्याद्य युगधर्मस्य श्रवणात्कुरुपुङ्गव।
एतदाद्ययुगोद्भूतं त्रेतायां तत्तिरोहितम्॥
स एव धर्ममखिलमृषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत्॥
भीष्मः-
सदृशं राजशार्दूल वृत्तस्य च कुलस्य च॥
को राज्यं विपुलं गृह्य स्फीताकारपुरं महत्।
निर्जितारातिसामन्तं देवराज्योपमं सुखम्॥
राज्ये राज्यगुणा ये च तान्व्युदस्य नराधिप।
दोषं पश्यसि राजेन्द्र दोषेऽस्मिन्पञ्चविंशकः॥
अतिक्रान्तास्त्वया राजन्वृत्तेन प्रपितामहाः।
धर्मो विप्रहवान्धीरो विदुरश्च महायशाः॥
सञ्जयश्च महातेजा ये चान्ये दिव्यदर्शनाः।
प्रवृत्तज्ञानसम्प्रन्नास्तत्त्वज्ञानविदो नृप॥
अतिक्रान्ता महाराज ब्रह्माद्यास्ससुरासुराः॥
अनित्यं दुःखसन्तप्तं जगदेतन्न संशयः॥
एवमेतान्महाबाहो ब्रह्माद्यान्ससुरासुरान्।
अनित्यान्सततं पश्य मनुष्यादिपु का कथा॥
नित्यां तु प्रकृतीमाहुर्याऽसौ प्रसवधर्मिणी॥
अरूपिणीमनिर्देश्यामकृतां पुरुषातिगाम्।
तामत्यन्तसुखां सौम्यां निर्वृणामिति सञ्ज्ञिताम्॥
आहुर्ब्रह्मर्षयो ह्याद्यां भुवि चैव महर्षयः॥
तया पुरुषरूपिण्या धर्मप्रकृतिकोऽनघ।
स यात्येव हि निर्वाणं यत्तत्प्रकृतिसञ्ज्ञितम्॥
स एव प्राकृतो धर्मो भ्राजत्यादियुगे नृप।
विकारधर्माश्शेषेषु युगेषु भरतर्षभ॥
भ्राजन्तेऽभ्यधिकं वीर संसारपथगोचराः॥
प्रकृतीनां च सर्वासामकृता प्रकृतिस्स्मृता।
एवं प्रकृतिधर्मा हि वराः प्रकृतिमाश्रिताः॥
तदाहुः परमां लोके दृष्टादृष्टानुदर्शिनीम्॥
सत्त्वादियुगपर्यन्ते त्रेतायुगसमुद्भवे।
कामं कामयमानेषु ब्राह्मणेषु तिरोहितः॥
कुपथेषु तु धर्मेषु प्रादुर्भूतेषु कौरव।
जातो मन्दप्रचारो हि धर्मः कलियुगे नृप॥
इत्येतद्विष्णुमाश्रित्य संसारग्रहमोक्षणम्।
कथितं ते महाबाहो किं भूयश्श्रोतुमिच्छसि॥
युधिष्ठिरः-
क्लिश्यमानेषु भूतेषु यतिर्मरणसागरे।
यत्प्राप्य क्लेशं नाप्नेति तन्मे ब्रूहि पितामह॥
भीष्मः--
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
सनत्कुमारस्य सतस्संवादं नारदस्य च॥
सनत्कुमारो भगवान्ब्रह्मपुत्रो महायशाः।
पूर्वजातास्त्रयस्तस्य कथ्यन्ते ब्रह्मवादिनः॥
सनकस्सनन्दनश्चैव तृतीयश्च सनातनः।
जातमात्राश्च ते सर्वे प्रतिबुद्धा इति श्रुतिः॥
चतुर्थश्चैव तेषां स भगवान्योगवित्तमः।
सनत्कुमार इति वै कथयन्ति महर्षयः॥
हैरण्यगर्भस्स मुनिर्वसिष्ठः पञ्चमस्स्मृतः।
षष्ठस्स्थाणुस्स भगवानमेयात्मा त्रिशूलधृक्॥
ततोऽपरे समुत्पन्नाः पावका दारुणे क्रतौ।
मनसा स्वयम्भुवो हीमे मरीचिप्रमुखास्तथा॥
भृगुर्मरीचेरनुजो मृगोरप्यङ्गिरास्तथा।
अनुजोऽङ्गिरसोऽथात्रिः पुलस्त्योऽत्रेस्तथाऽनुजः॥
पुलस्त्यस्यानुजो विद्वान्पुलहो नु महा द्युतिः।
पठ्यन्ते ब्रह्मजा ह्येते विद्वद्भिरमितौजसः॥
सर्वमेतन्महाराज कुर्वन्नादिगुरुर्महान्।
प्रभुर्विभुरनन्तश्रीर्ब्रह्मा लोकपितामहः॥
मूर्तिमन्तोऽमृतीभूतास्तेजसाऽतितपोन्विताः।
सनकप्रभृतयस्तत्र ये च प्राप्ताः परं पदम्॥
कृत्स्नक्षयमनुप्राप्य विमुक्ता मूर्तिबन्धनात्॥
सनत्कुमारस्तु विभुर्योगमास्थाय योगवित्।
त्रीँल्लोकानचरच्छश्वदैश्वर्येण परेण हि॥
रुद्रश्चाप्यष्टगुणितं योगं प्राप्तो महायशाः॥
सूक्ष्ममष्टगुणं राजन्नितरे नृपसत्तम।
मरीचिप्रमुखास्तात सर्वे सृष्ट्यर्थमेव ते॥
नियुक्ता राजशार्दूल तेषां सृष्टिं शृणुष्व मे॥
सप्त ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः।
सर्वे वेदेषु चैवोक्ताः खिलेषु च न संशयः॥
इतिहासे पुराणे च श्रुतिरेषा सनातनी।
ब्राह्मणान्वरदानेतान्प्राहुर्वेदान्तपरागाः॥
एतेषां पितरस्तात पुत्रा इत्यनुचक्षते॥
गणास्सप्त महाराज मूर्तयोऽमूर्तयस्तथा।
पितॄणां चैव राजेन्द्र पुत्रा देवा इति श्रुतिः॥
दैवैर्व्याप्ता इमे लोका इत्येवमनुशुश्रुम॥
कृष्णाद्द्वैपायनाच्चैव देवस्थानात्तथैव च।
देवलाच्च नरश्रेष्ठ काश्यपाच्च मया श्रुतम्॥
गौतमादथ कौण्डिन्याद्भरद्वाजात्तथैव च।
मार्कण्डेयात्तथैवैतदृषेर्देवमतात्तथा॥
पित्रा च मम राजेन्द्र श्राद्धकाले प्रभाषितम्।
परं रहस्यं वेदान्तं प्रियं हि परमात्मनः॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छसि भारत।
तदिहैकमनोबुद्धिश्शृणुष्वावहितो नृप॥
स्वायम्भुवस्य संवादं नारदस्य च धीमतः॥
सनत्कुमारो भगवान्दिवि जज्वाल तेजसा।
अङ्गुष्ठमात्रो भूत्वा वै विचचार महाद्युतिः॥
स कदाचिन्महाभागो मेरुपृष्ठं समागमत्।
नारदेन नरश्रेष्ठ मुनिना ब्रह्मवादिना॥
जिज्ञासमानावन्योन्यं सकाशे ब्रह्मणस्ततः।
ब्रह्मभावगतौ तात परमार्थविचिन्तकौ॥
मतिमान्मतिमच्छ्रेष्ठं बुद्धिमान्बुद्धिमत्तरम्।
क्षेत्रवित्क्षेत्रविच्छ्रेष्ठं ज्ञानविज्ज्ञानवित्तमम्॥
सनत्कुमारं तत्त्वज्ञं भगवन्तमरिन्दम।
लोकविल्लोकविच्छ्रेष्ठमात्मविच्चात्मवित्तमम्॥
सर्ववेदार्थकुशलं सर्वशास्त्रविशारदम्॥
साङ्ख्ययोगं च यो वेद पाणावामलकं यथा।
नारदोऽथ मुनिश्रेष्ठं तं पप्रच्छ महाद्युतिः॥
नारदः--
त्रयोविंशतितत्त्वस्य अव्यक्तस्य महामुने।
प्रभवं चाप्ययं चैव श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च।
कालसङ्ख्यां च सर्ग च स्रष्टारं पुरुषं प्रभुम्॥
यं विश्वमुपजीवन्ति येन सर्वमिदं ततम्।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्भवान्वक्तुमर्हति॥
सनत्कुमारः--
यं विश्वमुपजीवन्ति यमाहुः पुरुषं परम्।
तं वै शृणु महाबुद्धे नारायणमनामयम्॥
एष नारायणो नाम यं विश्वमुपजीवति।
एष स्रष्टा विधाता च हर्ता पालयिता प्रभुः॥
प्राप्यैनं न निवर्तन्ते यतयोऽध्यात्मचिन्तकाः।
एतावदेव वक्तव्यं मया नारद पृच्छते॥
परं न वेद्मि तत्सर्ग यावांश्चायं यथाऽप्यहम्।
श्रूयतामानुपूर्व्येण नव सर्गान्प्रयत्रतः॥
यथा कालपरीमाणं तत्त्वानामृषिसत्तम।
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च॥
कालसङ्ख्यां च सर्गं च सर्वमेव महामुने॥
तमसः कुर्वतस्सर्गं तामसो ह्यभिधीयते।
ब्रह्मविद्भिर्द्विजैर्नित्यं नित्यमध्यात्मचिन्तकैः॥
पर्यायनामान्येतस्य कथयन्ति मनीषिणः।
तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाशशृणु॥
महार्णवोऽर्णवश्चैव सलिलं च गुणास्तथा।
वेदास्तपश्च यज्ञाश्च धर्माश्च भगवान्विभुः॥
प्राणस्संवर्तकोऽग्निश्च व्योम कालस्तथैव च।
नामान्येतानि ब्रह्मर्षे शरीरस्येश्वरस्य वै॥
कीर्तितानि द्विजश्रेष्ठ मया शास्त्रानुमानतः॥
चतुर्युगसहस्राणि चतुर्युगमरिन्दम।
प्राहुः कल्पसहस्रं वै ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः॥
दशकल्पसहस्राणि अव्ययस्य महानिशा।
तथैव दिवसं प्राहुर्योगास्साङ्ख्याश्च तत्त्वतः॥
निशां सुप्तोऽथ भगवान्क्षपान्ते प्रत्युबुध्यत॥
पश्चाद्बुद्ध्वा ससर्जापस्तासु वीर्यमवासृजत्॥
तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम्॥
अण्डं कृत्वा ततस्तस्मिन्ससर्ज प्रभुरीश्वरः।
हिरण्यगर्भं विश्वात्मा ब्रह्माणं जलजान्मुनिम्॥
भूतभव्यभविष्यस्य कर्तारमनघं विमुम्।
मूर्तिमन्तं महात्मानं विश्वशम्भुं स्वयम्भुवम्॥
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिषां वरः।
चक्रे निरोधं भगवानेतत्कृत्वा महायशाः॥
एतस्यापि निशामाहुर्वेदवेदाङ्गपारगाः।
पञ्चकल्पसहस्राणि अहरेतावदेव च॥
स सर्ग कुरुते ब्रह्मा तामसस्यानुपूर्व्यशः।
सृजतेऽहं त्वहङ्कारं परमेष्ठिनमव्ययम्॥
अहङ्कारेण वै लोका व्याप्तास्साहङ्कृतेन वै।
येनाविष्टानि भूतानि मज्जन्त्यव्यक्तसागरे॥
देवर्षिदानवनरा यक्षगन्धर्वकिन्नराः।
उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति ऊर्ध्वाधस्तिर्यगेव च॥
एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयामथ कुर्वतः।
त्रीणि कल्पसहस्राणि अहरेतावदेव तु॥
अहङ्कारस्तु सृजति महाभूतानि पञ्च वै।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्॥
एतेषां गुणतत्त्वानि पञ्च प्राहुर्द्विजातयः।
शब्दे स्पर्शे च रूपे च रसे गन्धे तथैव च॥
गुणेष्वेतेष्वभिरताः पङ्कलग्ना इव द्विपाः।
नोत्तिष्ठन्त्यवशीभूतास्सक्ता अव्यक्तसागरे॥
एतेषामिह वै सर्गं चतुर्थमिह कुर्वतः।
चतुर्युगसहस्रे वै अहोरात्रास्तथैव च॥
अनन्त इति विख्यातः पञ्चमस्सर्ग उच्यते।
इन्द्रियाणि दशैकं च यथाश्रुतिनिदर्शनात्॥
मनस्सर्वमिदं तात विश्वं सर्वमिदं जगत्।
न तथाऽन्यानि भूतानि बलवन्ति यथा मनः॥
एतस्यापि हि वै सर्गं षष्ठमाहुर्द्विजातयः।
अहः कल्पसहस्रं वै रात्रिरेतावती तथा॥
ऊर्ध्वस्रोतस्तु वै सर्गं सप्तमं ब्रह्मणो विदुः।
अष्टमं चाप्यधस्स्रोतस्तिर्यक्षु नवमस्स्मृतः॥
एतानि नव सर्गाणि तत्त्वानि च महामुने।
चतुर्विशतितत्त्वानि तत्त्वसङ्ख्यानि तेऽनघ॥
सर्वस्य प्रभवः पूर्वमुक्तो नारायणः प्रभुः।
अव्ययः प्रभवश्चैव अव्यक्तस्य महामुने॥
प्रवक्ष्याम्यपरं तत्त्वं यस्य यस्येश्वरश्च यः॥
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च।
यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्त्वतो वै निबोध मे॥
अधस्स्रोतसि सर्गे च तिर्यक्स्रोतसि चैव हि।
एताभ्यामीश्वरं विद्यादूर्ध्वस्रोतस्तथैव च॥
कर्मेन्द्रियाणां पञ्चानामीश्वरो बुद्धिगोचरः।
बुद्धीन्द्रियाणामथ तु ईश्वरो मन उच्यते॥
मनसः पञ्चभूतानि सगुणान्याहुरीश्वरम्।
भूतानामीश्वरं विद्याद्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्॥
भवान्हि कुशलश्चैव धर्मेष्वेपु परेषु वै।
कालाग्निरह्रः कल्पान्ते जगद्दहति चांशुभिः॥
ततस्सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च।
महाभूतानि दग्धानि स्वां योनिं गमितानि वै॥
कूर्मपृष्ठनिभा भूमिर्निर्दग्धकुशकण्टका।
निर्वृक्षा निस्तृणा चैव दग्धा कालाग्निना तदा॥
जगत्प्रलीनं जगति जगच्चाप्सु प्रलीयते।
नष्टगन्धा तदा सूक्ष्मा जलमेवाभवत्तदा॥
ततो मयूखजालेन सूर्यस्त्वापीयते जलम्।
रसात्मा लीयते चार्के तदा ब्राह्मणसत्तम॥
अन्तरिक्षगतान्भूतान्प्रदहत्यनलस्तदा।
अग्निभूतं तदा व्योम भवतीत्यभिचक्षते॥
तं तथा विष्फुरद्वह्निं वायुर्जरयते महान्।
महता बलवेगेन आदत्ते तं हि भानुमान्॥
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा।
प्रशाम्यति ततो वायुः खं तु तिष्ठति नानदत्॥
तस्य तं निनदं शब्दमादत्ते वै मनस्तदा।
स शब्दगुणहीनात्मा तिष्ठते मूर्तिमांस्तु वै॥
भुङ्क्ते स च तदा व्योम मनस्तात दिगात्मकम्।
व्योमात्मनि विनष्टे तु सङ्कल्पात्मा विवर्धते॥
सङ्कल्पात्मानमादत्ते चित्तं वै स्वेन तेजसा।
चित्तं ग्रसत्यहङ्कारस्तदा वै मुनिसत्तम॥
विनष्टे च तदा चित्ते अहङ्कारोऽभवन्महान्।
अहङ्कारं तदाऽऽदत्ते महान्ब्रह्मा प्रजापतिः॥
अभिमाने विनष्टे तु महान्ब्रह्मा विराजते।
तं तदा त्रिपु लोकेषु मूर्तिष्वेवाग्रमूर्तिजम्॥
येन विश्वमिदं कृत्स्नं निर्मितं वै गुणार्थिना।
मूर्ति जलेश्वरमपि व्यवसायगुणात्मकम्॥
ग्रसिष्णुर्भगवान्ब्रह्मा व्यक्ताव्यक्तमसंशयम्॥
एषोऽव्ययस्य प्रलयो मया ते परिकीर्तितः।
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं च श्रूयताम्॥
आकाशः प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्मं शब्दोऽधिभूतं दिशोधिदैवतम्॥
वायुर्द्वितीयं भूतं त्वगध्यात्मं स्पर्शोऽधिभूतं विद्युदधिदैवतं स्यात्॥
ज्योतिस्तृतीयं भूतं चक्षुरध्यात्मं रूपमधिभूतं सूर्योऽधिदैवतं स्यात्॥
आपश्चतुर्थं भूतं जिह्वाऽध्यात्मं रसोऽधिभूतं वरुणोऽधिदैवतं स्यात्॥
पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणमध्यात्मं गन्घोऽधिभूतं वायुरधिदैवतं स्यात्॥
पाञ्चभौतिकमेतच्चतुष्टयमनुवर्णितम्॥
अत ऊर्ध्वमिन्द्रियमनुवर्णयिष्यामः॥
पादावध्यात्मं गन्तव्यमधिभूतं विष्णुरधिदैवतं स्यात्॥
हस्तावध्यात्मं कर्तव्यमधिभूतमिन्द्रोऽधिदैवतं स्यात्॥
पायुरध्यात्मं विसर्गोऽधिभूतं मित्रोऽधिदैवतं स्यात्॥
उपस्थोऽध्यात्ममानन्दोऽधिभूतं प्रजापतिरधिदैवतं स्यात्॥
वागध्यात्मं वक्तव्यमधिभूतमग्निरधिदैवतं स्यात्॥
मनोऽध्यात्मं मन्तव्यमधिभूतं चन्द्रमा अधिदैवतं स्यात्॥
अहङ्कारोऽध्यात्ममभिमानोऽधिभूतं विरिञ्चोऽधिदैवतं स्यात्॥
बुद्धिरध्यात्मं व्यवसायोऽधिभूतं ब्रह्माऽधिदैवतं स्यात्॥
एवमव्यक्तो भगवान्सकृत्कृत्स्नान्कुरुते संहरते च॥
कस्मात्क्रीडार्थम्॥
यथाऽऽदिर्त्योशुजालं क्षिपति संहरते च एवमव्यक्तो गुणान्सृजति संहरते च॥
यथाऽर्णवादूर्मिमालानिचयश्चोर्ध्वमुत्तिष्ठते संहरते च॥
यथा चान्तरिक्षादभ्रकोशमुत्तिष्ठति स्तनितगर्जितोन्मिश्रं तद्वत्तत्रैव प्राणशत्॥
एवमव्यक्तो गुणान्सृजति संहरते च॥
यथा कूर्मोऽङ्गानि कामान्प्रसारयते पुनश्च प्रवेशयति एवमव्यक्तो लोकान्प्रकाशयते प्रवेशयते च॥
एवं चेतनश्च भगवान्पञ्चविंशकश्शुचिस्तेनाधिष्ठिता प्रकृतिश्चेतयति नित्यं सहधर्मा च॥
भगवतोऽव्यक्तस्य क्रियावतोऽक्रियावतश्च प्रकृतिः क्रियावानजरामरः क्षेत्रज्ञो नारायणाख्यः पुरुषः॥
भीष्मः--
इत्येतन्नारदायोक्तं कुमारेण च धीमता।
एतच्छ्रुत्वा द्विजो राजन्सर्वयज्ञफलं लभेत्॥
युधिष्ठिरः--
आत्मन्यग्नीन्समाधाय य एते कुरुनन्दन।
द्विजातयो व्रतोपेता जपयज्ञपरायणाः॥
यजन्त्यारम्भयज्ञैश्च मानसं यज्ञमास्थिताः॥
अग्निभ्यश्च परं नास्ति येषामेषा व्यवस्थितिः।
तेषां गतिर्महाप्राज्ञ कीदृशी किम्पराश्च ते॥
एतदिच्छामि तत्त्वेन त्वत्तश्श्रोतुं पितामह॥
भीष्मः--
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्।
वैकुण्ठस्य च संवादं सुपर्णस्य च भारत॥
अमृतस्य समुत्पत्तौ देवानामसुरैस्सह।
षष्टिर्वर्षसहस्राणि दैवासुरमवर्तत॥
तत्र देवास्तु दैतेयैर्वध्यन्ते भृशदारुणैः।
त्रातारं नाधिगच्छन्ति वध्यमाना महासुरैः॥
आर्तास्ते देवदेवेशं प्रपन्नाश्शरणैषिणः।
पितामहं महा प्राज्ञं वध्यमानास्सुरेतरैः॥
तद दृष्ट्वा देवता ब्रह्मा सम्भ्रान्तेन्द्रियमानसः।
वैकुण्ठं शरणं देवं प्रतिपेदे च तैस्सह॥
ततस्स देवैस्सहितः पद्मयोनिर्नरेश्वर।
तुष्टाव प्राञ्जलिर्भूत्वा नारायणमनामयम्॥
ब्रह्मा--
त्वद्रूपचिन्तनान्नाम्नां स्मरणादर्चनादपि।
तपोयोगादिभिश्चैव श्रेयो यान्ति मनीषिणः॥
भक्तवत्सल पद्माक्ष परमेश्वर पापहन्।
परमात्माऽविकाराद्य नारायण नमोऽस्तु ते॥
नमस्ते सर्वलोकादे सर्वात्मामितविक्रम।
सर्वभूतभविष्येश सर्वभूतमहेश्वर॥
देवानामपि देवस्त्वं सर्वविद्यापरायणः।
जगद्वीजसमाहार जगतः परमो ह्यसि॥
त्रायस्व देवता वीर दानवाद्यैस्सुपीडिताः।
लोकांश्च लोकपालांश्च ऋषींश्च जयतां वर॥
वेदास्साङ्गोपनिषदस्सरहस्यास्ससङ्ग्रहाः।
सोङ्कारास्सवपटूकाराः प्राहुस्त्वां यज्ञमुत्तमम्॥
पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्।
तपस्विनां तपश्चैव दैवतं देवतास्वपि॥
भीष्मः--
एवमादिपुरस्कारैरृक्रसामयजुषां गणैः।
वैकुण्ठं तुष्टुवुर्देवास्समेत्य ब्रह्मणा सह॥
ततोऽन्तरिक्षे वागासीन्मेघगम्भीरनिस्वना।
जेष्यध्वं दानवान्यूयं मयैव सह सङ्गरे॥
ततो देवगणानां च दानवानां च युध्यताम्।
प्रादुरासीन्महातेजाश्शङ्खचक्रदाधरः॥
सुपर्णपृष्ठमास्थाय तेजसा प्रदहन्निव॥
व्यधमद्दानवान्तेजसा प्रदहन्निव॥
व्यधमद्दानवान्सर्वान्बाहुद्रविणतेजसा॥
तं समासाद्य समरे दैत्यदानवपुङ्गवाः।
व्यनश्यन्त महाराज पतङ्गा इव पावकम्॥
स विजित्वाऽसुरान्सर्वान्दानवांश्च महामतिः।
पश्यतामेव देवानां तत्रैवान्तरधीयत॥
तं दृष्ट्वाऽन्तर्हितं देवं विष्णुं देवामितद्युतिम्।
विस्मयोत्फुल्लनयना ब्रह्माणमिदमब्रुवन्॥
देवाः--
भगवन्सर्वलोकेश सर्वलोकपितामह।
इदमत्यद्भुतं वृत्तं त्वं नश्शंसितुमर्हसि॥
दैवासुरेऽस्मिन्सङ्ग्रामे त्राता येन वयं प्रभो।
एतद्विज्ञातुमिच्छामः कुतोऽसौ कश्च तत्त्वतः॥
कोऽयमस्मान्परित्राय तूष्णीमेव यथागतम्।
प्रतिप्रयातो दिव्यात्मा तं नश्शंसितुमर्हसि॥
भीष्मः-
एवमुक्तस्सुरैस्सर्वैर्वचनं वचनार्थवित्।
उवाच पद्मनाभस्य पूर्वरूपं प्रति प्रभो॥
ब्रह्मा--
न ह्येनं वेद तत्त्वेन भुवनं भुवनेश्वरम्।
सङ्ख्यपातुं नैव चात्मानं निर्गुणं गुणिनां वरम्॥
अत्र वो वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्।
सुपर्णस्य च संवादमृषीणां चापि देवताः॥
पुरा ब्रह्मर्षयश्चैव सिद्धाश्च भुवनेश्वरम्।
आश्रित्य हिमवत्पृष्ठे चक्रिरे विविधाः कथाः॥
तेषां कथयतां तत्र कथान्ते पततां वरः।
प्रादुरासीन्महातेजा वाहश्चक्रगदाभृतः॥
स तानृषीन्समासाद्य विनयावनताननः।
अवतीर्य महावीर्यस्तानृषीनभिजग्मिवान्॥
अभ्यर्चितस्स ऋषिभिस्स्वागतेन महाबलः।
उपाविशत तेजस्वी भूमौ वेगवतां वरः॥
तमासीनं महात्मानं वैनतेयं महाद्युतिम्।
ऋषयः परिपप्रच्छुर्महात्मानं तपस्विनः॥
ऋषयः--
कौतूहलं वैनतेय परं नो हृदि वर्तते।
तस्य नान्योऽस्ति वक्तेह त्वामृते पन्नगाशन॥
तदाख्यातमिहेच्छामो भवता प्रश्नमुत्तमम्॥
ब्रह्मा--
एवमुक्तः प्रत्युवाच प्राञ्जलिर्विनतासुतः॥
गरुडः--
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मां ब्रह्मर्षिसत्तमाः।
प्रष्टव्यं प्रष्टुमिच्छन्ति प्रीतिमन्तोऽनमूयकाः॥
किं मया ब्रूत वक्तव्यं कार्यं च वदतां वराः।
यूयं हि मां यथायुक्तं सर्वं वै देष्टुमर्हथ॥
ब्रह्मा--
नमस्कृत्वा ह्यननाय ततस्ते हृदि सत्तमाः।
प्रष्टुं प्रचक्रमुस्तत्र वैनतेयं महाबलम्॥
ऋषयः-
देवदेवं महात्मानं नारायणमनामयम्।
भवानुपास्ते वरदं कुतोऽसौ कश्च तत्त्वतः॥
प्रकृतिर्विकृतिर्वाऽस्य कीदृशी क्व नु संस्थितिः।
एतद्भवन्तं पृच्छामो देवोऽयं क्व कृतालयः॥
एष भक्तप्रियो देवः प्रियभक्तस्तथैव च।
त्वं प्रियश्चास्य भक्तश्च नान्यः काश्यप विद्यते॥
मुष्णन्निव मनश्चक्षूष्यविभाव्यतनुर्विभुः।
अनादिमध्यनिधनो न विद्मैनं कुतो ह्यसौ॥
वेदेष्वपि च विश्वात्मा गीयते न च विद्महे।
तत्त्वतस्तत्त्वभूतात्मा विभुर्नित्यस्सनातनः॥
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्।
गुणाश्चैषां यथासङ्ख्यं भावाभावौ तथैव च॥
तमस्सत्त्वं रजश्चैव भावाश्चैव तदात्मकाः।
मनो बुद्धिश्च तेजश्च बुद्धिगम्यानि तत्त्वतः॥
जायन्ते तात तस्माद्धि तिष्ठते तेष्वसौ विभुः॥
सञ्चिन्त्य बहुधा बुद्ध्या नाध्यवस्यामहे परम्।
तस्य देवस्य तत्त्वेन तन्नश्शंस यथातथम्॥
एतमेव परं प्रश्नं कौतूहलसमन्विताः।
एवं भवन्तं पृच्छामस्तन्नश्शंसितुमर्हसि॥
सुपर्णः--
स्थूलतो यस्तु भगवांस्तेनैव स्वेन हेतुना।
त्रैलोक्यस्य तु रक्षार्थ दृश्यते रूपमास्थितः॥
मया तु महदाश्चर्यं पुरा दृष्टं सनातने।
देवे श्रीवत्सनिलये तच्छृणुध्वमशेषतः॥
न स्म शक्यो मया वेत्तुं न भवद्भिः कथ़ञ्चन।
यथा मां प्राह भगवांस्तथा तच्छ्रुयतां मम॥
मयाऽमृतं देवतानां मिषतामृषिसत्तमाः।
हृतं विषाष्ट्य तं मन्त्रं विद्राव्यामृतरक्षिणः॥
देवता विमुखीकृत्य सेन्द्रास्समरुतो मृधे।
उन्मध्याशु गिरींश्चैव विक्षोभ्य च महोदधिम्॥
तं दृष्ट्वा मम विक्रान्तं वागुवाचाशरीरिणी॥
अशरीरिणी वाक्--
प्रीतोऽस्मि ते वैनतेय कर्मणाऽनेन सुव्रत।
अवृथा तेऽस्तु मद्वाक्यं ब्रूहि किं करवाणि ते॥
सुपर्णः--
तामेवंवादिनीं वाचमहं प्रत्युक्तवांस्तदा।
ज्ञातुमिच्छामि कस्त्वं हि ततो मे दास्यसे वरम्॥
प्रकृतिर्विकृतिर्वा त्वं देवो वा दानवोऽपि वा॥
ततो जलदगम्भीरं प्रहस्य गदतां वरः।
उवाच वरदः प्रीतः काले त्वं माऽभिवेत्स्यसि॥
वाहनं भव मे साधु वरं ददमि तवोत्तमम्।
न ते वीर्येण सदृशः कश्चिल्लोके भविष्यति॥
पतङ्ग पततां श्रेष्ठ न देवो नापि दानवः।
मत्सखित्वमनुप्राप्तो दुर्घर्षश्च भविष्यसि॥
तमब्रवं देवदेवं मामेवंवादिनं परम्।
प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रणम्य शिरसा विभुम्॥
एवमेतन्महाबाहो सर्वमेतद्भविष्यति।
वाहनं ते भविष्यामि यथा वदति मां भवान्॥
मम चापि महाबुद्धे निश्चयं श्रयतामिति।
ध्वजस्तेऽहं भविष्यामि रथस्थस्य न संशयः॥
तथाऽस्त्विति स मामुक्त्वा भूयः प्राह महामनाः।
न ते गतिविघातोऽद्य भविष्यत्यमृतं विना॥
एवं कृत्वा तु समयं देवदेवस्सनातनः।
मामुक्त्वा साधयस्वेति यथाऽभिप्रायतो गतः॥
ततोऽहं कृतसंवादस्तेन केनापि सत्तमाः।
कौतूहलसमाविष्टः पितरं काश्यपं गतः॥
सोऽहं पितरमासाद्य प्रणिपत्याभिवाद्य च।
सर्वमेतद्यथातयमुक्तवान्पितुरन्तिके॥
श्रुत्वा तु भगवान्मह्यं ध्यानमेवान्वपद्यत।
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मामाह वदतां वरः॥
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तेन महात्मना।
संवादं कृतवांस्तात गुह्येन परमात्मना॥
स्थूलं दृश्यस्स भगवांस्तेन तेनैव हेतुना।
दृश्यतेऽव्यक्तरूपस्थः प्रधानं प्रभवोऽप्ययः॥
मया हि स महातेजा नान्ययोगसमाधिना।
तपसोग्रेण तेजस्वी तोषितस्तपसां निधिः॥
ततो मे दर्शयामास तोषयन्निव पुत्रक।
श्वेतपीतारुणनिभः कद्रूकपिलपिङ्गलः॥
रक्तनीलासितनिभस्सहस्रोदरपाणिमान्।
द्विसाहस्रमहावक्र एकाक्षश्शतलोचनः॥
अनिष्यन्दो निराहारास्समानास्सूर्यतेजसा।
तमुपासन्ति परमं गुह्यमक्षरमव्ययम्॥
समासाद्य तु तं विश्वमहं मूर्ध्ना प्रणम्य च।
ऋग्यजुस्सामभिस्स्तुत्वा शरण्यं शरणं गतः॥
महामेघौधवीरेण स्वरेण जयतां वरः।
आभाष्य पुत्र पुत्रेति इदमाह धृतं वचः॥
त्वयाऽभ्युदयकामेन तपश्चीर्णं महामुने।
अमुक्तस्त्वं न मां सङ्गैरविमुक्तोऽद्य पश्यसि॥
यदा सङ्गैर्विमुक्तश्च गतमोहो गतस्पृहः।
भविष्यसि तदा ब्रह्म मामनुध्यास्यसे द्विज॥
ऐकान्तिकीं मतिं कृत्वा मद्भक्तो मत्परायणः।
ज्ञास्यसे मां ततो ब्रह्मन्वीतमोहश्च तत्त्वतः॥
तेन त्वं कृतसंवादस्स्वतस्सर्वहितैषिणा।
विश्वरूपेण देवेन पुरुषेण महात्मना॥
तमेवाराधय क्षिप्रं तमाराध्य न सीदसि॥
सोऽहमेवं भगवता पित्र ब्रह्मर्षिसत्तमाः।
अनुनीतो यथान्यायं स्वमेव भवनं गतः॥
सोऽहमामन्त्र्य पितरं तद्भावगतमानसः।
स्वमेवालयमासाद्य तमेवार्थमचिन्तयम्॥
तद्भावगतभावात्मा तद्भूतगतमानसः।
गोविन्दं चिन्तयन्नासे शाश्वतं परमव्ययम्॥
धृतं बभूव हृदयं नारायणदिदृक्षया॥
सोऽहं वेगं समास्थाय मनोमारुतवेगवान्।
रम्यां विशालां वदरीं गतो नारायणाश्रमम्॥
ततस्तत्र हरिं दृष्ट्वा जगतः प्रभवं विभुम्।
गोविन्दं पुण्डरीकाक्षं प्रणतश्शिरसा हरिम्॥
ऋग्यजुस्सामभिश्चैनं तुष्टाव परया मुदा॥
अथापश्यं सुविपुलमश्वत्थं देवसंश्रयम्॥
चतुर्द्विगुणपीनांसश्शङ्खचक्रगदाधरः।
प्रादुर्बभूव पुरुषः पीतवासा स्सनातनः॥
मध्याह्रार्कप्रतीकाशस्तेजसा भासयन्दिशः॥
संस्तुतस्संविदं कृत्वा व्रजेति श्रेयसे रतः।
प्रागुदीचीं दिशं देवः प्रतस्थे पुरुषोत्तमः॥
दिशश्च विदिशश्चैव भासयन्स्वेन तेजसा॥
तमहं पुरुषं दिव्यं व्रजन्तममितौजसम्।
अनुवव्राज वेगेन शनैर्गच्छन्तमव्ययम्॥
योजनानां सहस्राणि षष्टिमष्टौ तथा शतम्।
तथा शतसहस्रं च शतं द्विगुणमेव च॥
स गत्वा दीर्घमध्वानमपश्यमहमद्भुतम्।
महान्तं पावकं दीप्तमर्चिष्मन्तमनिन्घनम्॥
शतयोजनविस्तीर्णं तस्माद्द्विगुणमायतम्।
विवेश स महायोगी पावकं पावकद्युतिः॥
तत्र शम्भुस्तपस्तेपे महादेवस्सहोमया।
स तेन संविदं कृत्वा पावकं समतिक्रमत्॥
श्रमाभिभूतेन मया कथञ्चिदनुगम्यते॥
गत्वा स दीर्घमध्वानं भास्करेणावभासितम्।
अभास्करममर्यादं विवेश सुमहत्तमः॥
अथ दृष्टिः प्रतिहता मम तत्र बभूव ह।
यथास्वभावं भूतात्मा विवेश स महाद्युतिः॥
ततोऽहमभवं मूढो जडान्धबधिरोपमः।
दिशश्च विदिशश्चैव न विजज्ञे तमोवृतः॥
अविजानन्नहं किञ्चित्तस्मिंस्तमसि संवृते।
सुसम्भ्रान्तेन मनसा व्यथां परनिकां गतः॥
सोऽहं प्रपन्नश्शरणं देवदेवं सनातनम्।
प्राञ्जलिर्मनसा भूत्वा वाक्यमेतत्तदोक्तवान्॥
भगवन्भूतभव्येश भवद्भूतकृदव्यय।
शरणं सम्प्रपन्नं मां त्रातुमर्हस्यरिन्दम॥
अहं तु तत्त्वजिज्ञासुः कोऽसि कस्यासि कुत्र वा।
सम्प्राप्तः पदवीं देव स मां सन्त्रातुमर्हसि॥
आविर्भूतः पुराणात्मा मामेहीति सनातनः॥
ततोऽपरान्ततो देवो विश्वस्य गतिरात्मवान्।
मोहयामास मां तत्र दुर्विभाव्य वपुर्विभुः॥
स्वभावमात्मनस्तत्र दर्शयन्स्वयमात्मना।
श्रमं मे जनयामास भयं चाभयदः प्रभुः॥
खिन्न इत्येव मां मत्वा भगवानव्ययोऽच्युतः।
शब्देनाश्वासयामास जगाहे च तमो महत्॥
अहं च खेदानुगतश्श्रमाच्चलपदश्चरन्।
मनसा देवदेवेशं व्यातुं समुपचक्रमे॥
तथा गतं तु मां ज्ञात्वा भगवानमितद्युतिः।
तमः प्रणाशयामास ममानुग्रहकाङ्क्षया॥
ततः प्रनष्टे तमसि तमहं दीप्ततेजसम्।
अपश्यं तेजसा व्याप्तं मध्याह्र इव भास्करम्॥
स्वयम्प्रभांश्च पुरुषान्स्त्रियश्च परमाद्भुताः।
अपश्यमहमव्यग्रस्तस्मिन्देशे सहस्रशः॥
न तत्र द्योतते सूर्यो नक्षत्राणि तथैव च।
न तत्र चन्द्रमा भाति न वायुर्वाति पांसुलः॥
तत्र तूर्याण्यनेकानि गीतानि मधुराणि च।
अदृश्यानि मनोज्ञानि श्रूयन्ते सर्वतोदिशम्॥
स्रवन्ति वैडूर्यलताः पद्मोत्पलझषाकुलाः।
मुक्तासिकतवप्राश्च सरितो निर्मलोदकाः॥
अगतिस्तत्र देवानामसुराणां तथैव च।
गन्धर्वनागयक्षाणां रक्षासानां तथैव च॥
स्वयम्प्रभास्तत्र नरा दृश्यन्तेऽद्भुतदर्शनाः।
येषां न देवतास्तुल्याः प्रभाभिर्भासितात्मनाम्॥
स च तानप्यतिक्रम्य दैवतैरपि पूजितः।
विवेश ज्वलनं दीप्तमनिन्धनमनौपमम्॥
ज्वालाभिर्मा प्रविष्टं च ज्वलन्तं सर्वतोदिशम्।
दैत्यदानवरक्षोभिर्दैवतैश्चापि दुस्सहम्॥
ज्वालामालिनमासाद्य तमग्निमहमव्ययम्।
अविषह्यतमं मत्वा मनसेदमचिन्तयम्॥
मया हि समरेष्वग्निरनेकेषु महाद्युतिः।
प्रविष्टश्चापविद्धश्च न च मां दग्धवान्क्वचित्॥
अयं च दुस्सहश्शश्वत्तेजसाऽतिहुताशनः।
अत्यादित्यप्रकाशार्चिरनलो दीप्यते महान्॥
स तथा दह्यमानोऽपि तेजसा दीप्तवर्चसा।
प्रपन्नश्शरणं देवं शङ्कचक्रगदाधरम्॥
भक्तश्चानुगतश्चेति त्रातुमर्हसि मां विभो।
यथा मां न दहेदग्निस्सद्यो देव तथा कुरु॥
एवं विलपमानस्य ज्ञात्वा मे वचनं प्रभुः।
मा भैरिति वचः प्राह मेघगम्भीरनिस्वनः॥
स मामाश्वास्य वचनं प्राहेदं भवगान्विभुः॥
श्रीभगवान्--
मम त्वं विदितस्सौम्य यथावत्तत्त्वदर्शने।
ज्ञापितश्चापि यत्पित्रा तच्चापि विदितं महत्॥
वैनतेय न कस्यापि अहं वेद्यः कथञ्चन।
मां हि विन्दन्ति विद्वांसो ये ज्ञाने परिनिष्ठिताः॥
निर्ममा निरहङ्कारा निराशीर्बन्धनायुताः॥
भवांस्तु सततं भक्तो मन्मनाः पक्षिसत्तम।
स्थूलं मां वेत्स्यसे तस्माज्जगतः कारणे स्थितम्॥
सुपर्णः--
एवं दत्ताभयस्तेन ततोऽहमृषिसत्तमा)।
नष्टखेदश्रमभयः क्षणेन ह्यभवं तदा॥
स शनैर्याति भगवान्गत्या लघुपराक्रमः।
अहं तु सुमहावेगमास्थायानुव्रजामि तम्॥
स गत्वा दीर्घमध्वानमाकाशममितद्युतिः।
मनसाऽप्यगमं देशमाससादात्मतत्त्ववित्॥
अथ देवस्समासाद्य मनसस्सदृशं जवम्।
मोहयित्वा च मां तत्र क्षणेनान्तरधीयत॥
तत्राम्बुधरधीरेण भोशब्देनानुनादिना।
अयं भोऽहमिति प्राह वाक्यं वाक्यविशारदः॥
शब्दानुसारी तु ततस्तं देशमहमाव्रजम्।
तत्रापश्यं ततश्चाहं श्रीमद्धंसयुतं सरः॥
स तत्सरस्समासाद्य भगवानात्मवित्तमः।
भोशब्दप्रतिसृष्टेन स्वरेणाप्रतिवादिना॥
विवेश देवस्स्वां योनिं मामिदं चाभ्यभाषत॥
श्रीभगवान्--
विशस्व सलिलं सौम्य सुस्वमत्र वसामहे॥
सुपर्णः--
ततश्च प्राविशं तत्र सह तेन महात्मना।
दृष्टवानद्भुततरं तस्मिन्सरसि भास्वताम्॥
अग्नीनां सुप्रणीतानामिद्धानामिन्धनैर्विना।
दीप्तानामाज्यसिक्तानां स्थानेष्वर्चिष्मतां सदा॥
दीप्तिस्तेषामनाज्यानां प्राप्ताज्यानामिवाभवत्।
अनिद्धानामिव सतासिद्धानामिव भास्वताम्॥
अथाहं वरदं देवं नापश्यं तत्र सङ्गतम्।
ततस्सम्मोहमापन्नो विषादमगमं परम्॥
अपश्यं चाग्निहोत्राणि शतशोऽथ सहस्रशः।
विधिना सम्प्रणीतानि धिष्ण्येध्माज्यवतां तदा॥
असम्मृष्ठतलांश्चैव वेदीन्कुसुमसंस्तृतान्।
कुशपद्मोत्पलासङ्गान्कलशांश्च हिरण्मयान्॥
अग्निहोत्राणि चित्राणि शतशोऽथ सहस्रशः।
अग्निहोत्रोपयोग्यानि यानि द्रव्याणि कानिचित्॥
तानि यत्र समृद्धानि दृष्टवानस्स्यनेकशः॥
मनोहृद्यतमश्चात्र सुरभिः पुण्यलक्षणः।
आज्यगन्धो मनोग्राही घ्राणचक्षुस्सुखावहः॥
तेषां तत्राग्निहोत्राणामीडितानां सहस्रशः।
समीपे त्वद्भुततममपश्यमहमव्ययम्॥
चन्द्रांशुकाशुभ्राणां तुषारोद्भेदवर्चसाम्।
विमलादित्यभासानां स्थण्डिलानि सहस्रशः॥
दृष्टान्यग्निसमीपे तु द्युतिमन्ति महान्ति च।
एषु चाग्निसमीपेषु शुश्राव सुपदाक्षराः॥
प्रभावान्तरितानां तु प्रस्पष्टाक्षरभाषिणाम्।
ऋग्यजुस्सामगानां च मधुरास्सुस्वरा गिरः॥
सुसम्मृष्टतलैस्तैस्तु बृहद्भिर्दीप्ततेजसैः॥
पावकैः पावितात्माऽहमभवं लघुविक्रमः॥
ततोऽहं तेषु धिष्ण्येषु ज्वलमानेषु यज्वनाम्।
तं देशं प्रणमित्वाऽथ अन्वेष्टुमुपचक्रमे॥
तान्यनेकसहस्राणि परीयंस्तु महाजवात्।
अपश्यमानस्तं देवं ततोऽहं व्यथितोऽभवम्॥
ततस्तेष्वग्निहोत्रेषु ज्वलत्सु विमलार्चिषु।
भानुमत्सु न पश्यामि देवदेवं सनातनम्॥
ततोऽहं तानि दीप्तानि परीय व्यथितेन्द्रियः।
नान्तं तेषां प्रपश्यामि येनाहमिह चोदितः॥
एवं चिन्तासमापन्नः प्रध्यातुमुपचक्रमे॥
ततश्चिन्तयतो मह्यं मोहेनाविष्टचेतसः।
महाञ्शब्दः प्रादुरासीत्सुभृशं मे व्यथाकरः॥
तथाऽहं सहसा तत्र शृणोमि विपुलध्वनिम्।
अपश्यं च सुपर्णानां सहस्राण्ययुतानि च॥
अभ्यद्रवन्तं मामेव विपुलद्युतिरंहसः।
तेषामहं प्रभावेण सर्वथैवापरोऽभवम्॥
सोऽहं समन्तात्तैस्सर्वैस्सुपर्णैरमितौजसैः।
दृष्ट्वाऽऽत्मानं परिगतं सम्भ्रमे परमं गतः॥
विनयावनतो भूत्वा नमश्चक्रे महात्मने।
अनादिनिधनायैभिर्नामभिः परमात्मने॥
नारायणाय शुद्धाय शाश्वताय ध्रुवाय च।
भूतभव्यभवेशाय शिवाय शिवमूर्तये॥
शिवयोनेश्शिवाद्याय शिवपूज्यतमाय च।
घोररूपाय महते युगान्तकरणाय च॥
विश्वाय विश्वदेवाय विश्वेशाय महात्मने।
सहस्रोदरपादाय सहस्रनयनाय च॥
शुचिश्रवाय महते ऋतुसंवत्सराय च॥
ऋग्यजुस्सामवक्त्राय अथर्वशिरसे नमः।
हृषीकेशाय कृष्णाय द्रुहिणोरुक्रमाय च॥
ब्रह्मेन्द्रकाय तार्क्ष्याय वराहायैकशृङ्गिणे।
शिपिविष्टाय सत्याय हरयेऽथ शिखण्डिने॥
हुतायोर्ध्वाय वक्त्राय रौद्रानीकाय साधवे।
सिन्धवे सिन्धुवर्षग्ने देवानां सिन्धवे नमः॥
गरुत्मते त्रिनेत्राय सुधामाय वृषावृषे।
सम्राडुग्रे सङ्कृतये विरजे सम्भवे भवे॥
वृषाय वृषरूपाय विभवे भूर्भुवाय च।
दीप्तसृष्टाय यज्ञाय स्थिराय स्थविराय च॥
अच्युताय तुषाराय वीराय च समाय च।
जिष्णवे पुरुहूताय वसिष्ठाय वराय च॥
सत्येशाय सुरेशाय हरयेऽथ शिखण्डिने।
बर्हिषाय वरेण्याय वसवे विश्ववेधसे॥
किरीटिने सुकेशाय वासुदेवाय शुष्मिणे।
बृहदुग्धे सुपेणाय युग्ये दुन्दुभये तथा॥
भवेसखाय विभवे भरद्वाजाभयाय च।
भास्कराय वरेन्द्राय पद्मनाभाय भूरिणे॥
पुनर्वसुभृतत्वाय जीवप्रभविपाय च।
वषट्काराय स्वाहायै स्वधायै निधनाय च॥
ऋचे च यजुपे साम्ने त्रैलोक्यपतये नमः।
श्रीपद्मायात्मसदृशे धरणे धारणे परे॥
सौम्याय सौम्यरूपाय सौम्ये सुमनसे नमः।
विश्वाय च सुविश्वाय विश्वरूपधराय च॥
केशवाय सुकेशाय रश्मिकेशाय भूरिणे।
हिरण्यगर्भाय नमस्सौम्याय वृषरूपिणे॥
नारायणाग्रवपुषे पुरुहूताय वज्रिणे।
धर्मिणे वृषसेनाय धर्मसेनाय रोधसे॥
मुनये ज्वरमुक्ताय ज्वराधिपतये नमः।
अनेत्राय त्रिनेत्राय पिङ्गलाय विडूर्मिणे॥
तपोब्रह्मनिधानाय युगपर्यायिणे नमः।
शरणाय शरण्याय शक्तेष्टशरणाय च॥
नमस्सर्वभवेशाय भूतभव्यभवाय च॥
पाहि मां देवदेवेश कोऽप्यजोऽसि सनातन॥
एवं गतोऽस्मि शरणं शरण्यं ब्रह्मयोनिनाम्॥
स्तव्यं स्तवं स्तुतवतस्तत्तमो मे प्रणश्यत।
भयं च मे व्यपगतं पक्षिणोऽन्तर्हिता भवन्॥
शृणोमि च गिरं दिव्यामन्तर्धानगतां शिवाम्॥
श्रीभगवान्--
मा भैर्गरुत्मन्दान्तोसि पुनस्सेन्द्रान्दिवौकसः।
स्वं चैव भवनं गत्वा द्रक्ष्यसे पुत्रबान्धवान्॥
सुपर्णः-
ततस्तस्मिन्क्षणेनैव सहसैव महाद्युतिः।
प्रत्यदृश्यत तेजस्वी पुरस्तात्स ममान्तिके॥
समागम्य ततस्तेन शिवेन परमात्मना।
अपश्यं चाहमायान्तं नरनारायणाश्रमे॥
चतुर्द्विगुणविन्यासं तं च देवं सनातनम्॥
यजतस्तानृषीन्देवान्वदतो ध्यायतो मुनीन्।
युक्तान्सिद्धान्नैष्ठिकांस्च जपतो यजतो गृहीन्॥
पुष्पपूरपरिक्षिप्तं धूपितं दीपितं हितम्।
वन्दितं सिक्तसम्मृष्टं नरनारायणाश्रमम्॥
तदद्भुतमहं दृष्ट्वा विस्मितोऽस्मि तदाऽनघाः।
जगाम शिरसा देवं प्रयतेनान्तरात्मना॥
तदत्यद्भुतसङ्काशं किमेतदिति चिन्तयन्।
नाध्यगच्छं परं दिव्यं तस्य सर्वभवात्मनः॥
प्रणिपत्य सुदुर्धर्षं पुनः पुनरुदीक्ष्य च।
शिरस्यञ्जलिमाधाय विस्मयोत्फुल्ललोचनः॥
अवोचं तमदीनार्थं श्रेष्ठानां श्रेष्ठमुत्तमम्॥
नमस्ते भगवन्देव भूतभव्यभवत्प्रभो।
यदेतदद्भुतं देव मया दृष्टं त्वदाश्रयम्॥
अनादिमध्यपर्यन्तं किं तच्छंसितुमर्हसि॥
यदि जानासि मां भक्तं यदि वाऽनुग्रहो मयि।
शंस सर्वमशेषेण श्रोतव्यं यदि चेन्मया॥
स्वभावस्तव दुर्ज्ञेयः प्रादुर्भावो भवस्य च।
भवद्भूतभविष्येश सर्वथा गहनं भवान्॥
ब्रूहि सर्वमशेषेण तदाश्चर्यं महामुने।
किं तदत्यद्भुतं वृत्तं तेष्वग्निषु समन्ततः॥
कानि तान्यग्निहोत्राणि केषां शब्दश्श्रुतो मया।
शृण्वतां ब्रह्म सततमदृश्यानां महात्मनाम्॥
एतन्मे भगवन्कृष्ण ब्रूहि सर्वमशेषतः।
गृणन्त्यग्निसमीपेपु के च ते ब्रह्मराशयः॥
श्रीभगवान्--
मां न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः।
विदुस्तत्त्वेन तत्त्वस्थं सूक्ष्मात्मानमवस्थितम्॥
चतुर्धाऽहं विभक्तात्मा लोकानां हितकाम्यया।
भूतभव्यभविष्यादिरनादिर्विश्वकृत्तमः॥
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्।
मनो बुद्धिश्च तेजश्च तमस्सत्त्वं रजस्तथा॥
प्रकृतिर्विकृतिश्चेति विद्याविद्ये शुभाशुभे।
मत्त एतानि जायन्ते नाहमेभ्यः कथञ्चन॥
स किञ्चिच्छ्रेयसा युक्तश्श्रेष्ठभावं व्यवस्यति।
धर्मयुक्तं च पुण्यं च सोऽहमस्मि निरामयः॥
यत्स्वभावात्मतत्त्वज्ञैः कारणैरुपलक्ष्यते।
अनादिमध्यनिधनस्सोऽन्तरात्माऽस्मि शाश्वतः॥
यत्तु मे परमं गुह्यं रूपं सूक्ष्मार्थदर्शिभिः।
गृह्यते सूक्ष्मभावज्ञैस्स विभाव्योऽस्मि शाश्वतः॥
यत्तु मेपरमं गुह्यं येन व्याप्तमिदं जगत्।
सोऽहं गतस्सर्वसत्त्वस्सर्वस्य प्रभवोऽप्ययः॥
मत्तो जातानि भूतानि मया धार्यन्त्यहर्निशम्।
मय्येव विलयं यान्ति प्रलये पन्नगाशन॥
यो मां यथा वेदयति तस्य तस्यास्मि काश्यप।
मनोबुद्धिगतश्श्रेयो विदधामि विहङ्गम॥
मां तु ज्ञातुं कृता बुद्धिर्भवता पक्षिसत्तम।
शृणु योऽहं यतश्चाहं यदर्थं चाहमुद्यतः॥
ये केचिन्नियतात्मानस्त्रेताग्निपरमा द्विजाः।
अग्निकार्यपरा नित्यं जपहोमपरायणाः॥
आत्मन्यग्नीन्समाधाय नियता नियतेन्द्रियाः।
अनन्यमनसस्ते मां सर्वे वै समुपासते॥
यजन्तो जपयज्ञैर्मां मानसैश्च सुसंयताः।
अग्नीनभ्युद्ययुश्शश्वदग्निष्वेवाभिसंस्थिताः॥
अनन्यकार्याश्शुचयो नित्यमग्निपरायणाः।
य एवम्बुद्धयो धीरास्ते मां गच्छन्ति तादृशाः॥
अकामहतसङ्कुल्पा ज्ञाने नित्यं समाहिताः।
आत्मन्यग्नीन्समाधाय निराहारा निराशिषः।
विपयेषु निरारम्भा विमुक्ता ज्ञानचक्षुपः।
अनन्यमनसो धीरास्स्वभावनियमान्विताः॥
यत्तद्वियति दृष्टं तत्सरः पद्मोत्पलायुतम्।
तत्राग्नयस्सन्निहिता दीप्यन्ते स्म निरिन्धनाः॥
ज्ञानामलाशयास्तस्मिन्ये च चन्द्रांशुनिर्मलाः।
उपासीना गृणन्तोऽग्निम्प्रस्पष्टाक्षरभाषिणः॥
आकाङ्क्षमाणाश्शुचयस्तेष्वग्निषु विहङ्गम॥
ये मया भावितात्मानो मय्येवाभिरतास्सदा।
उपासते च मामेव ज्योतिर्भूता निरामयाः॥
तैर्हि तत्रैव वस्तव्यम्नीरागात्मभिरच्युतैः॥
निराहारा ह्यनिष्यन्दाश्चन्द्रांशुसदृशप्रभाः।
निर्मला निरहङ्कारा निरालम्बा निराशिषः॥
मद्भक्तास्सततं ते वै भक्तस्तानपि चाप्यहम्॥
चतुर्धाऽहं विभक्तात्मा चरामि जगतो हितः।
लोकानां धारणार्थाय विधानं विदधामि च॥
यथावत्तदशेषेण श्रोतुमर्हति मे भवान्॥
एका मूर्तिर्निर्गुणाख्या योगं परममास्थिता।
द्वितीया सृजते तात भूतग्रामं चराचरम्॥
सृष्टं संहरते चैका जगत्स्थावरजङ्गमम्।
जातात्मनिष्ठा क्षपयन्मोहयन्निव मायया॥
क्षिपन्ती मोहयन्ती च ह्यात्मनिष्ठा स्वमायया॥
चतुर्थी मे महामूर्तिर्जगद्वृद्धिं ददाति सा।
रक्षते चापि नियता सोऽहमस्मि नभश्चरः॥
मया सर्वमिदं व्याप्तं मयि सर्व प्रतिष्ठितम्।
अहं सर्वजगद्बीजं सर्वत्रगतिरव्ययः॥
यानि तान्यग्निहोत्राणि ये च चन्द्रांशुराशयः।
गृणन्ति वेदं सततं तेष्वग्निवु विहङ्गम॥
क्रमेण मां समायान्ति सुखिनो ज्ञानसंयुताः।
तेषामहं तपो दीप्तं तेजस्सम्यक्समाहितम्॥
नित्यं ते मयि सर्वन्ते तेषु चाहमतन्द्रितः॥
सर्वतो मुक्तसङ्गेन मय्यनन्यसमाधिना।
शक्यस्समासादयितुमहं वै ज्ञानचक्षुपा॥
मां स्थूलदर्शनं विद्धि जगतः कार्यकारणम्।
मत्तश्च सम्प्रसूतान्वै विद्धि लोकान्सदैवतान्॥
मया चापि चतुर्धाऽऽत्मा विभक्तः प्राणिपु स्थितः।
आत्मभूतो वासुदेवो ह्यनिरुद्धो मतौ स्थितः॥
सङ्कर्षणोऽहङ्कारे च प्रद्युम्नो मनसि स्थितः।
अन्यथा च चतुर्धा यत्सम्यक्त्वं श्रोतुमर्हसि॥
हिरण्यगर्भः पद्माख्यो यत्र ब्रह्मा व्यजायत।
ब्रह्मणश्चापि सम्भूतश्शिव इत्यवधार्यताम्॥
शिवात्स्कन्दस्सम्बभूव एतत्सृष्टिचतुष्टयम्।
दैत्यदानवदर्पघ्नमेवं मां विद्धि नित्यशः॥
दैत्यदानवरक्षोभिर्यदा धर्मः प्रपीड्यते।
तदाऽहं धर्मवृद्ध्यर्थ मूर्तिमान्भविताऽऽशु वै॥
वेदव्रतपरा ये तु धीरा निश्चितबुद्धयः।
योगिनो योगयुक्ताश्च ते मां पश्यन्ति नान्यथा॥
पञ्चभिस्सम्प्रयुक्तोऽहं विप्रयुक्तश्च पञ्चभिः।
वर्तमानश्च तेष्वेवं निवृत्तश्चैव तेष्वहम्॥
ये विदुर्जातसङ्कल्पास्ते मां पश्यन्ति तादृशाः।
ख वायुरापो ज्योतिश्च पृथिवी चेति प़ञ्चमम्॥
तदात्मकोऽस्मि विज्ञेयो न चान्योऽस्मीति निश्चितम्॥
वर्तमानमतीतं च पञ्चवर्गेषु निश्चलम्।
शब्दस्पर्शेषु रूपेषु रसगन्धेषु चाप्यहम्॥
रजस्तमोभ्यामाविष्टा येषां बुद्धिरनिश्चिता।
ते न पश्यन्ति मे तत्त्वं तपसा महता ह्यपि॥
नोपवासैर्न नियमैर्न व्रतैर्विविधैरपि।
द्रष्टुं वा वेदितुं वाऽपि न शक्या परमा गतिः॥
महामोहोत्थपङ्के तु निमग्नानां गतिर्हरिः।
एकान्तिनो ध्यानपरा यतिभावाद्व्रजन्ति माम्॥
सत्त्वयुक्ता मतिर्येषां केवलाऽऽत्मविनिश्चिता।
ते पश्यन्ति स्वमात्मानं परमात्मानमव्ययम्॥
अहिंसा सर्वभूतेषु तेष्ववस्थितमार्जवम्।
तेष्वेव च समाघाय सम्यगेति स मामजम्॥
यदेतत्परमं गुह्यमाख्यानं परमाद्भुतम्।
यत्नेन तदशेषेण यथावच्छ्रोतुमर्हसि॥
ये त्वग्निहोत्रनियता जपयज्ञपरायणाः।
ते मामुपासते शश्वदेतांस्त्वं दृष्टवानसि॥
शास्त्रदृष्टविधानज्ञा असक्ताः क्वचिदन्यथा।
शक्योऽहं वेदितुं तैस्तु यन्मे परममव्ययम्॥
ये तु साङ्ख्यं च योगं च ज्ञात्वाऽप्यधृतनिश्चयाः।
न ते गच्छन्ति कुशलाः परां गतिमनुत्तमाम्॥
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन प्रसन्नात्माऽऽत्मविच्छुचिः।
आसादयति तद्ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचति॥
शुद्धाभिजनसम्पन्नाश्श्रद्धायुक्तेन चेतसा।
मद्भक्त्या च द्विजश्रेष्ठा गच्छन्ति परमां गतिम्॥
यद्गुह्यं परमं बुद्धेरलिङ्गग्रहणं च यत्।
तत्सूक्ष्मं गृह्यते विप्रैर्यतिभिस्तत्त्वदर्शिभिः॥
न वायुः पवते तत्र न तस्मिञ्ज्योतिषां गतिः।
न चापः पृथिवी नैव नाकाशं न मनोगतिः॥
तस्माच्चैतानि सर्वाणि प्रजायन्ते विहङ्गम।
सर्वेभ्यश्च स तेभ्यश्च प्रभवत्यमलो विभुः॥
स्थूलदर्शनमेतन्मे यद्दृष्टं भवताऽनघ।
एतत्सूक्ष्मस्य च द्वारं कार्याणां कारणं त्वहम्॥
दृष्टो वै भवता तस्मात्सरस्यमितविक्रम।
ब्रह्मणो यदहोरात्रं सङ्ख्यानज्ञैर्विभाव्यते॥
एष कालस्त्वया तत्र सरस्यहमुपागतः॥
मां यज्ञमाहुर्यज्ञज्ञा वेदं वेदविदो जनाः।
मुनयश्चापि मामेव जपयज्ञं प्रचक्षते॥
वक्ता मन्ता रसयिता घाता द्रष्टा प्रदर्शकः।
बोद्धा बोधयिता चाहं गन्ता श्रोता चिदात्मकः॥
मामिष्ट्वा स्वर्गमायान्ति तथा चाप्नुवते महत्।
ज्ञात्वा मामेव चैवं ते निस्सङ्गेनान्तरात्मना॥
अहं तेजो द्विजातीनां मम तेजो द्विजातयः।
मम यस्तेजसा देहम्सोऽग्निरित्यवगम्यताम्॥
प्राणपालश्शरीरेऽहं योगिनामहमीश्वरः।
साङ्ख्यानानामिदमेवाग्रे मयि सर्वमिदं जगत्॥
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चैवार्जवं जपम्।
तमस्सत्त्वं रजश्चैव कर्मजं च भवाप्ययम्॥
स तदाऽहं तथारूपम्त्वया दृष्टस्सनातनः।
ततस्त्वहं परतरश्शक्यः कालेन वेदितुम्॥
मम यत्परमं गुह्यं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम्।
तदेवं परमो गुह्यो देवो नारायणो हरिः॥
न तच्छक्यं भुजङ्गारे वेत्तुमभ्युदयान्वितैः॥
निरारम्भनमस्कारा निराशीर्बन्धनास्तथा।
गच्छन्ति तं महात्मानं परं ब्रह्म सनातनम्॥
स्थूलोऽहमेवं विहग त्वया दृष्टस्तथाऽनघ।
एतच्चापि न वेत्त्यन्यस्त्वामृते पन्नगाशन॥
मा मतिस्तव गान्नाशमेषा गतिरनुत्तमा।
मद्भक्तो भव नित्यं त्वं ततो वेत्स्यसि मे पदम्॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं रहस्यं दिव्यमानुषम्।
एतच्छ्रेयः परं चैतत्पन्थानं विद्धि मोक्षिणाम्॥
सुपर्णः--
एवमुक्त्वा स भगवांन्तत्रैवान्तरधीयत।
पश्यतो मे महायोगी जगामात्मगतिर्गतिम्॥
एतदेवंविधं तस्य महिमानं महात्मनः।
अच्युतस्याप्रमेयस्य दृष्टवानस्मि यत्पुरा॥
एतद्वस्सर्वमाख्यातं चेष्टितं तस्य धीमतः।
मयाऽनुभूतं प्रत्यक्षं दृष्ट्वा चाद्भुतकर्मणः॥
ऋषयः--
अहो श्रावितमाख्यानं भवताऽत्यद्भुतं महत्।
पुण्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत्॥
एतत्पवित्रं देवानामेतद्गुह्यं परन्तप।
एतज्ज्ञानवतां ज्ञेयमेषा गतिरनुत्तमा॥
य इमां श्रावयेद्विद्वान्कथां पर्वसु पर्वसु।
स लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यान्देवर्षिभिरभिष्टुतान्॥
श्राद्धकाले च विप्राणां य इमां श्रावयेच्छुचिः।
न तत्र रक्षसां भागो नासुराणां च विद्यते॥
अनसूयुर्जितक्रोधस्सर्वसत्त्वहिते रतः।
यः पठेत्सततं युक्तस्स व्रजेत्तत्सलोकताम्॥
वेदान्पारयते विप्रो राजा विजयवान्भवेत्।
वैश्यस्तु धनधान्याढ्यश्शूद्रस्सुखमवाप्नुयात्॥
भीष्मः--
ततस्ते मुनयस्सर्वे सम्पूज्य विनतासुतम्।
स्वानेव चाश्रमाञ्जग्मुर्बभूवुश्शान्तितत्पराः॥
स्थूलदर्शिभिराकृष्टो दुर्ज्ञेयो ह्यकृतात्मभिः।
एषा श्रुतिर्महाराज धर्म्या धर्मभृतां वर॥
सुराणां ब्रह्मणा प्रोक्ता विस्मितानां परन्तप॥
ममाप्येषा कथा तात कथिता मातुरन्तिके।
वसुभिस्सत्त्वसम्पन्नैस्तवाप्येषा मयोच्यते॥
तदग्निहोत्रपरमा जपयज्ञपरायणाः।
निराशीर्बन्धनास्सन्तः प्रयान्त्यक्षर सात्मताम्॥
आरम्भयज्ञानुत्सृज्य जपहोमपरायणाः।
ध्यायन्तो मनसा विष्णुं गच्छन्ति परमां गतिम्॥
तदेव परमो मोक्षो मोक्षद्वारं च भारत।
यदा विनिश्चितात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम्॥@
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि लोकयात्राकथने त्रयोदशोऽध्यायः॥ 13 ॥
चतुर्दशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
भीष्मस्याज्ञया भगवता श्रीकृष्णेन युधिष्ठिरं प्रति कथ्यमानायां शिवमाहात्म्यकथायामुपमन्युना महादेवस्य स्तुतिप्रार्थनापूर्वकं तद्दर्शनवरप्राप्त्योरुल्लेखः स्वयं कृतस्य शिवदर्शनस्य कथनं च
युधिष्ठिर उवाच
त्वयाऽऽपगेन नामानि श्रुतानीह जगत्पतेः।
पितामहेशाय विभो नामान्याचक्ष्व शम्भवे॥ 13-14-1
बभ्रवे विश्वरूपाय महाभाग्यं च तत्त्वतः।
सुरासुरगुरौ देवे शङ्करेऽव्यक्तयोनये॥ 13-14-2
भीष्म उवाच
अशक्तोऽहं गुणान्वक्तुं महादेवस्य धीमतः।
यो हि सर्वगतो देवो न च सर्वत्र दृश्यते॥ 13-14-3
ब्रह्मविष्णुसुरेशानां स्रष्टा च प्रभुरेव च।
ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यं हि देवा उपासते॥ 13-14-4
प्रकृतीनां परत्वेन पुरुषस्य च यः परः।
चिन्त्यते यो योगविद्भिरृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः।
अक्षरं परमं ब्रह्म असच्च सदसच्च यः॥ 13-14-5
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षोभयित्वा स्वतेजसा।
ब्रह्माणमसृजत्तस्माद्देवदेवः प्रजापतिः॥ 13-14-6
को हि शक्तो गुणान्वक्तुं नाहमीशस्य[देवदेवस्य] धीमतः।
गर्भजन्मजरायुक्तो मर्त्यो मृत्युसमन्वितः॥ 13-14-7
को हि शक्तो भवं ज्ञातुं मद्विधः परमेश्वरम्।
ऋते नारायणात्पुत्र शङ्खचक्रगदाधरात्॥ 13-14-8
एष विद्वान्गुणश्रेष्ठो विष्णुः परमदुर्जयः।
दिव्यचक्षुर्महातेजा वीक्षते योगचक्षुषा॥ 13-14-9
रुद्रभक्त्या तु कृष्णेन जगद्व्याप्तं महात्मना।
तं प्रसाद्य तदा देवं बदर्यां किल भारत॥ 13-14-10
अर्थात्प्रियतरत्वं च सर्वलोकेषु वै तदा।
प्राप्तवानेव राजेन्द्र सुवर्णाक्षान्महेश्वरात्॥ 13-14-11
पूर्णं वर्षसहस्रं तु तप्तवानेष माधवः।
प्रसाद्य वरदं देवं चराचरगुरुं शिवम्॥ 13-14-12
युगे युगे तु कृष्णेन तोषितो वै महेश्वरः।
भक्त्या परमया चैव प्रीतश्चैव महात्मनः॥ 13-14-13
ऐश्वर्यं यादृशं तस्य जगद्योनेर्महात्मनः।
तदयं दृष्टवान्साक्षात्पुत्रार्थे हरिरच्युतः॥ 13-14-14
यस्मात्परतरं चैव नान्यं पश्यामि भारत।
व्याख्यातुं देवदेवस्य शक्तो नामान्यशेषतः॥ 13-14-15
एष शक्तो महाबाहुर्वक्तुं भगवतो गुणान्।
विभूतिं चैव कार्त्स्न्येन सत्यां माहेश्वरीं नृप॥ 13-14-16
वैशम्पायन उवाच
एवमुक्त्वा तदा भीष्मो वासुदेवं महायशाः।
भवमाहात्म्यसंयुक्तमिदमाह पितामहः॥ 13-14-17
भीष्म उवाच
सुरासुरगुरो देव विष्णो त्वं वक्तुमर्हसि।
शिवाय विश्वरूपाय यन्मां पृच्छद्युधिष्ठिरः॥ 13-14-18
नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना ब्रह्मयोनिना।
निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत्पुराभवत्॥ 13-14-19
द्वैपायनप्रभृतयस्तथा चेमे तपोधनाः।
ऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस्तव॥ 13-14-20
ध्रुवाय नन्दिने होत्रे गोप्त्रे विश्वसृजेऽग्नये।
महाभाग्यं विभोर्ब्रूहि मुण्डिनेऽथ कपर्दिने॥ 13-14-21
वासुदेव उवाच
न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुमीशस्य तत्त्वतः।
हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयः॥ 13-14-22
न विदुर्यस्य भवनमादित्याः सूक्ष्मदर्शिनः।
स कथं नरमात्रेण शक्यो ज्ञातुं सतां गतिः॥ 13-14-23
तस्याहमसुरघ्नस्य कांश्चिद्भगवतो गुणान्।
भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम्॥ 13-14-24
वैशम्पायन उवाच
एवमुक्त्वा तु भगवान्गुणांस्तस्य महात्मनः।
उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा कथयामास धीमतः॥ 13-14-25
वासुदेव उवाच
शुश्रूषध्वं ब्राह्मणेन्द्रास्त्वं च तात युधिष्ठिर।
त्वं चापगेय नामानि शृणुष्वेह कपर्दिने॥ 13-14-26
यदवाप्तं च मे पूर्वं साम्बहेतोः सुदुष्करम्।
यथावद्भगवान्दृष्टो मया पूर्वं समाधिना॥ 13-14-27
शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता।
अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम्॥ 13-14-28
प्रद्युम्नचारुदेष्णादीन्रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान्।
पुत्रार्थिनी मामुपेत्य वाक्यमाह युधिष्ठिर॥ 13-14-29
शूरं बलवतां श्रेष्ठं कान्तरूपमकल्मषम्।
आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत मा चिरम्॥ 13-14-30
न हि तेऽप्राप्यमस्तीह त्रिषु लोकेषु किञ्चन।
लोकान्सृजेस्त्वमपरालोकान्[निच्छन्] यदुकुलोद्वह॥ 13-14-31
त्वया द्वादशवर्षाणि व्रतीभूतेन शुष्यता।
आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्यां जनिताः सुताः॥ 13-14-32
चारुदेष्णः सुचारुश्च चारुवेशो यशोधरः।
चारुश्रवाश्चारुयशाः प्रद्युम्नः शम्भुरेव च॥ 13-14-33
यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्यां चारुविक्रमाः।
तथा ममापि तनयं प्रयच्छ मधुसूदन॥ 13-14-34
इत्येवं चोदितो देव्या तामवोचं सुमध्यमाम्।
अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव॥ 13-14-35
सा च मामब्रवीद्गच्छ शिवाय विजयाय च।
ब्रह्मा शिवः काश्यपश्च नद्यो देवा मनोऽनुगाः॥ 13-14-36
क्षेत्रौषध्यो यज्ञवाहाश्छन्दांस्यृषिगणाध्वराः।
समुद्रा दक्षिणास्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहाः॥ 13-14-37
देवपत्न्यो देवकन्या देवमातर एव च।
मन्वन्तराणि गावश्च चन्द्रमाः सविता हरिः॥ 13-14-38
सावित्री ब्रह्मविद्या च ऋतवो वत्सरास्तथा।
क्षणा लवा मुहूर्ताश्च निमेषा युगपर्ययाः॥ 13-14-39
रक्षन्तु सर्वत्र गतं त्वां यादव सुखाय च।
अरिष्टं गच्छ पन्थानमप्रमत्तो भवानघ॥ 13-14-40
एवं कृतस्वस्त्ययनस्तयाहं ततोऽभ्यनुज्ञाय कपी[नरे]न्द्रपुत्रीम्।
पितुः समीपं नरसत्तमस्य मातुश्च राज्ञश्च तथाऽऽहुकस्य॥ 13-14-41
गत्वा समावेद्य यदब्रवीन्मां विद्याधरेन्द्रस्य सुता भृशार्ता।
तानभ्यनुज्ञाय तदातिदुःखाद्गदं तथैवातिबलं च रामम्।
अथोचतुः प्रीतियुतौ तदानीं तपःसमृद्धिर्भवतोऽस्त्वविघ्नम्॥ 13-14-42
प्राप्यानुज्ञां गुरुजनादहं तार्क्ष्यमचिन्तयम्।
सोऽवहद्धिमवन्तं मां प्राप्य चैनं व्यसर्जयम्॥ 13-14-43
तत्राहमद्भुतान्भावानपश्यं गिरिसत्तमे।
क्षेत्रं च तपसां श्रेष्ठं पश्याम्यद्भुतमुत्तमम्॥ 13-14-44
दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्योर्महात्मनः।
पूजितं देवगन्धर्वैर्ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्॥ 13-14-45
धवककुभकदम्बनारिकेलैः कुरबककेतकजम्बुपाटलाभिः।
वटवरुणकवत्सनाभबिल्वैः सरलकपित्थप्रियालसालतालैः॥ 13-14-46
बदरीकुन्दपुन्नागैरशोकाम्रातिमुक्तकैः।
मधूकैः कोविदारैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा॥ 13-14-47
वन्यैर्बहुविधैर्वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर्युतम्।
पुष्पगुल्मलताकीर्णं कदलीषण्डशोभितम्॥ 13-14-48
नानाशकुनिसम्भोज्यैः फलैर्वृक्षैरलङ्कृतम्।
यथास्थानविनिक्षिप्तैर्भूषितं भस्मराशिभिः॥ 13-14-49
रुरुवानरशार्दूलसिंहद्वीपिसमाकुलम्।
कुरङ्गबर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम्।
पूगैश्च मृगजातीनां महिषर्क्षनिषेवितम्॥ 13-14-50
सकृत्प्रभिन्नैश्च गजैर्विभूषितं प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितम्।
सुपुष्पितैरम्बुधरप्रकाशैर्महीरुहाणां च वनैर्विचित्रैः॥ 13-14-51
नानापुष्परजोमिश्रो गजदानाधिवासितः।
दिव्यस्त्रीगीतबहुलो मारुतोऽभिमुखो ववौ॥ 13-14-52
धारानिनादैर्विहगप्रणादैः शुभैस्तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम्।
गीतैस्तथा किन्नराणामुदारैः शुभैः स्वनैः सामगानां च वीर॥ 13-14-53
अचिन्त्यं मनसाप्यन्यैः सरोभिः समलङ्कृतम्।
विशालैश्चाग्निशरणैर्भूषितं कुसुमावृतैः॥ 13-14-54
विभूषितं पुण्यपवित्रतोयया सदा च जुष्टं नृप जह्नुकन्यया।
विभूषितं धर्मभृतां वरिष्ठैर्महात्मभिर्वह्निसमानकल्पैः॥ 13-14-55
बाष्पा[वाय्वा]हारैरम्बुपैर्जप्यनित्यैः सम्प्रक्षालैर्योगिभिर्ध्याननित्यैः।
धूमप्राशैरूष्मपैः क्षीरपैश्च सञ्जुष्टं च ब्राह्मणेन्द्रैः समन्तात्॥ 13-14-56
गोचारिणोऽथाश्मकुट्टा दन्तोलूखलिकास्तथा।
मरीचिपाः फेनपाश्च तथैव मृगचारिणः॥ 13-14-57
अश्वत्थफलभक्षाश्च तथा ह्युदकशायिनः।
चीरचर्माम्बरधरास्तथा वल्कलधारिणः॥ 13-14-58
येऽभवन्मुनय[सुदुःखान्नियमांस्तां]स्तान्वहतः सुतपोधनान्।
पश्यन्मुनीन्बहुविधान्प्रवेष्टुमुपचक्रमे॥ 13-14-59
सुपूजितं देवगणैर्महात्मभिः शिवादिभिर्भारत पुण्यकर्मभिः।
रराज तच्चाश्रममण्डलं सदा दिवीव राजञ्शशिमण्डलं यथा॥ 13-14-60
क्रीडन्ति सर्पैर्नकुला मृगैर्व्याघ्राश्च मित्रवत्।
प्रभावाद्दीप्ततपसां सन्निकर्षान्महात्मनाम्॥ 13-14-61
तत्राश्रमपदे श्रेष्ठे सर्वभूतमनोरमे।
सेविते द्विजशार्दूलैर्वेदवेदाङ्गपारगैः॥ 13-14-62
नानानियमविख्यातैरृषिभिः सुमहात्मभिः।
प्रविशन्नेव चापश्यं जटाचीरधरं प्रभुम्॥ 13-14-63
तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथानलम्।
शिष्यैरनुगतं शान्तं युवानं ब्राह्मणर्षभम्।
शिरसा वन्दमानं मामुपमन्युरभाषत॥ 13-14-64
स्वागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः।
यः पूज्यः पूजयसि मां द्रष्टव्यो द्रष्टुमिच्छसि॥ 13-14-65
@मनुष्यतानुवृत्त्या त्वां ज्ञात्वा तिष्ठाम सर्वगम्॥@
तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा मृगपक्षिष्वथाग्निषु।
धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छमनामयम्॥ 13-14-66
ततो मां भगवानाह साम्ना परमवल्गुना।
लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यमसंशयम्॥ 13-14-67
तपः सुमहदास्थाय तोषयेशानमीश्वरम्।
इह देवः सपत्नीकः समाक्रीडत्यधोक्षज॥ 13-14-68
इहैनं दैवतश्रेष्ठं देवाः सर्षिगणाः पुरा।
तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च॥ 13-14-69
तोषयित्वा शुभान्कामान्प्राप्तवन्तो जनार्दन।
तेजसां तपसां चैव निधिः स भगवानिह॥ 13-14-70
शुभाशुभान्वितान्भावान्विसृजन्सङ्क्षिपन्नपि।
आस्ते देव्या सदाचिन्त्यो यं प्रार्थयसि शत्रुहन्॥ 13-14-71
हिरण्यकशिपुर्योऽभूद्दानवो मेरुकम्पनः।
तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात्प्राप्तं समार्बुदम्॥ 13-14-72
तस्यैव पुत्रप्रवरो मन्दारो नाम विश्रुतः।
महादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदमयोधयत्॥ 13-14-73
विष्णोश्चक्रं च तद्घोरं वज्रमाखण्डलस्य च।
शीर्णं पुराभवत्तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव॥ 13-14-74
यत्तद्भगवता पूर्वं दत्तं चक्रं तवानघ।
जलान्तरचरं हत्वा दैत्यं च बलगर्वितम्॥ 13-14-75
उत्पादितं वृषाङ्केन दीप्तज्वलनसन्निभम्।
दत्तं भगवता तुभ्यं दुर्धर्षं तेजसाद्भुतम्॥ 13-14-76
न शक्यं द्रष्टुमन्येन वर्जयित्वा पिनाकिनम्।
सुदर्शनं भवत्येवं भवेनोक्तं तदा तु तत्॥ 13-14-77
सुदर्शनं तदा तस्य लोके नाम प्रतिष्ठितम्।
तज्जीर्णमभवत्तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव॥ 13-14-78
ग्रहस्यातिबलस्याङ्गे वरदत्तस्य धीमतः।
न शस्त्राणि वहन्त्यङ्गे चक्रवज्रशतान्यपि॥ 13-14-79
अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा।
शिवदत्तवरान्जघ्नुरसुरेन्द्रान्सुरा भृशम्॥ 13-14-80
तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रिलोकेश्वरतां ददौ।
शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरोऽभवत्॥ 13-14-81
ममैवानुचरो नित्यं भवितासीति चाब्रवीत्।
तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ प्रभुः॥ 13-14-82
कुशद्वीपं च स ददौ राज्येन भगवानजः।
तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुरः॥ 13-14-83
येन वर्षशतं साग्रमात्ममांसैर्हुतोऽनलः।
तं प्राह भगवांस्तुष्टः किं करोमीति शङ्करः॥ 13-14-84
तं वै शतमुखः प्राह योगो भवतु मेऽद्भुतः।
बलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं सम्प्रयच्छ मे॥ 13-14-85
तथेति भगवानाह तस्य तद्वचनं प्रभुः।
स्वायम्भुवः क्रतुश्चापि पुत्रार्थमभवत्पुरा॥ 13-14-86
आविश्य योगेनात्मानं त्रीणि वर्षशतान्यपि।
तस्य चोपददौ पुत्रान्सहस्रं क्रतुसम्मितान्॥ 13-14-87
योगेश्वरं देवगीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः।
याज्ञवल्क्य इति ख्यात ऋषिः परमधार्मिकः॥ 13-14-88
आराध्य स महादेवं प्राप्तवानतुलं यशः।
वेदव्यासश्च योगात्मा पराशरसुतो मुनिः॥ 13-14-89
सोऽपि शङ्करमाराध्य प्राप्तवानतुलं यशः।
बालखिल्या मघवता ह्यवज्ञाताः पुरा किल॥ 13-14-90
तैः क्रुद्धैर्भगवान्रुद्रस्तपसा तोषितो ह्यभूत्।
तांश्चापि दैवतश्रेष्ठः प्राह प्रीतो जगत्पतिः॥ 13-14-91
सुपर्णं सोमहर्तारं तपसोत्पादयिष्यथ।
महादेवस्य रोषाच्च आपो नष्टाः पुराभवन्॥ 13-14-92
ताश्च सप्तकपालेन देवैरन्याः प्रवर्तिताः।
ततः पानीयमभवत्प्रसन्ने त्र्यम्बके भुवि॥ 13-14-93
अत्रेर्भार्यापि भर्तारं सन्त्यज्य ब्रह्मवादिनी।
नाहं तस्य मुनेर्भूयो वशगा स्यां कथञ्चन॥ 13-14-94
इत्युक्त्वा सा महादेवमगच्छच्छरणं किल।
निराहारा भयादत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपि॥ 13-14-95
अशेत मुसलेष्वेव प्रसादार्थं भवस्य सा।
तामब्रवीद्धसन्देवो भविता वै सुतस्तव॥ 13-14-96
विना भर्त्रा च रुद्रेण भविष्यति न संशयः।
वंशे तथैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम्॥ 13-14-97
विकर्णश्च महादेवं तथा भक्तसुखावहम्।
प्रसाद्य भगवान्सिद्धिं प्राप्तवान्मधुसूदन॥ 13-14-98
शाकल्यः संशितात्मा वै नववर्षशतान्यपि।
आराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव॥ 13-14-99
तं चाह भगवांस्तुष्टो ग्रन्थकारो भविष्यसि।
वत्साक्षया च ते कीर्तिस्त्रैलोक्ये वै भविष्यति॥ 13-14-100
अक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलङ्कृतम्।
भविष्यति द्विजश्रेष्ठः सूत्रकर्ता सुतस्तव॥ 13-14-101
सावर्णिश्चापि विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगे।
इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतान्यथ॥ 13-14-102
तमाह भगवान्रुद्रः साक्षात्तुष्टोऽस्मि तेऽनघ।
ग्रन्थकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः॥ 13-14-103
@शाकल्यो प्रन्थकर्ता च सावर्णिश्च तदाऽभवत्॥
बाणस्स्कन्दसमत्वं च कामो दर्पविमोक्षणम्।
लवणोऽवध्यतामन्यैर्दशास्यश्च पुनर्बलम्॥
अन्तकोऽन्तमनुप्राप्तस्तस्मात्कोऽन्यः परः प्रभुः॥@
शक्रेण तु पुरा देवो वाराणस्यां जनार्दन।
आराधितोऽभूद्भक्तेन दिग्वासा भस्मगुण्ठितः॥ 13-14-104
आराध्य स महादेवं देवराजमवाप्तवान्।
नारदेन तु भक्त्यासौ भव आराधितः पुरा॥ 13-14-105
तस्य तुष्टो महादेवो जगौ देवगुरुर्गुरुः।
तेजसा तपसा कीर्त्या त्वत्समो न भविष्यति॥ 13-14-106
गीतेन वादितव्येन नित्यं मामनुयास्यसि।
मयापि च यथा दृष्टो देवदेवः पुरा विभो॥ 13-14-107
साक्षात्पशुपतिस्तात तच्चापि शृणु माधव।
यदर्थं च मया देवः प्रयतेन तथा विभो॥ 13-14-108
प्रबोधितो महातेजास्तं चापि शृणु विस्तरम्।
यदवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान्महेश्वरात्॥ 13-14-109
तत्सर्वं निखिलेनाद्य कथयिष्यामि तेऽनघ।
पुरा कृतयुगे तात ऋषिरासीन्महायशाः॥ 13-14-110
व्याघ्रपाद इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः।
तस्याहमभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुजः॥ 13-14-111
कस्यचित्त्वथ कालस्य धौम्येन सह माधव।
आगच्छमाश्रमं क्रीडन्मुनीनां भावितात्मनाम्॥ 13-14-112
तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनी।
लक्षितं च मया क्षीरं स्वादुतो ह्यमृतोपमम्॥ 13-14-113
ततोऽहमब्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तथा।
क्षीरोदनसमायुक्तं भोजनं हि प्रयच्छ मे॥ 13-14-114
अभावाच्चैव दुग्धस्य दुःखिता जननी तदा।
ततः पिष्टं समालोड्य तोयेन सह माधव॥ 13-14-115
आवयोः क्षीरमित्येव पानार्थं समुपानयत्।
अथ गव्यं पयस्तात कदाचित्प्राशितं मया॥ 13-14-116
पित्राहं यज्ञकाले हि नीतो ज्ञातिकुलं महत्।
तत्र सा क्षरते देवी दिव्या गौः सुरनन्दिनी॥ 13-14-117
तस्याहं तत्पयः पीत्वा रसेन ह्यमृतोपमम्।
ज्ञात्वा क्षीरगुणांश्चैव उपलभ्य हि सम्भवम्॥ 13-14-118
स च पिष्टरसस्तात न मे प्रीतिमुपावहत्।
ततोऽहमब्रुवं बाल्याज्जननीमात्मनस्तदा॥ 13-14-119
नेदं क्षीरोदनं मातर्यत्त्वं मे दत्तवत्यसि।
ततो मामब्रवीन्माता दुःखशोकसमन्विता॥ 13-14-120
पुत्रस्नेहात्परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव।
कुतः क्षीरोदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम्॥ 13-14-121
@सर्वकारणभूतोऽयं धाता रुद्रस्त्रिलोचनः।
अष्टबाहुर्जटी नागभूषणश्चन्द्रशेस्वरः॥
नागोपवीती सगणो नीलकण्ठ उमापतिः।
सुदंष्ट्रस्सुस्मितो वागकुण्डलो भस्मभासितः॥
सर्वकामप्रदो भक्त्या पूजितः पुष्पमूलकैः॥
तं प्रपद्य तदा वत्स सर्वभावेन शङ्करम्।
भक्त्या प्रत्यक्षतां नीतस्सर्वकामप्रदो हरः॥@
वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम्।
आस्थितानां नदीं दिव्यां वालखिल्यैर्निषेविताम्॥ 13-14-122
कुतः क्षीरं वनस्थानां मुनीनां गिरिवासिनाम्।
पावनानां वनाशानां वनाश्रमनिवासिनाम्॥ 13-14-123
ग्राम्याहारनिवृत्तानामारण्यफलभोजिनाम्।
नास्ति पुत्र पयोऽरण्ये सुरभीगोत्रवर्जिते॥ 13-14-124
नदीगह्वरशैलेषु तीर्थेषु विविधेषु च।
तपसा जप्यनित्यानां शिवो नः परमा गतिः॥ 13-14-125
अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं स्थाणुमव्ययम्।
कुतः क्षीरोदनं वत्स सुखानि वसनानि च॥ 13-14-126
तं प्रपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शङ्करम्।
तत्प्रसादाच्च कामेभ्यः फलं प्राप्स्यसि पुत्रक॥ 13-14-127
जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन्।
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा इदमम्बामचोदयम्॥ 13-14-128
कोऽयमम्ब महादेवः स कथं च प्रसीदति।
कुत्र वा वसते देवो द्रष्टव्यो वा कथञ्चन॥ 13-14-129
तुष्यते वा कथं शर्वो रूपं तस्य च कीदृशम्।
कथं ज्ञेयः प्रसन्नो वा दर्शयेद्रूपमात्मनः[ज्जननि मम]॥ 13-14-130
एवमुक्ता तदा कृष्ण माता मे सुतवत्सला।
मूर्धन्याघ्राय गोविन्द सबाष्पाकुललोचना॥ 13-14-131
प्रमार्जन्ती च गात्राणि मम वै मधुसूदन।
दैन्यमालम्ब्य जननी इदमाह सुरोत्तम॥ 13-14-132
अम्बोवाच
दुर्विज्ञेयो महादेवो दुराधारो दुरन्तकः।
दुराबाधश्च दुर्ग्राह्यो दुर्दृश्यो ह्यकृतात्मभिः॥ 13-14-133
यस्य रूपाण्यनेकानि प्रवदन्ति मनीषिणः।
स्थानानि च विचित्राणि प्रसादाश्चाप्यनेकशः॥ 13-14-134
को हि तत्त्वेन तद्वेद ईशस्य चरितं शुभम्।
कृतवान्यानि रूपाणि देवदेवः पुरा किल।
क्रीडते च तथा शर्वः प्रसीदति यथा च वै॥ 13-14-135
हृदिस्थः सर्वभूतानां विश्वरूपो महेश्वरः।
भक्तानामनुकम्पार्थं दर्शनं च यथाश्रुतम्॥ 13-14-136
मुनीनां ब्रुवतां दिव्यमीशानचरितं शुभम्।
कृतवान्यानि रूपाणि कथितानि महात्मभिः[दिवौकसैः]॥ 13-14-137
अनुग्रहार्थं विप्राणां शृणु वत्स समासतः।
तानि ते कीर्तयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥ 13-14-138
अम्बोवाच
ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां रुद्रादित्याश्विनामपि।
विश्वेषामपि देवानां वपुर्धारयते भवः॥ 13-14-139
नराणां देवनारीणां तथा प्रेतपिशाचयोः।
किरातशबराणां च जलजानामनेकशः॥ 13-14-140
करोति भगवान्रूपमाटव्यशबराण्यपि।
कूर्मो मत्स्यस्तथा शङ्खः प्रवालाङ्कुरभूषणः॥ 13-14-141
यक्षराक्षससर्पाणां दैत्यदानवयोरपि।
वपुर्धारयते देवो भूयश्च विलवासिनाम्॥ 13-14-142
व्याघ्रसिंहमृगाणां च तरक्ष्वृक्षपतत्रिणाम्।
उलूकश्वशृगालानां रूपाणि कुरुतेऽपि च॥ 13-14-143
हंसकाकमयूराणां कृकलासकसारसाम्।
रूपाणि च बलाकानां गृध्रचक्राङ्गयोरपि॥ 13-14-144
करोति वा स रूपाणि धारयत्यपि पर्वतम्।
गोरूपं च महादेवो हस्त्यश्वोष्ट्रखराकृतिः॥ 13-14-145
छागशार्दूलरूपश्च अनेकमृगरूपधृक्।
अण्डजानां च दिव्यानां वपुर्धारयते भवः॥ 13-14-146
दण्डी छत्री च कुण्डी च द्विजानां धारणस्तथा।
षण्मुखो वै बहुमुखस्त्रिनेत्रो बहुशीर्षकः॥ 13-14-147
अनेककटिपादश्च अनेकोदरवक्त्रधृक्।
अनेकपाणिपार्श्वश्च अनेकगणसंवृतः॥ 13-14-148
ऋषिगन्धर्वरूपश्च सिद्धचारणरूपधृक्।
भस्मपाण्डुरगात्रश्च चन्द्रार्धकृतभूषणः॥ 13-14-149
अनेकरावसङ्घुष्टश्चानेकस्तुतिसंस्कृतः।
सर्वभूतान्तकः सर्वः सर्वलोकप्रतिष्ठितः॥ 13-14-150
सर्वलोकान्तरात्मा च सर्वगः सर्ववाद्यपि।
सर्वत्र भगवान्ज्ञेयो हृदिस्थः सर्वदेहिनाम्॥ 13-14-151
यो हि यं कामयेत्कामं यस्मिन्नर्थेऽर्च्यते पुनः।
तत्सर्वं वेत्ति देवेशस्तं प्रपद्य यदीच्छसि॥ 13-14-152
नन्दते कुप्यते चापि तथा हुङ्कारयत्यपि।
चक्री शूली गदापाणिर्मुसली खड्गपट्टिशी॥ 13-14-153
भूधरो नागमौञ्जी च नागकुण्डलकुण्डली।
नागयज्ञोपवीती च नागचर्मोत्तरच्छदः॥ 13-14-154
हसते गायते चैव नृत्यते च मनोहरम्।
वादयत्यपि वाद्यानि विचित्राणि गणैर्युतः॥ 13-14-155
वल्गते जृम्भते चैव रुदते रोदयत्यपि।
उन्मत्तमत्तरूपं च भाषते चापि सुस्वरः॥ 13-14-156
अतीव हसते रौद्रस्त्रासयन्नयनैर्जनम्।
जागर्ति चैव स्वपिति जृम्भते च यथासुखम्॥ 13-14-157
जपते जप्यते चैव तपते तप्यते पुनः।
ददाति प्रतिगृह्णाति युञ्जते ध्यायतेऽपि च॥ 13-14-158
वेदीमध्ये तथा यूपे गोष्ठमध्ये हुताशने।
दृश्यते दृश्यते चापि बालो वृद्धो युवा तथा॥ 13-14-159
क्रीडते ऋषिकन्याभिरृषिपत्नीभिरेव च।
ऊर्ध्वकेशो महाशेफो नग्ना विकृतलोचनः॥ 13-14-160
गौरः श्यामस्तथा कृष्णः पाण्डुरो धूमलोहितः।
विकृताक्षो विशालाक्षो दिग्वासाः सर्ववासकः॥ 13-14-161
अरूपस्याद्यरूपस्य अतिरूपाद्यरूपिणः।
अनाद्यन्तमजस्यान्तं वेत्स्यते कोऽस्य तत्त्वतः॥ 13-14-162
हृदि प्राणो मनो जीवो योगात्मा योगसंज्ञितः।
ध्यानं तत्परमात्मा च भावग्राह्यो महेश्वरः॥ 13-14-163
वादको गायनश्चैव सहस्रशतलोचनः।
एकवक्त्रो द्विवक्त्रश्च त्रिवक्त्रोऽनेकवक्त्रकः॥ 13-14-164
तद्भक्तस्तद्गतो नित्यं तन्निष्ठस्तत्परायणः।
भज पुत्र महादेवं ततः प्राप्स्यसि चेप्सितम्॥ 13-14-165
जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन्।
मम भक्तिर्महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत॥ 13-14-166
ततोऽहं तप आस्थाय तोषयामास शङ्करम्।
एकं वर्षसहस्रं तु वामाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः॥ 13-14-167
एकं वर्षशतं चैव फलाहारस्ततोऽभवम्।
द्वितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभोजनः॥ 13-14-168
शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस्तदाभवम्।
एकं वर्षसहस्रं तु दिव्यमाराधितो मया॥ 13-14-169
ततस्तुष्टो महादेवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः।
एकभक्त इति ज्ञात्वा जिज्ञासां कुरुते तदा॥ 13-14-170
शक्ररूपं स कृत्वा तु सर्वैर्देवगणैर्वृतः।
सहस्राक्षस्तदा भूत्वा वज्रपाणिर्महायशाः॥ 13-14-171
सुधावदातं रक्ताक्षं स्तब्धकर्णं मदोत्कटम्।
आवेष्टितकरं घोरं चतुर्दंष्ट्रं महागजम्॥ 13-14-172
समास्थितः स भगवान्दीप्यमानः स्वतेजसा।
आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः॥ 13-14-173
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि।
सेव्यमानोऽप्सरोभिश्च दिव्यगन्धर्वनादितैः॥ 13-14-174
ततो मामाह देवेन्द्रस्तुष्टस्तेऽहं द्विजोत्तम।
वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते॥ 13-14-175
शक्रस्य तु वचः श्रुत्वा नाहं प्रीतमनाभवम्।
अब्रुवंश्च तदा हृष्टो देवराजमिदं वचः॥ 13-14-176
नाहं त्वत्तो वरं काङ्क्षे नान्यस्मादपि दैवतात्।
महादेवादृते सौम्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते॥ 13-14-177
सत्यं सत्यं हि नः शक्र वाक्यमेतत्सुनिश्चितम्।
न यन्महेश्वरं मुक्त्वा कथान्या मम रोचते॥ 13-14-178
पशुपतिवचनाद्भवामि सद्यः कृमिरथवा तरुरप्यनेकशाखः।
अपशुपतिवरप्रसादजा मे त्रिभुवनराज्यविभूतिरप्यनिष्टा॥ 13-14-179
जन्म श्वपाकमध्येऽपि मेऽस्तु हरचरणवन्दनरतस्य।
मा वानीश्वरभक्तो भवानि भवनेऽपि शक्रस्य॥ 13-14-180
वाय्वम्बुभुजोऽपि सतो नरस्य दुःखक्षयः कुतस्तस्य।
भवति हि सुरासुरगुरौ यस्य न विश्वेश्वरे भक्तिः॥ 13-14-181
अलमन्याभिस्तेषां कथाभिरप्यन्यधर्मयुक्ताभिः।
येषां न क्षणमपि रुचिरो[तो] हरचरणस्मरणविच्छेदः॥ 13-14-182
हरचरणनिरतमतिना भवितव्यमनार्जवं युगं प्राप्य।
संसारभयं न भवति हरभक्तिरसायनं पीत्वा॥ 13-14-183
दिवसं दिवसार्धं वा मुहूर्तं वा क्षणं लवम्।
न ह्यलब्धप्रसादस्य भक्तिर्भवति शङ्करे॥ 13-14-184
अपि कीटः पतङ्गो वा भवेयं शङ्कराज्ञया।
न तु शक्र त्वया दत्तं त्रैलोक्यमपि कामये॥ 13-14-185
श्वापि महेश्वरवचनाद्भवामि स हि नः परः कामः।
त्रिदशगणराज्यमपि खलु नेच्छाम्यमहेश्वराज्ञप्तम्॥ 13-14-186
न नाकपृष्ठं न च देवराज्यं न ब्रह्मलोकं न च निष्कलत्वम्।
न सर्वकामानखिलान्वृणोमि हरस्य दासत्वमहं वृणोमि॥ 13-14-187
यावच्छशाङ्कधवलामलबद्धमौलिर्न प्रीयते पशुपतिर्भगवान्ममेशः।
तावज्जरामरणजन्मशताभिघातैर्दुःखानि देहविहितानि समुद्वहा मि॥ 13-14-188
दिवसकरशशाङ्कवह्निदीप्तं त्रिभुवनसारमसारमाद्यमेकम्।
अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं जगति पुमानिह को लभते शान्तिम्॥ 13-14-189
यदि नाम जन्म भूयो भवति मदीयैः पुनर्दोषैः।
तस्मिंस्तस्मिञ्जन्मनि भवे भवेन्मेऽक्षया भक्तिः॥ 13-14-190
शक्र उवाच
कः पुनर्भवने हेतुरीशे कारणकारणे।
येन शर्वादृतेऽन्यस्मात्प्रसादं नाभिकाङ्क्षसि॥ 13-14-191
उपमन्युरुवाच
सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः।
नित्यकमनेकं च वरं तस्माद्वृणीमहे॥ 13-14-192
अनादिमध्यपर्यन्तं ज्ञानैश्वर्यमचिन्तितम्।
आत्मानं परमं यस्माद्वरं तस्माद्वृणीमहे॥ 13-14-193
ऐश्वर्यं सकलं यस्मादनुत्पादितमव्ययम्।
अबीजाद्बीजसम्भूतं वरं तस्माद्वृणीमहे॥ 13-14-194
तमसः परमं ज्योतिस्तपस्तद्वृत्तिनां परम्।
यं ज्ञात्वा नानुशोचन्ति वरं तस्माद्वृणीमहे॥ 13-14-195
भूतभावनभावज्ञं सर्वभूताभिभावनम्।
सर्वगं सर्वदं देवं पूजयामि पुरन्दर॥ 13-14-196
हेतुवादैर्विनिर्मुक्तं साङ्ख्ययोगार्थदं परम्।
यमुपासन्ति तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणीमहे॥ 13-14-197
मघवन्मघवात्मानं यं वदन्ति सुरेश्वरम्।
सर्वभूतगुरुं देवं वरं तस्माद्वृणीमहे॥ 13-14-198
यः पूर्वमसृजद्देवं ब्रह्मणं लोकभावनमण्डमाकाशमापूर्य वरं तस्माद्वृणीमहे।
अग्निरापोऽनिलः पृथ्वी खं बुद्धिश्च मनो महान्स्रष्टा चैषां भवेद्योऽन्यो ब्रूहि कः परमेश्वरात्॥ 13-14-199
मनो मतिरहङ्कारस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च।
ब्रूहि चैषां भवेच्छक्र कोऽन्योऽस्ति परमं शिवात्॥ 13-14-200
स्रष्टारं भुवनस्येह वदन्तीह पितामहम्।
आराध्य स तु देवेशमश्नुते महतीं श्रियम्॥ 13-14-201
भगवत्युत्तमैश्वर्यं ब्रह्मविष्णुपुरोगमम्।
विद्यते वै महादेवाद्ब्रूहि कः परमेश्वरात्॥ 13-14-202
दैत्यदानवमुख्यानामाधिपत्यारिमर्दनात्।
कोऽन्यः शक्नोति देवेशाद्दितेः सम्पादितुं सुतान्॥ 13-14-203
दिक्कालसूर्यतेजांसि ग्रहवाय्विन्दुतारकाः।
विद्धि त्वेते महादेवाद्ब्रूहि कः परमेश्वरात्॥ 13-14-204
अथोत्पत्तिविनाशे वा यज्ञस्य त्रिपुरस्य वा।
दैत्यदानवमुख्यानामाधिपत्यारिमर्दनः॥ 13-14-205
किं चात्र बहुभिः सूक्तैर्हेतुवादैः पुरन्दरः।
सहस्रनयनं दृष्ट्वा त्वामेव सुरसत्तम॥ 13-14-206
पूजितं सिद्धगन्धर्वैर्देवैश्च ऋषिभिस्तथा।
देवदेवप्रसादेन तत्सर्वं कुशिकोत्तम॥ 13-14-207
अव्यक्तमुक्तकेशाय सर्वगस्येदमात्मकम्।
चेतनाचेतनाद्येषु शक्र विद्धि महेश्वरात्॥ 13-14-208
भुवाद्येषु महान्तेषु लोकालोकान्तरेषु च।
द्वीपस्थानेषु मेरोश्च शिखरे[विभवे]ष्वन्तरेषु च॥ 13-14-209
भगवन्मघवन्देवं वदन्ते तत्त्वदर्शिनः।
यदि देवाः सुराः शक्र पश्यन्त्यन्यां भवाद्गतिम्॥ 13-14-210
किं न गच्छन्ति शरणं मर्दिताश्चासुरैः सुराः।
अभिघातेषु देवानां सयक्षोरगरक्षसाम्॥ 13-14-211
परस्परविनाशेषु स्वस्थानैश्वर्यदो भवः।
अन्धकस्याथ शुक्रस्य दुन्दुभेर्महिषस्य च॥ 13-14-212
यक्षेन्द्रबलरक्षःसु निवातकवचेषु च।
वरदानावघाताय ब्रूहि कोऽन्यो महेश्वरात्॥ 13-14-213
सुरासुरगुरोर्वक्त्रे कस्य रेतः पुरा हुतम्।
कस्य वान्यस्य रेतस्तद्येन हैमो गिरिः कृतः॥ 13-14-214
दिग्वासाः कीर्त्यते कोऽन्यो लोके कश्चोर्ध्वरेतसः।
कस्य चार्धे स्थिता कान्ता अनङ्गः केन निर्जितः॥ 13-14-215
ब्रूहीन्द्र परमं स्थानं कस्य देवैः प्रशस्यते।
श्मशाने कस्य क्रीडार्थं नृत्ते वा कोऽभिभाष्यते॥ 13-14-216
कस्यैश्वर्यं समानं च भूतैः को वापि क्रीडते।
कस्य तुल्यबला देव गणाश्चैश्वर्यदर्पिताः॥ 13-14-217
घुष्यते ह्यचलं स्थानं कस्य त्रैलोक्यपूजितम्।
वर्षते तपते कोऽन्यो ज्वलते तेजसा च कः॥ 13-14-218
कस्मादोषधिसम्पत्तिः को वा धारयते वसु।
प्रकामं क्रीडते को वा त्रैलोक्ये सचराचरे॥ 13-14-219
ज्ञानसिद्धिक्रियायोगैः सेव्यमानश्च योगिभिः।
ऋषिगन्धर्वसिद्धैश्च विहितं कारणं परम्॥ 13-14-220
कर्मयज्ञक्रियायोगैः सेव्यमानः सुरासुरैः।
नित्यं कर्मफलैर्हीनं तमहं कारणं वदे॥ 13-14-221
स्थूलं सूक्ष्ममनौपम्यमग्राह्यं गुणगोचरम्।
गुणहीनं गुणाध्यक्षं परं माहेश्वरं पदम्॥ 13-14-222
स्थित्युत्पत्त्योः कारणं[विश्वेशं कारणगुरुं] लोकालोकान्तकारणम्।
भूताभूतभविष्यच्च जनकं सर्वकारणम्॥ 13-14-223
अक्षरक्षरमव्यक्तं विद्याविद्ये कृताकृते।
धर्माधर्मौ यतः शक्र तमहं कारणं ब्रुवे॥ 13-14-224
प्रत्यक्षमिह देवेन्द्र पश्य लिङ्गं भगाङ्कितम्।
देवदेवेन रुद्रेण सृष्टिसंहारहेतुना॥ 13-14-225
मात्रा पूर्वं ममाख्यातं कारणं लोकलक्षणम्।
नास्ति देवान्तरं[चेशात्परं] शक्र तं प्रपद्य यदीच्छसि॥ 13-14-226
प्रत्यक्षं ननु ते सुरेश विदितं संयोगलिङ्गोद्भवम्त्रैलोक्यं सविकारनिर्गुणं ब्रह्मादिरेतोद्भवम्।
यद्ब्रह्मेन्द्रहुताशविष्णुसहिता देवाश्च दैत्येश्वरा नान्यत्कामसहस्रकल्पितधियः शंसन्ति ईशात्परम्।
तं देवं सचराचरस्य जगतो व्याख्यातवेद्योत्तमं कामार्थीवरयामि संयतमना मोक्षाय सद्यः शिवम्॥ 13-14-227
हेतुभिर्वा किमन्यैस्तैरीशः कारणकारणम्।
न शुश्रुम यदन्यस्य लिङ्गमभ्यर्चितं सुरैः॥ 13-14-228
कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर्लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम्।
अर्च्यतेऽर्चितपूर्वं वा ब्रूहि यद्यस्ति ते श्रुतिः॥ 13-14-229
यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च त्वं चापि सह दैवतैः।
अर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच्छ्रेष्ठतमो हि सः॥ 13-14-230
न पद्माङ्का न चक्राङ्का न वज्राङ्का यतः प्रजाः।
लिङ्गाङ्का च भगाङ्का च तस्मान्माहेश्वरी प्रजा।
देव्याः कारणरूपभावजनिताः सर्वा भगाङ्काः स्त्रियो॥ 13-14-231
लिङ्गेनापि हरस्य सर्वपुरुषाः प्रत्यक्षचिह्नीकृताः।
योऽन्यत्कारणमीश्वरात्प्रवदते देव्या च यन्नाङ्कितं।
त्रैलोक्ये सचराचरे स तु पुमान्बाह्यो भवेद्दुर्मतिः॥ 13-14-232
पुंलिङ्गं सर्वमीशानं स्त्रीलिङ्गं विद्धि चाप्युमाम्।
द्वाभ्यां तनुभ्यां व्याप्तं हि चराचरमिदं जगत्॥ 13-14-233
(दिवसकरशशाङ्कवह्निनेत्रं
त्रिभुवनसारमपारमीशमाद्यम्।
अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं
जगति पुमानिह को लभेत शान्तिम्॥)
@धिक्तेषां धिक्तेषां पुनरपि धिगस्तु धिक्तेषाम्।
येषां न वसति हृदये कुपथगतिविमोक्षको रुद्रः॥@
तस्माद्वरमहं काङ्क्षे निधनं वापि कौशिक।
गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन॥ 13-14-234
काममेष वरो मेऽस्तु शापो वाथ महेश्वरात्।
न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलामपि॥ 13-14-235
एवमुक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखादाकुलितेन्द्रियः।
न प्रसीदति मे देवः किमेतदिति चिन्तयन्॥ 13-14-236
अथापश्यं क्षणेनैव तमेवैरावतं पुनः।
हंसकुन्देन्दुसदृशं मृणालरजतप्रभम्॥ 13-14-237
वृषरूपधरं साक्षात्क्षीरोदमिव सागरम्।
कृष्णपुच्छं महाकायं मधुपिङ्गललोचनम्॥ 13-14-238
वज्रसारमयैः शृङ्गैर्निष्टप्तकनकप्रभैः।
सुतीक्ष्णैर्मृदुरक्ताग्रैरुत्किरन्तमिवावनिम्॥ 13-14-239
जाम्बूनदेन दाम्ना च सर्वतः समलङ्कृतम्।
सुवक्त्रखुरनासं च सुकर्णं सुकटीतटम्॥ 13-14-240
सुपार्श्वं विपुलस्कन्धं सुरूपं चारुदर्शनम्।
ककुदं तस्य चाभाति स्कन्धमापूर्य धिष्ठितम्॥ 13-14-241
तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरोपमम्।
तमास्थितश्च भगवान्देवदेवः सहोमया॥ 13-14-242
अशोभत महादेवः पौर्णमास्यामिवोडुराट्।
तस्य तेजोभवो वह्निः समेघः स्तनयित्नुमान्॥ 13-14-243
सहस्रमिव सूर्याणां सर्वमापूर्य धिष्ठितः।
ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलः॥ 13-14-244
युगान्ते सर्वभूतानां दिधक्षुरिव चोद्यतः।
तेजसा तु तदा व्याप्तं दुर्निरीक्ष्यं समन्ततः॥ 13-14-245
पुनरुद्विग्नहृदयः किमेतदिति चिन्तयम्।
मुहूर्तमिव तत्तेजो व्याप्य सर्वा दिशो दश॥ 13-14-246
प्रशान्तं दिक्षु सर्वासु देवदेवस्य मायया।
अथापश्यं स्थितं स्थाणुं भगवन्तं महेश्वरम्।
सौरभेयगतं सौम्यं विधूममिव पावकम्॥ 13-14-247
@प्रशान्तमनसं देवं त्रिहेतुमपराजितम्।@
स हि तां चारुसर्वाङ्गया पार्वत्या परमेश्वरम्।
नीलकण्ठं महात्मानमसक्तं तेजसां निधिम्।
अष्टादशभुजं स्थाणुं सर्वाभरणभूषितम्॥ 13-14-248
शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम्।
शुक्लध्वजमनाधृष्यं शुक्लयज्ञोपवीतिनम्॥ 13-14-249
गायद्भिर्नृत्यमानैश्च वादयद्भिश्च सर्वशः।
वृतं पार्श्वचरैर्दिव्यैरात्मतुल्यपराक्रमैः॥ 13-14-250
बालेन्दुमुकुटं पाण्डुं शरच्चन्द्रमिवोदितम्।
त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्योतं त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः॥ 13-14-251
(सर्वविद्याधिपं देवं शरच्चन्द्रसमप्रभम्।
नयनाह्लादसौभाग्यमपश्यं परमेश्वरम्॥)
अशोभतास्य देवस्य माला गात्रे सितप्रभे।
जातरूपमयैः पद्मैर्ग्रथिता रत्नभूषिता॥ 13-14-252
मूर्तिमन्ति तथास्त्राणि सर्वतेजोमयानि च।
मया दृष्टानि गोविन्द भवस्यामिततेजसः॥ 13-14-253
इन्द्रायुधसवर्णाभं धनुस्तस्य महात्मनः।
पिनाकमिति विख्यातमभवत्पन्नगो महान्॥ 13-14-254
सप्तशीर्षो महाकायस्तीक्ष्णदंष्ट्रो विषोल्बणः।
ज्यावेष्टितमहाग्रीवः स्थितः पुरुषविग्रहः॥ 13-14-255
शरश्च सूर्यसङ्काशः कालानलसमद्युतिः।
@सहस्रभुजजिह्वास्यो भीषणो नागविग्रहः॥
शङ्खशूलासिभिश्चैव पट्टसै रूपवान्स्थितः।
येन च त्रिपुरं दग्धं सर्वदेवमयश्शरः॥
शूलं च यौवनोपेतं लवणस्य करे स्थितम्।@
एतदस्त्रं महाघोरं दिव्यं पाशुपतं महत्॥ 13-14-256
अद्वितीयमनिर्देश्यं सर्वभूतभयावहम्।
सस्फुलिङ्गं महाकायं विसृजन्तमिवानलम्॥ 13-14-257
एकपादं महादंष्ट्रं सहस्रशिरसोदरम्।
सहस्रभुजजिह्वाक्षमुद्गिरन्तमिवानलम्॥ 13-14-258
ब्राह्मान्नारायणाच्चैन्द्रादाग्नेयादपि वारुणात्।
यद्विशिष्टं महाबाहो सर्वशस्त्रविघातनम्॥ 13-14-259
येन तत्त्रिपुरं दग्ध्वा क्षणाद्भस्मीकृतं पुरा।
शरेणैकेन गोविन्द महादेवेन लीलया॥ 13-14-260
निर्दहेत च यत्कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम्।
महेश्वरभुजोत्सृष्टं निमेषार्धान्न संशयः॥ 13-14-261
नावध्यो यस्य लोकेऽस्मिन्ब्रह्मविष्णुसुरेष्वपि।
तदहं दृष्टवांस्तत्र आश्चर्यमिदमुत्तमम्॥ 13-14-262
गुह्यमस्त्रवरं नान्यत्तत्तुल्यमधिकं हि वा।
यत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः॥ 13-14-263
दारयेद्यां महीं कृत्स्नां शोषयेद्वा महोदधिम्।
संहरेद्वा जगत्कृत्स्नं विसृष्टं शूलपाणिना॥ 13-14-264
यौवनाश्वो हतो येन मान्धाता सबलः पुरा।
चक्रवर्ती महातेजास्त्रिलोकविजयी नृपः॥ 13-14-265
महाबलो महावीर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः।
करस्थेनैव गोविन्द लवणस्येह रक्षसः॥ 13-14-266
तच्छूलमतितीक्ष्णाग्रं सुभीमं लोमहर्षणम्।
त्रिशिखां भ्रुकुटिं कृत्वा तर्जमानमिव स्थितम्॥ 13-14-267
विधूमं सार्चिषं कृष्णं कालसूर्यमिवोदितम्।
सर्पहस्तमनिर्देश्यं पाशहस्तमिवान्तकम्॥ 13-14-268
दृष्टवानस्मि गोविन्द तदस्त्रं रुद्रसन्निधौ।
परशुस्तीक्ष्णधारश्च दत्तो रामस्य यः पुरा॥ 13-14-270
महादेवेन तुष्टेन क्षत्रियाणां क्षयङ्करः।
कार्तवीर्यो हतो येन चक्रवर्ती महामृधे॥ 13-14-271
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी येन निःक्षत्रिया कृता।
जामदग्न्येन गोविन्द रामेणाक्लिष्टकर्मणा॥ 13-14-272
दीप्तधारः सुरौद्रास्यः सर्पकण्ठाग्रधिष्ठितः।
अभवच्छूलिनोऽभ्याशे दीप्तवह्निशतोपमः॥ 13-14-273
असङ्ख्येयानि चास्त्राणि तस्य दिव्यानि धीमतः।
प्राधान्यतो मयैतानि कीर्तितानि तवानघ॥ 13-14-274
सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः।
दिव्यं विमानमास्थाय हंसयुक्तं मनोजवम्॥ 13-14-275
वामपार्श्वगतश्चापि तथा नारायणः स्थितः।
वैनतेयं समारुह्य शङ्खचक्रगदाधरः॥ 13-14-276
स्कन्दो मयूरमास्थाय स्थितो देव्याः समीपतः।
शक्तिघण्टे समादाय द्वितीय इव पावकः॥ 13-14-277
पुरस्ताच्चैव देवस्य नन्दिं पश्याम्यवस्थितम्।
शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं द्वितीयमिव शङ्करम्॥ 13-14-278
स्वायम्भुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा।
शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समभ्ययुः॥ 13-14-279
सर्वभूतगणाश्चैव मातरो विविधाः स्थिताः।
तेऽभिवाद्य महात्मानं परिवार्य समन्ततः॥ 13-14-280
@जगन्मूर्तिं महालिङ्गम्तन्मध्ये स्फीतरूपिणम्॥@
अस्तुवन्विविधैः स्तोत्रैर्महादेवं सुरास्तदा।
ब्रह्मा भवं तदास्तौषीद्रथन्तरमुदीरयन्।
ज्येष्ठसाम्ना च देवेशं जगौ नारायणस्तदा॥ 13-14-281
गृणन्ब्रह्म परं शक्रः शतरुद्रियमुत्तमम्।
ब्रह्मा नारायणश्चैव देवराजश्च कौशिकः॥ 13-14-282
अशोभन्त महात्मानस्त्रयस्त्रय इवाग्नयः।
तेषां मध्यगतो देवो रराज भगवाञ्छिवः॥ 13-14-283
शरदभ्रविनिर्मुक्तः परिधिस्थ इवांशुमान्।
अयुतानि च चन्द्रार्कानपश्यं दिवि केशव॥ 13-14-284
ततोऽहमस्तुवं देवं विश्वस्य जगतः पतिम्।
उपमन्युरुवाच
नमो देवाधिदेवाय महादेवाय ते नमः॥ 13-14-285
शक्ररूपाय शक्राय शक्रवेषधराय च।
नमस्ते वज्रहस्ताय पिङ्गलायारुणाय च॥ 13-14-286
पिनाकपाणये नित्यं शङ्खशूलधराय च।
नमस्ते कृष्णवासाय कृष्णकुञ्चितमूर्धजे॥ 13-14-287
कृष्णाजिनोत्तरीयाय कृष्णाष्टमिरताय च।
शुक्लवर्णाय शुक्लाय शुक्लाम्बरधराय च॥ 13-14-288
शुक्लभस्मावलिप्ताय शुक्लकर्मरताय च।
नमोऽस्तु रक्तवर्णाय रक्ताम्बरधराय च॥ 13-14-289
रक्तध्वजपताकाय रक्तस्रगनुलेपिने।
नमोऽस्तु पीतवर्णाय पीताम्बरधराय च॥ 13-14-290
नमोऽस्तूच्छ्रितच्छत्राय किरीटवरधारिणे।
अर्धहारार्धकेयूर अर्धकुण्डलकर्णिने॥ 13-14-291
नमः पवनवेगाय नमो देवाय वै नमः।
सुरेन्द्राय मुनीन्द्राय महेन्द्राय नमोऽस्तु ते॥ 13-14-292
नमः पद्मार्धमालाय उत्पलैर्मिश्रिताय च।
अर्धचन्दनलिप्ताय अर्धस्रगनुलेपिने॥ 13-14-293
नम आदित्यवक्त्राय आदित्यनयनाय च।
नम आदित्यवर्णाय आदित्यप्रतिमाय च॥ 13-14-294
नमः सोमाय सौम्याय सौम्यवक्त्रधराय च।
सौम्यरूपाय मुख्याय सौम्यदंष्ट्राविभूषिणे॥ 13-14-295
नमः श्यामाय गौराय अर्धपीतार्धपाण्डवे।
नारीनरशरीराय स्त्रीपुंसाय नमोऽस्तु ते॥ 13-14-296
नमो वृषभवाहाय गजेन्द्रगमनाय च।
दुर्गमाय नमस्तुभ्यमगम्यगमनाय च॥ 13-14-297
नमोऽस्तु गणगीताय गणवृन्दरताय च।
गणानुयातमार्गाय गणनित्यव्रताय च॥ 13-14-298
नमः श्वेताभ्रवर्णाय सन्ध्यारागप्रभाय च।
अनुद्दिष्टाभिधानाय स्वरूपाय नमोऽस्तु ते॥ 13-14-299
नमो रक्ताग्रवासाय रक्तसूत्रधराय च।
रक्तमालाविचित्राय रक्ताम्बरधराय च॥ 13-14-300
मणिभूषितमूर्धाय नमश्चन्द्रार्धभूषिणे।
विचित्रमणिमूर्धाय कुसुमाष्टधराय च॥ 13-14-301
नमोऽग्निमुखनेत्राय सहस्रशशिलोचने।
अग्निरूपाय कान्ताय नमोऽस्तु गहनाय च॥ 13-14-302
खचराय नमम्तुभ्यं गोचराभिरताय च।
भूचराय भुवनाय अनन्ताय शिवाय च॥ 13-14-303
नमो दिग्वाससे नित्यमधिवाससुवाससे।
नमो जगन्निवासाय प्रतिपत्तिसुखाय च॥ 13-14-304
नित्यमुद्बद्धमुकुटे महाकेयूरधारिणे।
सर्पकण्ठोपहाराय विचित्राभरणाय च॥ 13-14-305
नमस्त्रिनेत्रनेत्राय सहस्रशतलोचने।
स्त्रीपुंसाय नपुंसाय नमः साङ्ख्याय योगिने॥ 13-14-306
शंयोरभिस्रवन्ताय अथर्वाय नमो नमः।
नमः सर्वार्तिनाशाय नमः शोकहराय च॥ 13-14-307
नमो मेघनिनादाय बहुमायाधराय च।
बीजक्षेत्राभिपालाय स्रष्ट्राराय नमो नमः॥ 13-14-308
नमः सुरासुरेशाय विश्वेशाय नमो नमः।
नमः पवनवेगाय नमः पवनरूपिणे॥ 13-14-309
नमः काञ्चनमालाय गिरिमालाय वै नमः।
नमः सुरारिमालाय चण्डवेगाय वै नमः॥ 13-14-310
ब्रह्मशिरोपहर्ताय महिषघ्नाय वै नमः।
नमः स्त्रीरूपधाराय यज्ञविध्वंसनाय च॥ 13-14-311
नमस्त्रिपुरहर्ताय यज्ञविध्वंसनाय च।
नमः कामाङ्गनाशाय कालदण्डधराय च॥ 13-14-312
नमः स्कन्दविशाखाय ब्रह्मदण्डाय वै नमः।
नमो भवाय शर्वाय विश्वरूपाय वै नमः॥ 13-14-313
ईशानाय भवघ्नाय नमोऽस्त्वन्धकघातिने।
नमो विश्वाय मायाय चिन्त्याचिन्त्याय वै नमः॥ 13-14-314
त्वं नो गतिश्च श्रेष्ठश्च त्वमेव हृदयं तथा।
त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः॥ 13-14-315
आत्मा च सर्वभूतानां साङ्ख्ये पुरुष उच्यते।
ऋषभस्त्वं पवित्राणां योगिनां निष्कलः शिवः॥ 13-14-316
गृहस्थस्त्वमाश्रमिणामीश्वराणां महेश्वरः।
कुबेरः सर्वयक्षाणां क्रतूनां विष्णुरुच्यते॥ 13-14-317
पर्वतानां भवान्मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः।
वसिष्ठस्त्वमृषीणां च ग्रहाणां सूर्य उच्यते॥ 13-14-318
आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरः।
ग्राम्याणां गोवृषश्चासि भवाँल्लोकप्रपूजितः॥ 13-14-319
आदित्यानां भवान्विष्णुर्वसूनां चैव पावकः।
पक्षिणां वैनतेयस्त्वमनन्तो भुजगेषु च॥ 13-14-320
सामवेदश्च वेदानां यजुषां शतरुद्रियम्।
सनत्कुमारो योगानां साङ्ख्यानां कपिलो ह्यसि॥ 13-14-321
शक्रोऽसि मरुतां देव पितॄणां हव्यवाडसि।
ब्रह्मलोकश्च लोकानां गतीनां मोक्ष उच्यसे॥ 13-14-322
क्षीरोदः सागराणां च शैलानां हिमवान्गिरिः।
वर्णानां ब्राह्मणश्चासि विप्राणां दीक्षितो द्विजः॥ 13-14-323
आदिस्त्वमसि लोकानां संहर्ता काल एव च।
यच्चान्यदपि लोके वै सर्व तेजोऽधिकं स्मृतम्॥ 13-14-324
तत्सर्वं भगवानेव इति मे निश्चिता मतिः।
नमस्ते भगवन्देव नमस्ते भक्तवत्सल॥ 13-14-325
योगेश्वर नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वसम्भव।
प्रसीद मम भक्तस्य दीनस्य कृपणस्य च॥ 13-14-326
अनैश्वर्येण युक्तस्य गतिर्भव सनातन।
यच्चापराधं कृतवानज्ञात्वा परमेश्वर॥ 13-14-327
मद्भक्त इति देवेश तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि।
मोहितश्चास्मि देवेश त्वया रूपविपर्ययात्॥ 13-14-328
नार्घ्यं ते न मया दत्तं पाद्यं चापि महेश्वर।
एवं स्तुत्वाहमीशानं पाद्यमर्घ्यं च भक्तितः॥ 13-14-329
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयम्।
ततः शीताम्बुसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्विता॥ 13-14-330
पुष्पवृष्टिः शुभा तात पपात मम मूर्धनि।
दुन्दुभिश्च तदा दिव्यस्ताडितो देवकिङ्करैः।
ववौ च मारुतः पुण्यः शुचिगन्धः सुखावहः॥ 13-14-331
ततः प्रीतो महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः।
अब्रवीत्त्रिदशांस्तत्र हर्षयन्निव मां तदा॥ 13-14-332
पश्यध्वं त्रिदशाः सर्वे उपमन्योर्महात्मनः।
मयि भक्तिं परां नित्यमेकभावादवस्थिताम्॥ 13-14-333
एवमुक्तास्तदा कृष्ण सुरास्ते शूलपाणिना।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे नमस्कृत्वा वृषध्वजम्॥ 13-14-334
भगवन्देवदेवेश लोकनाथ जगत्पते।
लभतां सर्वकामेभ्यः फलं त्वत्तो द्विजोत्तमः॥ 13-14-335
एवमुक्तस्ततः शर्वः सुरैर्ब्रह्मादिभिस्तथा।
आह मां भगवानीशः प्रहसन्निव शङ्करः॥ 13-14-336
श्रीभगवानुवाच
वत्सोपमन्यो तुष्टोऽस्मि पश्य मां मुनिपुङ्गव।
दृढभक्तोऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितो ह्यसि॥ 13-14-337
अनया चैव भक्त्या ते अत्यर्थं प्रीतिमानहम्।
तस्मात्सर्वान्ददाम्यद्य कामांस्तव यथेप्सितान्॥ 13-14-338
एवमुक्तस्य चैवाथ महादेवेन धीमता।
हर्षादश्रूण्यवर्तन्त रोमहर्षस्त्वजायत॥ 13-14-339
अब्रुवं च तदा देवं हर्षगद्गदया गिरा।
जानुभ्यामवनीं गत्वा प्रणम्य च पुनः पुनः॥ 13-14-340
अद्य जातो ह्यहं देव सफलं जन्म चाद्य मे।
सुरासुरगुरुर्देवो यत्तिष्ठति ममाग्रतः॥ 13-14-341
यं न पश्यन्ति चैवाद्धा देवा ह्यमितविक्रमम्।
तमहं दृष्टवान्देवं कोऽन्यो धन्यतरो मया॥ 13-14-342
एवं ध्यायन्ति विद्वांसः परं तत्त्वं सनातनम्।
तद्विशेषमिति ख्यातं यदजं ज्ञानमक्षरम्॥ 13-14-343
स एष भगवान्देवः सर्वसत्त्वादिरव्ययः।
सर्वतत्त्वविधानज्ञः प्रधानपुरुषः परः॥ 13-14-344
योऽसृजद्दक्षिणादङ्गाद्ब्रह्माणं लोकसम्भवम्।
वामपार्श्वात्तथा विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरः॥ 13-14-345
युगान्ते चैव सम्प्राप्ते रुद्रमीशोऽसृजत्प्रभुः।
स रुद्रः संहरन्कृत्स्नं जगत्स्थावरजङ्गमम्॥ 13-14-346
कालो भूत्वा महातेजाः संवर्तक इवानलः।
युगान्ते सर्वभूतानि ग्रसन्निव व्यवस्थितः॥ 13-14-347
एष देवो महादेवो जगत्सृष्ट्वा चराचरम्।
कल्पान्ते चैव सर्वेषां स्मृतिमाक्षिप्य तिष्ठति॥ 13-14-348
सर्वगः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवोद्भवः।
आस्ते सर्वगतो नित्यमदृश्यः सर्वदैवतैः॥ 13-14-349
यदि देयो वरो मह्यं यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो।
भक्तिर्भवतु मे नित्यं त्वयि देव सुरेश्वर॥ 13-14-350
अतातीनागतं चैव वर्तमानं च यद्विभो।
जानीयामिति मे बुद्धिः प्रसादात्सुरसत्तम॥ 13-14-351
क्षीरोदनं च भुञ्जीयामक्षयं सह बान्धवैः।
आश्रमे च सदास्माकं सान्निध्यं परमस्तु ते॥ 13-14-352
एवमुक्तः स मां प्राह भगवाँल्लोकपूजितः।
महेश्वरो महातेजाश्चराचरगुरुः शिवः॥ 13-14-353
श्रीभगवानुवाच
अजरश्चामरश्चैव भव त्वं दुःखवर्जितः।
यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः॥ 13-14-354
ऋषीणामभिगम्यश्च मत्प्रसादाद्भविष्यसि।
शीलवान्गुणसम्पन्नः सर्वज्ञः प्रियदर्शनः॥ 13-14-355
अक्षयं यौवनं तेऽस्तु तेजश्चैवानलोपमम्।
क्षीरोदः सागरश्चैव यत्र यत्रेच्छसि प्रियम्॥ 13-14-356
तत्र ते भविता कामं सान्निध्यं पयसो निधेः।
क्षीरोदनं च भुङ्क्ष्व त्वममृतेन समन्वितम्॥ 13-14-357
बन्धुभिः सहितः कल्पं ततो मामुपयास्यसि।
अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा॥ 13-14-358
भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती।
सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम॥ 13-14-359
तिष्ठ वत्स यथाकामं नोत्कण्ठां च करिष्यसि।
स्मृतस्त्वया पुनर्विप्र करिष्यामि च दर्शनम्॥ 13-14-360
एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः।
ईशानः स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत॥ 13-14-361
एवं दृष्टो मया कृष्ण देवदेवः समाधिना।
तदवाप्तं च मे सर्वं यदुक्तं तेन धीमता॥ 13-14-362
प्रत्यक्षं चैव ते कृष्ण पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान्।
ऋषीन्विद्याधरान्यक्षान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा॥ 13-14-363
पश्य वृक्षलतागुल्मान्सर्वपुष्पफलप्रदान्।
सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्सुखपत्रान्सुगन्धिनः॥ 13-14-364
सर्वमेतन्महाबाहो दिव्यभावसमन्वितम्।
प्रसादाद्देवदेवस्य ईश्वरस्य महात्मनः॥ 13-14-365
वासुदेव उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रत्यक्षमिव दर्शनम्।
विस्मयं परमं गत्वा अब्रुवं तं महामुनिम्॥ 13-14-366
धन्यस्त्वमसि विप्रेन्द्र कस्त्वदन्योऽसि पुण्यकृत्।
यस्य देवाधिदेवस्ते सान्निध्यं कुरुतेऽऽश्रमे॥ 13-14-367
अपि तावन्ममाप्येवं दद्यात्स भगवाञ्छिवः।
दर्शनं मुनिशार्दूल प्रसादं चापि शङ्करः॥ 13-14-368
उपमन्युरुवाच
द्रक्ष्यसे पुण्डरीकाक्ष महादेवं न संशयः।
अचिरेणैव कालेन यथा दृष्टो मयानघ॥ 13-14-369
चक्षुषा चैव दिव्येन पश्याम्यमितविक्रमम्।
षष्ठे मासि महादेवं द्रक्ष्यसे पुरुषोत्तम॥ 13-14-370
षोडशाष्टौ वरांश्चापि प्राप्स्यसि त्वं महेश्वरात्।
सपत्नीकाद्यदुश्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते॥ 13-14-371
अतीतानागतं चैव वर्तमानं च नित्यशः।
विदितं मे महाबाहो प्रसादात्तस्य धीमतः॥ 13-14-372
एतान्सहस्रशश्चान्यान्समनुध्यातवान्हरः।
कस्मात्प्रसादं भगवान्न कुर्यात्तव माधव॥ 13-14-373
त्वादृशेन हि देवानां श्लाघनीयः समागमः।
ब्रह्मण्येनानृशंसेन श्रद्दधानेन चाप्युत।
जप्यं तु ते प्रदास्यामि येन द्रक्ष्यसि सङ्करम्॥ 13-14-374
श्रीकृष्ण उवाच
अब्रुवं तमहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने।
द्रक्ष्ये दितिजसङ्घानां मर्दनं त्रिदशेश्वरम्।
एवं कथयतस्तस्य महादेवाश्रितां कथाम्॥ 13-14-375
दिनान्यष्टौ ततो जग्मुर्मुहूर्तमिव भारत।
दिनेऽष्टमे तु विप्रेण दीक्षितोऽहं यथाविधि॥ 13-14-376
दण्डी मुण्डी कुशी चीरी घृताक्तो मेखली कृतः।
मासमेकं फलाहारो द्वितीयं सलिलाशनः॥ 13-14-377
तृतीयं च चतुर्थं च पञ्चमं चानिलाशनः।
एकपादेन तिष्ठंश्च ऊर्ध्वबाहुरतन्द्रितः॥ 13-14-378
तेजः सूर्यसहस्रस्य अपश्यं दिवि भारत।
तस्य मध्यगतं चापि तेजसः पाण्डुनन्दन॥ 13-14-379
इन्द्रायुधपिनद्धाङ्गं विद्युन्मालागवाक्षकम्।
नीलशैलचयप्रख्यं वलाकाभूषिताम्बरम्॥ 13-14-380
तत्र स्थितश्च भगवान्देव्या सह महाद्युतिः।
तपसा तेजसा कान्त्या दीप्तया सह भार्यया॥ 13-14-381
रराज भगवांस्तत्र देव्या सह महेश्वरः।
सोमेन सहितः सूर्यो यथा मेघस्थितस्तथा॥ 13-14-382
संहृष्टरोमा कौन्तेय विस्मयोत्फुल्ललोचनः।
अपश्यं देवसङ्घानां गतिमार्तिहरं हरम्॥ 13-14-383
किरीटिनं गदिनं शूलपाणिं व्याघ्राजिनं जटिलं दण्डपाणिम्।
पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णदंष्ट्रं शुभाङ्गदं व्यालयज्ञोपवीतम्॥ 13-14-384
दिव्यां मालामुरसानेकवर्णां समुद्वहन्तं गुल्फदेशावलम्बाम्।
चन्द्रं यथा परिविष्टं ससन्ध्यं वर्षात्यये तद्वदपश्यमेनम्॥ 13-14-385
प्रमथानां गणैश्चैव समन्तात्परिवारितम्।
शरदीव सुदुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं दिवाकरम्॥ 13-14-386
एकादशशतान्येवं रुद्राणां वृषवाहनम्।
अस्तुवं नियतात्मानं कर्मभिः शुभकर्मिणम्॥ 13-14-387
आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवास्तथाश्विनौ।
विश्वाभिः स्तुतिभिर्देवं विश्वदेवं समस्तुवन्॥ 13-14-388
शतक्रतुश्च भगवान्विष्णुश्चादितिनन्दनौ।
ब्रह्मा रथन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके॥ 13-14-389
योगीश्वराः सुबहवो योगदं पितरं गुरुम्।
ब्रह्मर्षयश्च ससुतास्तथा देवर्षयश्च वै॥ 13-14-390
(महाभूतानि च्छन्दांसि प्रजानां पतयो मखाः।
सरितः सागरा नागा गन्धर्वाप्सरसस्तथा॥
विद्याधराश्च गीतेन वाद्यनृत्तादिनार्चयन्।
तेजस्विनां मध्यगतं तेजोराशिं जगत्पतिम्॥)
पृथिवी चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा।
मासार्धमासा ऋतवो रात्रिः संवत्सराः क्षणाः॥ 13-14-391
मुहूर्ताश्च निमेषाश्च तथैव युगपर्ययाः।
दिव्या राजन्नमस्यन्ति विद्याः सत्त्वविदस्तथा॥ 13-14-392
सनत्कुमारो देवाश्च इतिहासास्तथैव च।
मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः॥ 13-14-393
मनवः सप्त सोमश्च अथर्वा सबृहस्पतिः।
भृगुर्दक्षः कश्यपश्च वसिष्ठः काश्य एव च॥ 13-14-394
छन्दांसि दीक्षा यज्ञाश्च दक्षिणाः पावको हविः।
यज्ञोपगानि द्रव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर॥ 13-14-395
प्रजानां पालकाः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः।
देवानां मातरः सर्वा देवपत्न्यः सकन्यकाः॥ 13-14-396
सहस्राणि मुनीनां च अयुतान्यर्बुदानि च।
नमस्यन्ति प्रभुं शान्तं पर्वताः सागरा दिशः॥ 13-14-397
गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतवादित्रकोविदाः।
दिव्यतालेषु गायन्तः स्तुवन्ति भवमद्भुतम्॥ 13-14-398
विद्याधरा दानवाश्च गुह्यका राक्षसास्तथा।
सर्वाणि चैव भूतानि स्थावराणि चराणि च।
नमस्यन्ति महाराज वाङ्मनः कर्मभिर्विभुम्॥ 13-14-399
पुरस्ताद्धिष्ठितः शर्वो ममासीत्त्रिदशेश्वरः।
पुरस्ताद्धिष्ठितं दृष्ट्वा ममेशानं च भारत॥ 13-14-400
सप्रजापतिशक्रान्तं जगन्मामभ्युदैक्षत।
ईक्षितुं च महादेवं न मे शक्तिरभूत्तदा॥ 13-14-401
ततो मामब्रवीद्देवः पश्य कृष्ण वदस्व च।
त्वया ह्याराधितश्चाहं शतशोऽथ सहस्रशः॥ 13-14-402
त्वत्समो नास्ति मे कश्चित्त्रिषु लोकेषु वै प्रियः।
शिरसा वन्दिते देवे देवी प्रीता ह्युमा तदा।
ततोऽहमब्रुवं स्थाणुं स्तुतं ब्रह्मादिभिः सुरैः॥ 13-14-403
श्रीकृष्ण उवाच
नमोऽस्तु ते शाश्वत सर्वयोने ब्रह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति।
तपश्च सत्त्वं च रजस्तमश्च त्वामेव सत्यं च वदन्ति सन्तः॥ 13-14-404
त्वं वै ब्रह्मा च रुद्रश्च वरुणोऽग्निर्मनुर्भवः।
धाता त्वष्टा विधाता च त्वं प्रभुः सर्वतोमुखः॥ 13-14-405
त्वत्तो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च।
त्वया सृष्टमिदं कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम्॥ 13-14-406
यानीन्द्रियाणीह मनश्च कृत्स्नं ये वायवः सप्त तथैव चाग्नयः।
ये देवसंस्थास्तवदेवताश्च तस्मात्परं त्वामृषयो वदन्ति॥ 13-14-407
वेदाश्च यज्ञाः सोमश्च दक्षिणा पावको हविः।
यज्ञोपगं च यत्किञ्चिद्भगवांस्तदसंशयम्॥ 13-14-408
इष्टं दत्तमधीतं च व्रतानि नियमाश्च ये।
ह्रीः कीर्तिः श्रीर्द्युतिस्तुष्टिः सिद्धिश्चैव तदर्पणी॥ 13-14-409
कामः क्रोधो भयं लोभो मदः स्तम्भोऽथ मत्सरः।
आधयो व्याधयश्चैव भगवंस्तनवस्तव॥ 13-14-410
कृतिर्विकारः प्रणयः प्रधानं बीजमव्ययम्।
मनसः परमा योनिः प्रभावश्चापि शाश्वतः॥ 13-14-411
अव्यक्तः पावनोऽचिन्त्यः सहस्रांशुर्हिरण्मयः।
आदिर्गणानां सर्वेषां भवान्वै जीविताश्रयः॥ 13-14-412
महानात्मा मतिर्ब्रह्मा विश्वः शम्भुः स्वयम्भुवः।
बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्च संवित्ख्यातिर्धृतिःस्मृतिः॥ 13-14-413
पर्यायवाचकैः शब्दैर्महानात्मा विभाव्यते।
त्वां बुद्ध्वा ब्राह्मणो वेदात्प्रमोहं विनियच्छति॥ 13-14-414
हृदयं सर्वभूतानां क्षेत्रज्ञस्त्वमृषिस्तुतः।
सर्वतः पाणिपादस्त्वं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः॥ 13-14-415
सर्वतः श्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि।
फलं त्वमसि तिग्मांशोर्निमेषादिषु कर्मसु॥ 13-14-416
त्वं वै प्रभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संश्रितः।
अणिमा महिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः॥ 13-14-417
त्वयि बुद्धिर्मतिर्लोकाः प्रपन्नाः संश्रिताश्च ये।
ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसत्त्वा जितेन्द्रियाः॥ 13-14-418
यस्त्वां ध्रुवं वेदयते गुहाशयं प्रभुं पुराणं पुरुषं च विग्रहम्।
हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठति॥ 13-14-419
विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं त्वां च मूर्तितः।
प्रधानविधियोगस्थस्त्वामेव विशते बुधः॥ 13-14-420
एवमुक्ते मया पार्थ भवे चार्तिविनाशने।
चराचरं जगत्सर्वं सिंहनादं तदाकरोत्॥ 13-14-421
तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च नागाः पिशाचाः पितरो वयांसि।
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे महर्षयश्चैव तदा प्रणेमुः॥ 13-14-422
मम मूर्ध्नि च दिव्यानां कुसुमानां सुगन्धिनाम्।
राशयो निपतन्ति स्म वायुश्च सुसुखो ववौ॥ 13-14-423
निरीक्ष्य भगवान्देवीं ह्युमां मां च जगद्धितः।
शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य स्वयं मामाह शङ्करः॥ 13-14-424
विदुः कृष्ण परां भक्तिमस्मासु तव शत्रुहन्।
क्रियतामात्मनः श्रेयः प्रीतिर्हि त्वयि मे परा॥ 13-14-425
वृणीष्वाष्टौ वरान्कृष्ण दातास्मि तव सत्तम।
ब्रूहि यादवशार्दूल यानिच्छसि सुदुर्लभान्॥ 13-14-426
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मेघवाहनपर्वाख्याने चतुर्दशोऽध्यायः॥ 14 ॥
पञ्चदशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
उमामहेश्वरकर्तृकं श्रीकृष्णाय वरप्रदानमुपमन्युना महादेवमहिम्नो वर्णनं च
श्रीकृष्ण उवाच
मूर्ध्ना निपत्य नियतस्तेजः सन्निचये ततः।
परमं हर्षमागत्य भगवन्तमथाब्रुवम्॥ 13-15-1
धर्मे दृढत्वं युधि शत्रुघातं यशस्तथाग्र्यं परमं बलं च।
योगप्रियत्वं तव सन्निकर्षं वृणे सुतानां च शतं शतानि॥ 13-15-2
एवमस्त्विति तद्वाक्यं मयोक्तः प्राह शङ्करः।
ततो मां जगतो माता धारिणी सर्वपावनी॥ 13-15-3
उवाचोमा प्रणिहिता शर्वाणी तपसां निधिः।
दत्तो भगवता पुत्रः साम्बो नाम तवानघ॥ 13-15-4
मत्तोऽप्यष्टौ वरानिष्टान्गृहाण त्वं ददामि ते।
प्रणम्य शिरसा सा च मयोक्ता पाण्डुनन्दन॥ 13-15-5
द्विजेष्वकोपं पितृतः प्रसादं शतं सुतानां परमं च भोगम्।
कुले प्रीतिं मातृतश्च प्रसादं शमप्राप्तिं प्रवृणे चापि दाक्ष्यम्॥ 13-15-6
उमोवाच
एवं भविष्यत्यमरप्रभाव नाहं मृषा जातु वदे कदाचित्।
भार्यासहस्राणि च षोडशैव तासु प्रियत्वं च तथाक्षयं च॥ 13-15-7
प्रीतिं चाग्र्यां बान्धवानां सकाशाद्ददामि तेऽहं वपुषः काम्यतां च।
भोक्ष्यन्ते वै सप्ततिं वै शतानि गृहे तुभ्यमतिथीनां च नित्यम्॥ 13-15-8
वासुदेव उवाच
एवं दत्त्वा वरान्देवो मम देवी च भारत।
अन्तर्हितः क्षणे तस्मिन्सगणो भीमपूर्वज॥ 13-15-9
एतदत्यद्भुतं पूर्वं ब्राह्मणायातितेजसे।
उपमन्यवे मया कृत्स्नं व्याख्यातं पार्थिवोत्तम।
नमस्कृत्वा तु स प्राह देवदेवाय सुव्रत॥ 13-15-10
उपमन्युरुवाच
नास्ति शर्वसमो देवो नास्ति शर्वसमा गतिः।
नास्ति शर्वसमो दाने नास्ति शर्वसमो रणे॥ 13-15-11
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मेघवाहनपर्वाख्याने पञ्चदशोऽध्यायः॥ 15 ॥
षोडशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
उपमन्युश्रीकृष्णसंवादः तण्डिकृता महादेवस्य स्तुतिः प्रार्थना तत्फलं च
उपमन्युरुवाच
ऋषिरासीत्कृते तात तण्डिरित्येव विश्रुतः।
दशवर्षसहस्राणि तेन देवः समाधिना॥ 13-16-1
आराधितोऽभूद्भक्तेन तस्योदर्कं निशामय।
स दृष्टवान्महादेवमस्तौषीच्च स्तवैर्विभुम्॥ 13-16-2
इति तण्डिस्तपोयोगात्परमात्मानमव्ययम्।
चिन्तयित्वा महात्मानमिदमाह सुविस्मितः॥ 13-16-3
यं पठन्ति सदा साङ्ख्याश्चिन्तयन्ति च योगिनः।
परं प्रधानं पुरुषमधिष्ठातारमीश्वरम्॥ 13-16-4
उत्पत्तौ च विनाशे च कारणं यं विदुर्बुधाः।
देवासुरमुनीनां च परं यस्मान्न विद्यते॥ 13-16-5
अजं तमहमीशानमनादिनिधनं प्रभुम्।
अत्यन्तसुखिनं देवमनघं शरणं व्रजे॥ 13-16-6
एवं ब्रुवन्नेव तदा ददर्श तपसां निधिम्।
तमव्ययमनौपम्यमचिन्त्यं शाश्वतं ध्रुवम्॥ 13-16-7
निष्कलं सकलं ब्रह्म निर्गुणं गुणगोचरम्।
योगिनां परमानन्दमक्षरं मोक्षसंज्ञितम्॥ 13-16-8
मनोरिन्द्राग्निमरुतां विश्वस्य ब्रह्मणो गतिम्।
अग्राह्यमचलं शुद्धं बुद्धिग्राह्यं मनोमयम्॥ 13-16-9
दुर्विज्ञेयमसङ्ख्येयं दुष्प्रापमकृतात्मभिः।
योनिं विश्वस्य जगतस्तमसः परतः परम्॥ 13-16-10
यः प्राणवन्तमात्मानं ज्योतिर्जीवस्थितं मनः।
तं देवं दर्शनाकाङ्क्षी बहून्वर्षगणानृषिः।
तपस्युग्रे स्थितो भूत्वा दृष्ट्वा तुष्टाव चेश्वरम्॥ 13-16-11
तण्डिरुवाच
पवित्राणां पवित्रस्त्वं गतिर्गतिमतां वर।
अत्युग्रं तेजसां तेजस्तपसां परमं तपः।
विश्वावसुहिरण्याक्षपुरुहूतनमस्कृत॥ 13-16-12
भूरिकल्याणद विभो परं सत्यं नमोऽस्तु ते।
जातीमरणभीरूणां यतीनां यततां विभो॥ 13-16-13
निर्वाणद सहस्रांशो नमस्तेऽस्तु सुखाश्रय।
ब्रह्मा शतक्रतुर्विष्णुर्विश्वेदेवा महर्षयः॥ 13-16-14
न विदुस्त्वां तु तत्त्वेन कुतो वेत्स्यामहे वयम्।
त्वत्तः प्रवर्तते सर्वं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्॥ 13-16-15
कालाख्यः पुरुषाख्यश्च ब्रह्माख्यश्च त्वमेव हि।
तनवस्ते स्मृतास्तिस्रः पुराणज्ञैः सुरर्षिभिः॥ 13-16-16
अधिपौरुषमध्यात्ममधिभूताधिदैवतम्।
अधिलोकाधिविज्ञानमधियज्ञस्त्वमेव हि॥ 13-16-17
त्वां विदित्वात्मदेहस्थं दुर्विदं दैवतैरपि।
विद्वांसो यान्ति निर्मुक्ताः परं भावमनामयम्॥ 13-16-18
अनिच्छतस्तव विभो जन्ममृत्युरनेकतः।
द्वारं तु स्वर्गमोक्षाणामाक्षेप्ता त्वं ददासि च॥ 13-16-19
त्वं वै स्वर्गश्च मोक्षश्च कामः क्रोधस्त्वमेव च।
सत्त्वं रजस्तमश्चैव अधश्चोर्ध्वं त्वमेव हि॥ 13-16-20
ब्रह्मा भवश्च विष्णुश्च स्कन्देन्द्रौ सविता यमः।
वरुणेन्दू मनुर्धाता विधाता त्वं धनेश्वरः॥ 13-16-21
भूर्वायुः सलिलाग्निश्च खं वाग्बुद्धिः स्थितिर्मतिः।
कर्म सत्यानृते चोभे त्वमेवास्ति च नास्ति च॥ 13-16-22
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च प्रकृतिभ्यः परं ध्रुवम्।
विश्वाविश्वपरोभावश्चिन्त्याचिन्त्यस्त्वमेव हि॥ 13-16-23
यच्चैतत्परमं ब्रह्म यच्च तत्परमं पदम्।
या गतिः साङ्ख्ययोगानां स भवान्नात्र संशयः॥ 13-16-24
नूनमद्य कृतार्थाः स्म नूनं प्राप्ताः सतां गतिम्।
यां गतिं प्रार्थयन्तीह ज्ञाननिर्मलबुद्धयः॥ 13-16-25
अहो मूढाः स्म सुचिरमिमं कालमचेतसा।
यन्न विद्मः परं देवं शाश्वतं यं विदुर्बुधाः॥ 13-16-26
सेयमासादिता साक्षात्त्वद्भक्तिर्जन्मभिर्मया।
भक्तानुग्रहकृद्देवो यं ज्ञात्वामृतमश्नुते॥ 13-16-27
देवासुरमुनीनां तु यच्च गुह्यं सनातनम्।
गुहायां निहितं ब्रह्म दुर्विज्ञेयं मुनेरपि॥ 13-16-28
स एष भगवान्देवः सर्वकृत्सर्वतोमुखः।
सर्वात्मा सर्वदर्शी च सर्वगः सर्ववेदिता॥ 13-16-29
देहकृद्देहभृद्देही देहभुग्देहिनां गतिः।
प्राणकृत्प्राणभृत्प्राणी प्राणदः प्राणिनां गतिः॥ 13-16-30
अध्यात्मगतिरिष्टानां ध्यायिनामात्मवेदिनाम्।
अपुनर्भवकामानां या गतिः सोऽयमीश्वरः॥ 13-16-31
अयं च सर्वभूतानां शुभाशुभगतिप्रदः।
अयं च जन्ममरणे विदध्यात्सर्वजन्तुषु॥ 13-16-32
अयं संसिद्धिकामानां ऋषीणां सिद्धितः प्रभुः[या गतिः सोऽयमीश्वरः।]
भूराद्यान्सर्वभुवनानुत्पाद्य सदिवौकसः।
दधाति देवस्तनुभिरष्टाभिर्यो बिभर्ति च॥ 13-16-33
अतः प्रवर्तते सर्वमस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्।
अस्मिंश्च प्रलयं याति अयमेकः सनातनः॥ 13-16-34
अयं स सत्यकामानां सत्यलोकः परं सताम्।
अपवर्गश्च मुक्तानां कैवल्यं चात्मवेदिनाम्॥ 13-16-35
अयं ब्रह्मादिभिः सिद्धैर्गुहायां गोपितः प्रुभुः।
देवासुरमनुष्याणामप्रकाशो भवेदिति॥ 13-16-36
तं त्वां देवासुरनरास्तत्त्वेन न विदुर्भवम्।
मोहिताः खल्वनेनैव हृदिस्थेनाप्रकाशिना॥ 13-16-37
ये चैनं प्रतिपद्यन्ते भक्तियोगेन भाविताः।
तेषामेवात्मनाऽऽत्मानं दर्शयत्येष हृच्छयः॥ 13-16-38
यं ज्ञात्वा न पुनर्जन्म मरणं चापि विद्यते।
यं विदित्वा परं वेद्यं वेदितव्यं न विद्यते॥ 13-16-39
यं लब्ध्वा परमं लाभं नाधिकं मन्यते बुधः।
यां सूक्ष्मां परमां प्राप्तिं गच्छन्नव्ययमक्षयम्॥ 13-16-40
यं साङ्ख्या गुणतत्त्वज्ञाः साङ्ख्यशास्त्रविशारदाः।
सूक्ष्मज्ञानतराः सूक्ष्मं ज्ञात्वा मुच्यन्ति बन्धनैः॥ 13-16-42
यं च वेदविदो वेद्यं वेदान्ते च प्रतिष्ठितम्।
प्राणायामपरा नित्यं यं विशन्ति जपन्ति च॥ 13-16-42
ओङ्काररथमारुह्य ते विशन्ति महेश्वरम्।
अयं स देवयानानामादित्यो द्वारमुच्यते॥ 13-16-43
अयं च पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते।
एष काष्ठा दिशश्चैव संवत्सरयुगादि च॥ 13-16-44
दिव्यादिव्यः परो लाभ अयने दक्षिणोत्तरे।
एनं प्रजापतिः पूर्वमाराध्य बहुभिः स्तवैः॥ 13-16-45
प्रजार्थं वरयामास नीललोहितसंज्ञितम्।
ऋग्भिर्यमनुशासन्ति तत्त्वे कर्मणि बह्वृचाः॥ 13-16-46
यजुर्भिर्यत्त्रिधा वेद्यं जुह्वत्यध्वर्यवोऽध्वरे।
सामभिर्यं च गायन्ति सामगाः शुद्धबुद्धयः॥ 13-16-47
ऋतं सत्यं परं ब्रह्म स्तुवन्त्याथर्वणा द्विजाः।
यज्ञस्य परमा योनिः पतिश्चायं परः स्मृतः॥ 13-16-48
रात्र्यहःश्रोत्रनयनः पक्षमासशिरोभुजः।
ऋतुवीर्यस्तपोधैर्यो ह्यब्दगुह्योरुपादवान्॥ 13-16-49
मृत्युर्यमो हुताशश्च कालः संहारवेगवान्।
कालस्य परमा योनिः कालश्चायं सनातनः॥ 13-16-50
चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ ग्रहाश्च सह वायुना।
ध्रुवः सप्तर्षयश्चैव भुवनाः सप्त एव च॥ 13-16-51
प्रधानं महदव्यक्तं विशेषान्तं सवैकृतम्।
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं भूतादि सदसच्च यत्॥ 13-16-52
अष्टौ प्रकृतयश्चैव प्रकृतिभ्यश्च यः परः।
अस्य देवस्य यद्भागं कृत्स्नं सम्परिवर्तते॥ 13-16-53
एतत्परममानन्दं यत्तच्छाश्वतमेव च।
एषा गतिर्विरक्तानामेष भावः परः सताम्॥ 13-16-54
एतत्पदमनुद्विग्नमेतद्ब्रह्म सनातनम्।
शास्त्रवेदाङ्गविदुषामेतद्ध्यानं परं पदम्॥ 13-16-55
इयं सा परमा काष्ठा इयं सा परमा कला।
इयं सा परमा सिद्धिरियं सा परमा गतिः॥ 13-16-56
इयं सा परमा शान्तिरियं सा निर्वृतिः परा।
यं प्राप्य कृतकृत्याः स्म इत्यमन्यन्त योगिनः॥ 13-16-57
इयं तुष्टिरियं सिद्धिरियं श्रुतरियं स्मृतिः।
अध्यात्मगतिरिष्टानां विदुषां प्राप्तिरव्यया॥ 13-16-58
यजतां कामयानानां मखैर्विपुलदक्षिणैः।
या गतिर्यज्ञशीलानां सा गतिस्त्वं न संशयः॥ 13-16-59
सम्यग्योगजपैः शान्तिर्नियमैर्देहतापनैः।
तप्यतां या गतिर्देव परमा सा गतिर्भवान्॥ 13-16-60
कर्मन्यासकृतानां च विरक्तानां ततस्ततः।
या गतिर्ब्रह्मसदने सा गतिस्त्वं सनातन॥ 13-16-61
अपुनर्भवकामानां वैराग्ये वर्ततां च या।
प्रकृतीनां लयानां च सा गतिस्त्वं सनातन॥ 13-16-62
ज्ञानविज्ञानयुक्तानां निरुपाख्या निरञ्जना।
कैवल्या या गतिर्देव परमा सा गतिर्भवान्॥ 13-16-63
वेदशास्त्रपुराणोक्ताः पञ्चैता गतयः स्मृताः।
त्वत्प्रसादाद्धि लभ्यन्ते न लभ्यन्तेऽन्यथा विभो॥ 13-16-64
इति तण्डिस्तपोराशिस्तुष्टावेशानमात्मना।
जगौ च परमं ब्रह्म यत्पुरा लोककृज्जगौ॥ 13-16-65
उपमन्युरुवाच
एवं स्तुतो महादेवस्तण्डिना ब्रह्मवादिना।
उवाच भगवान्देव उमया सहितः प्रभुः॥ 13-16-66
ब्रह्मा शतक्रतुर्विष्णुर्विश्वेदेवा महर्षयः।
न विदुस्त्वामिति ततस्तुष्टः प्रोवाच तं शिवः॥ 13-16-67
श्रीभगवानुवाच
अक्षयश्चाव्ययश्चैव भविता दुःखवर्जितः।
यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः॥ 13-16-68
ऋषीणामभिगम्यश्च सूत्रकर्ता सुतस्तव।
मत्प्रसादाद्द्विजश्रेष्ठ भविष्यति न संशयः॥ 13-16-69
कं वा कामं ददाम्यद्य ब्रूहि यद्वत्स काङ्क्षसे।
प्राञ्जलिः स उवाचेदं त्वयि भक्तिर्दृढास्तु मे॥ 13-16-70
उपमन्युरुवाच
एतान्दत्त्वा वरान्देवो वन्द्यमानः सुरर्षिभिः।
स्तूयमानश्च विबुधैस्तत्रैवान्तरधीयत॥ 13-16-71
अन्तर्हिते भगवति सानुगे यादवेश्वर।
ऋषिराश्रममागम्य ममैतत्प्रोक्तवानिह॥ 13-16-72
यानि च प्रथितान्यादौ तण्डिराख्यातवान्मम।
नामानि मानवश्रेष्ठ तानि त्वं शृणु सिद्धये॥ 13-16-73
दशनामसहस्राणि देवेष्वाह पितामहः।
शर्वस्य शास्त्रेषु तथा दशनामशतानि च॥ 13-16-74
गुह्यानीमानि नामानि तण्डिर्भगवतोऽच्युत।
देवप्रसादाद्देवेशः पुरा प्राह महात्मने॥ 13-16-75
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मेघवाहनपर्वाख्याने षोडशोऽध्यायः॥ 16 ॥
सप्तदशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
शिवसहस्रनामस्तोत्रं तत्पाठस्य फलं च
वासुदेव उवाच
ततः स प्रयतो भूत्वा मम तात युधिष्ठिर।
प्राञ्जलिः प्राह विप्रर्षिर्नामसङ्ग्रहमादितः॥ 13-17-1
उपमन्युरुवाच
ब्रह्मप्रोक्तैरृषिप्रोक्तैर्वेदवेदाङ्गसम्भवैः।
सर्वलोकेषु विख्यातं स्तुत्यं स्तोष्यामि नामभिः॥ 13-17-2
महद्भिर्विहितैः सत्यैः सिद्धैः सर्वार्थसाधकैः।
ऋषिणा तण्डिना भक्त्या कृतैर्वेदकृतात्मना॥ 13-17-3
यथोक्तैः साधुभिः ख्यातैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः।
प्रवरं प्रथमं स्वर्ग्यं सर्वभूतहितं शुभम्॥ 13-17-4
श्रुतैः सर्वत्र जगति ब्रह्मलोकावतारितैः।
सत्यैस्तत्परमं ब्रह्म ब्रह्मप्रोक्तं सनातनम्॥ 13-17-5
वक्ष्ये यदुकुलश्रेष्ठ शृणुष्वावहितो मम।
वरयैनं भवं देवं भक्तस्त्वं परमेश्वरम्॥ 13-17-6
तेन ते श्रावयिष्यामि यत्तद्ब्रह्म सनातनम्।
न शक्यं विस्तरात्कृत्स्नं वक्तुं सर्वस्य केनचित्॥ 13-17-7
युक्तेनापि विभूतीनामपि वर्षशतैरपि।
यस्यादिर्मध्यमन्तं च सुरैरपि न गम्यते॥ 13-17-8
कस्तस्य शक्नुयाद्वक्तुं गुणान्कार्त्स्न्येन माधव।
किं तु देवस्य महतः सङ्क्षिप्तार्थपदाक्षरम्॥ 13-17-9
शक्तितश्चरितं वक्ष्ये प्रसादात्तस्य धीमतः।
अप्राप्य तु ततोऽनुज्ञां न शक्यः स्तोतुमीश्वरः॥ 13-17-10
यदा तेनाभ्यनुज्ञातः स्तुतो वै स तदा मया।
अनादिनिधनस्याहं जगद्योनेर्महात्मनः॥ 13-17-11
नाम्नां कञ्चित्समुद्देशं वक्ष्याम्यव्यक्तयोनिनः।
वरदस्य वरेण्यस्य विश्वरूपस्य धीमतः॥ 13-17-12
शृणु नाम्नां चयं कृष्ण यदुक्तं पद्मयोनिना।
दशनामसहस्राणि यान्याह प्रपितामहः॥ 13-17-13
तानि निर्मथ्य मनसा दध्नो घृतमिवोद्धृतम्।
गिरेः सारं यथा हेम पुष्पसारं यथा मधु॥ 13-17-14
घृतात्सारं यथा मण्डस्तथैतत्सारमुद्धृतम्।
सर्वपापापहमिदं चतुर्वेदसमन्वितम्॥ 13-17-15
प्रयत्नेनाधिगन्तव्यं धार्यं च प्रयतात्मना।
माङ्गल्यं पौष्टिकं चैव रक्षोघ्नं पावनं महत्॥ 13-17-16
इदं भक्ताय दातव्यं श्रद्दधानास्तिकाय च।
नाश्रद्दधानरूपाय नास्तिकायाजितात्मने॥ 13-17-17
यश्चाभ्यसूयते देवं कारणात्मानमीश्वरम्।
स कृष्ण नरकं याति सह पूर्वैः सहात्मजैः॥ 13-17-18
इदं ध्यानमिदं योगमिदं ध्येयमनुत्तमम्।
इदं जप्यमिदं ज्ञानं रहस्यमिदमुत्तमम्॥ 13-17-19
यं ज्ञात्वा अन्तकालेऽपि गच्छेत परमां गतिम्।
पवित्रं मङ्गलं मेध्यं कल्याणमिदमुत्तमम्॥ 13-17-20
इदं ब्रह्मा पुरा कृत्वा सर्वलोकपितामहः।
सर्वस्तवानां राजत्वे दिव्यानां समकल्पयत्॥ 13-17-21
तदाप्रभृति चैवायमीश्वरस्य महात्मनः।
स्तवराज इति ख्यातो जगत्यमरपूजितः॥ 13-17-22
ब्रह्मलोकादयं स्वर्गे स्तवराजोऽवतारितः।
यतस्तण्डिः पुरा प्राप तेन तण्डिकृतोऽभवत्॥ 13-17-23
स्वर्गाच्चैवात्र भूर्लोकं तण्डिना ह्यवतारितः।
सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम्॥ 13-17-24
@निगदिष्ये महा पुण्यम्स्तवानामुत्तमं स्तवम्।@
निगदिष्ये महाबाहो स्तवानामुत्तमं स्तवम्।
ब्रह्मणामपि यद्ब्रह्म पराणामपि यत्परम्॥ 13-17-25
तेजसामपि यत्तेजस्तपसामपि यत्तपः।
शान्तानामपि यः शान्तो द्युतीनामपि या द्युतिः॥ 13-17-26
दान्तानामपि यो दान्तो धीमतामपि या च धीः।
देवानामपि यो देव ऋषीणामपि यस्त्वृषिः॥ 13-17-27
यज्ञानामपि यो यज्ञः शिवानामपि यः शिवः।
रुद्राणामपि यो रुद्रः प्रभा प्रभवतामपि॥ 13-17-28
योगिनामपि यो योगी कारणानां च कारणम्।
यतो लोकाः सम्भवन्ति न भवन्ति यतः पुनः॥ 13-17-29
सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः।
अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां शर्वस्य मे शृणु।
यच्छ्रुत्वा मनुजव्याघ्र सर्वान्कामानवाप्स्यसि॥ 13-17-30
स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भीमः प्रवरो वरदो वरः।
सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः॥ 13-17-31
जटी चर्मी शिखण्डी च सर्वाङ्गः सर्वभावनः।
हरश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः प्रभुः॥ 13-17-32
@महारोषो महारूपो मखस्त्रिभुवनेश्वरः।
सत्यस्सत्याश्रयस्सिद्धश्चन्द्रांशुस्सर्पकुण्डलः॥
वृषश्च वृषरूपश्च वृषस्थो वृषभाक्षगः।
भीमश्च शितिकण्ठश्च शिवश्श्वेतश्शिवोत्तमः॥
निषङ्गी शितिकेशश्च दितिपो नीललोहितः।
शरभश्शह्कुकर्णश्च विलासो विश्वकर्तृकः॥
परः पाशुपतो भद्रो नीलग्रीवो विभीषणः।
गङ्गाधरः पृथुश्चैव जनेश्वरकुलेश्वरः॥
उत्तमस्त्रीसहायश्च मधुविन्दो महाग्रहः।
दिव्यस्सूक्ष्मः परागश्च वीरभद्रो वियन्नगः॥
शिवश्शम्भुर्भवो भर्ता श्रीकण्ठस्त्रिदशार्चितः।
क्रव्यादः कीर्तिमान्क्रीडी कालाग्निः कार्यकारणः॥
अण्डश्च बहिरण्डश्च विराङ्भूतो विशेषकृत्।
हिरण्यगर्भहेतुश्च बहिर्भूतः प्रयोजकः॥
जाग्रस्त्वप्नसुषुप्तिश्च तमद्यश्च विधूतनः।
मनोबुद्धिरहङ्कारो व्यक्तान्तः करणात्मकः॥
विशदो विक्रमश्चैव विश्वो विश्वस्य सङ्ग्रहः।
अरूपश्चण्डरूपश्च वज्रहस्तः पुरन्दरः॥
जातवेदाश्च जागर्ती विश्वावासो विनायकः।
आजानुर्वेनतेयश्च विश्वकर्मा विचक्षणः॥
हिरण्याक्षस्सुकेशश्च ऋक्षकक्षतरस्तमः।
वृषो वृषाष्ट्यो वृषदो वृषपर्वा प्रजाहरः॥@
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च नियतः शाश्वतो ध्रुवः।
श्मशानवासी भगवान्खचरो गोचरोऽर्दनः॥ 13-17-33
अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः।
उन्मत्तवेषप्रच्छन्नः सर्वलोकप्रजापतिः॥ 13-17-34
महारूपो महाकायो वृषरूपो महायशाः।
महात्मा सर्वभूतात्मा विश्वरूपो महाहनुः॥ 13-17-35
लोकपालोऽन्तर्हितात्मा प्रसादो नीललोहितः[हयगर्दभिः]।
पवित्रं च महाश्चैव नियमो नियमाश्रितः॥ 13-17-36
सर्वकर्मा स्वयम्भूत आदिरादिकरो निधिः।
सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः॥ 13-17-37
चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्वरः।
दिरन्तो लयः कर्ता[अत्रिरत्र्या] नमस्कर्ता मृगबाणार्पणोऽनघः॥ 13-17-38
महातपा घोरतपा अदीनो दीनसाधकः।
संवत्सरकरो मन्त्रः प्रमाणं परमं तपः॥ 13-17-39
योगी योज्यो महाबीजो महारेता महाबलः।
सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो बीजवाहनः॥ 13-17-40
दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः।
विश्वरूपः स्वयं श्रेष्ठो बलवीरोऽबलो गणः॥ 13-17-41
गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम एव च।
मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः॥ 13-17-42
कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान्।
अशनी शतघ्नी खड्गी पट्टिशी चायुधी महान्॥ 13-17-43
स्रवहस्तः सुरूपश्च तेजस्तेजस्करो निधिः।
उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा॥ 13-17-44
दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कृष्ण एव च।
शृगालरूपः सिद्धार्थो मुण्डः सर्वशुभङ्करः॥ 13-17-45
अजश्च बहुरूपश्च गन्धधारी कपर्द्यपि।
ऊर्ध्वरेता ऊर्ध्वलिङ्ग ऊर्ध्वशायी नभःस्थलः॥ 13-17-46
त्रिजटी चीरवासाश्च रुद्रः सेनापतिर्विभुः।
अहश्चरो नक्तञ्चरस्तिग्ममन्युः सुवर्चसः॥ 13-17-47
गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः।
सिंहशार्दूलरूपश्च आर्द्रचर्माम्बरावृतः॥ 13-17-48
कालयोगी महानादः सर्वकामश्चतुष्पथः।
निशाचरः प्रेतचारी भूतचारी महेश्वरः॥ 13-17-49
बहुभूतो बहुधरः स्वर्भानुरमितो गतिः।
नृत्यप्रियो नित्यनर्तो नर्तकः सर्वलालसः॥ 13-17-50
घोरो महातपाः पाशो नित्योऽनीहो निरालयः[नित्यो गिरिरुहो नभः]।
सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यतन्द्रितः॥ 13-17-51
अधर्षणो धर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशकः।
दक्षयागापहारी च सुसहो मध्यमस्तथा॥ 13-17-52
तेजोऽपहारी बलहा मुदितोऽर्थोऽजितोऽवरः।
गम्भीरघोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः॥ 13-17-53
न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो वृक्षकर्णस्थितिर्विभुः।
सुतीक्ष्णदशनश्चैव महाकायो महाननः॥ 13-17-54
विष्वक्सेनो हरिर्यज्ञः संयुगापीडवाहनः।
तीक्ष्णतापश्च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित्॥ 13-17-55
विष्णुप्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः।
हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः॥ 13-17-56
उग्रतेजा महातेजा जन्यो विजयकालवित्।
ज्योतिषामयनं सिद्धिः सर्वविग्रह एव च॥ 13-17-57
शिखी मुण्डी जटी ज्वाली मूर्तितो मूर्द्धगो बली।
वेणवी पणवी ताली खली कालकटङ्कटः॥ 13-17-58
नक्षत्रविग्रहमतिर्गुणबुद्धिर्लयोऽगमः।
प्रजापतिर्विश्वबाहुर्विभागः सर्वगोऽमुखः॥ 13-17-59
विमोचनः सुसरणो हिरण्यकवचोद्भवः।
मेढ्रजो बलचारी च महीचारी स्तु[स्रु]तस्तथा॥ 13-17-60
सर्वतूर्यनिनादी च सर्ववा[र्वातो]द्यपरिग्रहः।
व्यालरूपो गुहावासी गुहो माली तरङ्गवित्॥ 13-17-61
त्रिदशस्त्रिकालधृक्कर्मसर्वबन्धविमोचनः।
बन्धनस्त्वसुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः॥ 13-17-62
साङ्ख्यप्रसादो दुर्वासाः सर्वसाधुनिषेवितः।
प्रस्कन्दनो विभागज्ञोऽतुल्यो यज्ञविभागवित्॥ 13-17-63
सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवोऽमरः।
हैमो हेमकरोऽयज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः॥ 13-17-64
लोहिताक्षो महाक्षश्च विजयाक्षो विशारदः।
सङ्ग्रहो निग्रहः कर्ता सर्वचीरनिवासनः॥ 13-17-65
मुख्योऽमुख्यश्च देहश्च काहलिः सर्वकामदः।
सर्वकालप्रसादश्च सुबलो बलरूपधृक्॥ 13-17-66
सर्वकामवरश्चैव सर्वदः सर्वतोमुखः।
आकाशनिर्विरूपश्च निपाती ह्यवशः खगः॥ 13-17-67
रौद्ररूपोंऽशुरादित्यो बहुरश्मिः सुवर्चसी।
वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः॥ 13-17-68
सर्ववासी श्रियावासी उपदेशकरोऽकरः।
मुनिरात्मनिरालोकः सम्भग्नश्च सहस्रदः॥ 13-17-69
पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो विशाम्पतिः।
उन्मादो मदनः कामो ह्यश्वत्थोऽर्थकरो यशः॥ 13-17-70
वामदेवश्च वामश्च प्राग्दक्षिणश्च वामनः।
सिद्धयोगी महर्षिश्च सिद्धार्थः सिद्धसाधकः॥ 13-17-71
भिक्षुश्च भिक्षुरूपश्च विपणो मृदुरव्ययः।
महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवां पतिः॥ 13-17-72
वज्रजिह्व[हस्त]श्च विष्कम्भी चमूस्तम्भन एव च।
वृत्तावृत्तकरस्तालो मधुर्मधुकलोचनः॥ 13-17-73
वाचस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः।
ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी विचारवित्॥ 13-17-74
ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी पिनाकवान्।
निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरिः॥ 13-17-75
नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्द्धनः।
भगहारी निहन्ता च कालो ब्रह्मा पितामहः॥ 13-17-76
चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च।
लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो योगाध्यक्षो युगावहः॥ 13-17-77
बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः।
इतिहासः सकल्पश्च गौतमोऽथ निशाकरः॥ 13-17-78
दम्भो ह्यदम्भो वैदम्भो वश्यो वशकरः कलिः।
लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यनौषधः॥ 13-17-79
अक्षरं परमं ब्रह्म बलवच्छक्र एव च।
नीतिर्ह्यनीतिः शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो गतागतः॥ 13-17-80
बहुप्रसादः सुस्वप्नो दर्पणोऽथ त्वमित्रजित्।
वेदकारो मन्त्रकारो विद्वान्समरमर्दनः॥ 13-17-81
महामेघनिवासी च महाघोरो वशी करः।
अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हविः॥ 13-17-82
वृषणः शङ्करो नित्यं वर्चस्वी धूमकेतनः।
नीलस्तथाङ्गलुब्धश्च शोभनो निरवग्रहः॥ 13-17-83
स्वस्तिदः स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघुः।
उत्सङ्गश्च महाङ्गश्च महागर्भपरायणः॥ 13-17-84
कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियं सर्वदेहिनाम्।
महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः॥ 13-17-85
महामूर्धा महामात्रो महानेत्रो निशालयः।
महान्तको महाकर्णो महोष्टश्च महाहनुः॥ 13-17-86
महानासो महाकम्बुर्महाग्रीवः श्मशानभाक्।
महावक्षा महोरस्को ह्यन्तरात्मा मृगालयः॥ 13-17-87
@महाकटिर्महाग्रीवो महाबाहुर्महा भगः॥@
लम्बनो लम्बितोष्ठश्च महामायः पयोनिधिः।
महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः॥ 13-17-88
महानखो महारोमा महाकोशो महाजटः।
प्रसन्नश्च प्रसादश्च प्रत्ययो गिरिसाधनः॥ 13-17-89
स्नेहनोऽस्नेहनश्चैव अजितश्च महामुनिः।
वृक्षाकारो वृक्षकेतुरनलो वायुवाहनः॥ 13-17-90
गण्डली मेरुधामा च देवाधिपतिरेव च।
अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रामितेक्षणः॥ 13-17-91
यजुःपादभुजो गुह्यः प्रकाशो जङ्गमस्तथा।
अमोघार्थः प्रसादश्च अभिगम्यः सुदर्शनः॥ 13-17-92
उपकारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनच्छविः।
नाभिर्नन्दिकरो भावः पुष्करस्थपतिः स्थिरः॥ 13-17-93
द्वादशस्त्रासनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः।
नक्तं कलिश्च कालश्च मकरः कालपूजितः॥ 13-17-94
सगणो गणकारश्च भूतवाहनसारथिः।
भस्मशयो भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरुर्गणः॥ 13-17-95
लोकपालस्तथालोको महात्मा सर्वपूजितः।
शुक्लस्त्रिशुक्लः सम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः॥ 13-17-96
आश्रमस्थः क्रियावस्थो विश्वकर्ममतिर्वरः।
विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजालः सुनिश्चलः॥ 13-17-97
कपिलः कपिशः शुक्ल आयुश्चैव परोऽपरः।
गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः॥ 13-17-98
परश्वधायुधो देवो अनुकारी सुबान्धवः।
तुम्बवीणो महाक्रोध ऊर्ध्वरेता जलेशयः॥ 13-17-99
उग्रो वंशकरो वंशो वंशनादो ह्यनिन्दितः।
सर्वाङ्गरूपो मायावी सुहृदो ह्यनिलोऽनलः॥ 13-17-100
बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः।
सयज्ञारिः सकामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः॥ 13-17-101
बहुधा निन्दितः शर्वः शङ्करः शङ्करोऽधनः।
अमरेशो महादेवो विश्वदेवः सुरारिहा॥ 13-17-102
अहिर्बुध्न्योऽनिलाभश्च चेकितानो हविस्तथा।
अजैकपाच्च कापाली त्रिशङ्कुरजितः शिवः॥ 13-17-103
धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा।
धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः॥ 13-17-104
प्रभावः सर्वगो वायुरर्यमा सविता रविः।
उषङ्गुश्च विधाता च मान्धाता भूतभावनः॥ 13-17-105
विभुर्वर्णविभावी च सर्वकामगुणावहः।
पद्मनाभो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रोऽनिलोऽनलः॥ 13-17-106
बलवांश्चोपशान्तश्च पुराणः पुण्यचञ्चुरी।
कुरुकर्ता कुरुवासी कुरुभूतो गुणौषधः॥ 13-17-107
सर्वाशयो दर्भचारी सर्वेषां प्राणिनां पतिः।
देवदेवः सुखासक्तः सदसत्सर्वरत्नवित्॥ 13-17-108
कैलासगिरिवासी च हिमवद्गिरिसंश्रयः।
कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रदः॥ 13-17-109
वणिजो वर्धकी वृक्षो बकुलश्चन्दनश्छदः।
सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्च महौषधः॥ 13-17-110
सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्छन्दोव्याकरणोत्तरः।
सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः॥ 13-17-111
प्रभावात्मा जगत्कालस्थालो लोकहितस्तरुः।
सारङ्गो नवचक्राङ्गः केतुमाली सभावनः।
भूतालयो भूतपतिरहोरात्रमनिन्दितः॥ 13-17-112
वाहिता सर्वभूतानां निलयश्च विभुर्भवः।
अमोघः संयतो ह्यश्वो भोजनः प्राणधारणः॥ 13-17-113
धृतिमान्मतिमान्दक्षः सत्कृतश्च युगाधिपः।
गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरिः॥ 13-17-114
हिरण्यबाहुश्च तथा गुहापालः प्रवेशिनाम्।
प्रकृष्टारिर्महाहर्षो जितकामो जितेन्द्रियः॥ 13-17-115
गान्धारश्च सुवासश्च तपःसक्तो रतिर्नरः।
महागीतो महानृत्यो ह्यप्सरोगणसेवितः॥ 13-17-116
महाकेतुर्महाधातुर्नैकसानुचरश्चलः।
आवेदनीय आदेशः सर्वगन्धसुखावहः॥ 13-17-117
तोरणस्तारणो वातः परिधी पतिखेचरः।
संयोगो वर्धनो वृद्धो अतिवृद्धो गुणाधिकः॥ 13-17-118
नित्य आत्मसहायश्च देवासुरपतिः पतिः।
युक्तश्च युक्तबाहुश्च देवो दिविसुपर्वणः॥ 13-17-119
आषाढश्च सुषाढश्च ध्रुवोऽथ हरिणो हरः।
वपुरावर्तमानेभ्यो वसुश्रेष्ठो महापथः॥ 13-17-120
शिरोहारी विमर्शश्च सर्वलक्षणलक्षितः।
अक्षश्च रथयोगी च सर्वयोगी महाबलः॥ 13-17-121
समाम्नायोऽसमाम्नायस्तीर्थदेवो महारथः।
निर्जीवो जीवनो मन्त्रः शुभाक्षो बहुकर्कशः॥ 13-17-122
रत्नप्रभूतो रत्नाङ्गो महार्णवनिपानवित्।
मूलं विशालो ह्यमृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः॥ 13-17-123
आरोहणोऽधिरोहश्च शीलधारी महायशाः।
सेनाकल्पो महाकल्पो योगो युगकरो हरिः॥ 13-17-124
युगरूपो महारूपो महानागहनोऽवधः।
न्यायनिर्वपणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः॥ 13-17-125
बहुमालो महामालः शशी हरसुलोचनः।
विस्तारो लवणः कूपस्त्रियुगः सफलोदयः॥ 13-17-126
त्रिलोचनो विषष्णाङ्गो मणिविद्धो जटाधरः।
बिन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्वायुधः सहः॥ 13-17-127
निवेदनः सुखाजातः सुगन्धारो महाधनुः।
गन्धपाली च भगवानुत्थानः सर्वकर्मणाम्॥ 13-17-128
मन्थानो बहुलो वायुः सकलः सर्वलोचनः।
तलस्तालः करस्थाली ऊर्ध्वसंहननो महान्॥ 13-17-129
छत्रं सुच्छत्रो विख्यातो लोकः सर्वाश्रयः क्रमः।
मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः॥ 13-17-130
हर्यक्षः ककुभो वज्री शतजिह्वः सहस्रपात्।
सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः॥ 13-17-131
सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत्।
पवित्रं त्रिककुन्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः॥ 13-17-132
ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नीपाशशक्तिमान्।
पद्मगर्भो महागर्भो ब्रह्मगर्भो जलोद्भवः॥ 13-17-133
गभस्तिर्ब्रह्मकृद्ब्रह्मी ब्रह्मविद्ब्राह्मणो गतिः।
अनन्तरूपो नैकात्मा तिग्मतेजाः स्वयम्भुवः॥ 13-17-134
ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर्वातरंहा मनोजवः।
चन्दनी पद्मनालाग्रः सुरभ्युत्तरणो नरः॥ 13-17-135
कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृत्।
उमापतिरुमाकान्तो जाह्नवीधृदुमाधवः॥ 13-17-136
वरो वराहो वरदो वरेण्यः सुमहास्वनः।
महाप्रसादो दमनः शत्रुहा श्वेतपिङ्गलः॥ 13-17-137
पीतात्मा परमात्मा च प्रयतात्मा प्रधानधृत्।
सर्वपार्श्वमुखस्त्र्यक्षो धर्मसाधारणो वरः॥ 13-17-138
चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा अमृतो गोवृषेश्वरः।
साध्यर्षिर्वसुरादित्यो विवस्वान्सवितामृतः॥ 13-17-139
व्यासः सर्गः सुसङ्क्षेपो विस्तरः पर्ययो नरः।
ऋतुः संवत्सरो मासः पक्षः सङ्ख्यासमापनः॥ 13-17-140
कलाः काष्ठा लवा मात्रा मुहूर्ताहःक्षपाः क्षणाः।
विश्वक्षेत्रं प्रजाबीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्गमः॥ 13-17-141
सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः।
स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम्॥ 13-17-142
निर्वाणं ह्लादनश्चैव ब्रह्मलोकः परा गतिः।
देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः॥ 13-17-143
देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः।
देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः॥ 13-17-144
देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः।
देवातिदेवो देवर्षिर्देवासुरवरप्रदः॥ 13-17-145
देवासुरेश्वरो विश्वो देवासुरमहेश्वरः।
सर्व देवमयोऽचिन्त्यो देवतात्माऽऽत्मसम्भवः॥ 13-17-146
उद्भित्त्रिविक्रमो वैद्यो विरजो नीरजोऽमरः।
ईड्यो हस्तीश्वरो व्याघ्रो देवसिंहो नरर्षभः॥ 13-17-147
विबुधोऽग्रवरः सूक्ष्मः सर्वदेवस्तपोमयः।
सुयुक्तः शोभनो वज्री प्रासानां प्रभवोऽव्ययः॥ 13-17-148
गुहः कान्तो निजः सर्गः पवित्रं सर्वपावनः।
शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः॥ 13-17-149
अभिरामः सुरगणो विरामः सर्वसाधनः।
ललाटाक्षो विश्वदेवो हरिणो ब्रह्मवर्चसः॥ 13-17-150
स्थावराणां पतिश्चैव नियमेन्द्रियवर्धनः।
सिद्धार्थः सिद्धभूतार्थोऽचिन्त्यः सत्यव्रतः शुचिः॥ 13-17-151
व्रताधिपः परं ब्रह्म भक्तानां परमा गतिः।
विमुक्तो मुक्ततेजाश्च श्रीमाञ्श्रीवर्धनो जगत्॥ 13-17-152
यथाप्रधानं भगवानिति भक्त्या स्तुतो मया।
यन्न ब्रह्मादयो देवा विदुस्तत्त्वेन नर्षयः॥ 13-17-153
स्तोतव्यमर्च्यं वन्द्यं च कः स्तोष्यति जगत्पतिम्।
भक्त्या त्वेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः॥ 13-17-154
ततोऽभ्यनुज्ञां सम्प्राप्य स्तुतो मतिमतां वरः।
शिवमेभिः स्तुवन्देवं नामभिः पुष्टिवर्धनैः।
नित्ययुक्तः शुचिर्भूतः[र्भक्तः] प्राप्नोत्यात्मानमात्मना॥ 13-17-155
एतद्धि परमं ब्रह्म परं ब्रह्माधिगच्छति।
ऋषयश्चैव देवाश्च स्तुवन्त्येतेन तत्परम्॥ 13-17-156
स्तूयमानो महादेवस्तुष्यते नियतात्मभिः।
भक्तानुकम्पी भगवानात्मसंस्थाकरो विभुः॥ 13-17-157
तथैव च मनुष्येषु ये मनुष्याः प्रधानतः।
आस्तिकाः श्रद्दधानाश्च बहुभिर्जन्मभिः स्तवैः॥ 13-17-158
भक्त्या ह्यनन्यमीशानं परं देवं सनातनम्।
कर्मणा मनसा वाचा भावेनामिततेजसः॥ 13-17-159
शयाना जाग्रमाणाश्च व्रजन्नुपविशंस्तथा।
उन्मिषन्निमिषंश्चैव चिन्तयन्तः पुनः पुनः॥ 13-17-160
शृण्वन्तः श्रावयन्तश्च कथयन्तश्च ते भवम्।
स्तुवन्तः स्तूयमानाश्च तुष्यन्ति च रमन्ति च॥ 13-17-161
जन्मकोटिसहस्रेषु नानासंसारयोनिषु।
जन्तोर्विगतपापस्य भवे भक्तिः प्रजायते॥ 13-17-162
उत्पन्ना च भवे भक्तिरनन्या सर्वभावतः।
भाविनः कारणे चास्य सर्वयुक्तस्य सर्वथा॥ 13-17-163
एतद्देवेषु दुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्यते।
निर्विघ्ना निश्चला रुद्रे भक्तिरव्यभिचारिणी॥ 13-17-164
तस्यैव च प्रसादेन भक्तिरुत्पद्यते नृणाम्।
येन यान्ति परां सिद्धिं तद्भागवतचेतसः॥ 13-17-165
ये सर्वभावानुगताः प्रपद्यन्ते महेश्वरम्।
प्रपन्नवत्सलो देवः संसारात्तान्समुद्धरेत्॥ 13-17-166
एवमन्ये विकुर्वन्ति देवाः संसारमोचनम्।
मनुष्याणामृते देवं नान्या शक्तिस्तपोबलम्॥ 13-17-167
इति तेनेन्द्रकल्पेन भगवान्सदसत्पतिः।
कृत्तिवासाः स्तुतः कृष्ण तण्डिना शुभबुद्धिना॥ 13-17-168
स्तवमेतं भगवतो ब्रह्मा स्वयमधारयत्।
गीयते च स बुद्ध्येत ब्रह्मा शङ्करसन्निधौ॥ 13-17-169
इदं पुण्यं पवित्रं च सर्वदा पापनाशनम्।
योगदं मोक्षदं चैव स्वर्गदं तोषदं तथा॥ 13-17-170
एवमेतत्पठन्ते य एकभक्त्या तु शङ्करम्।
या गतिः साङ्ख्ययोगानां व्रजन्त्येतां गतिं तदा॥ 13-17-171
स्तवमेतं प्रयत्नेन सदा रुद्रस्य सन्निधौ।
अब्दमेकं चरेद्भक्तः प्राप्नुयादीप्सितं फलम्॥ 13-17-172
एतद्रहस्यं परमं ब्रह्मणो हृदि संस्थितम्।
ब्रह्मा प्रोवाच शक्राय शक्रः प्रोवाच मृत्यवे॥ 13-17-173
मृत्युः प्रोवाच रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्तण्डिमागमत्।
महता तपसा प्राप्तस्तण्डिना ब्रह्मसद्मनि॥ 13-17-174
तण्डिः प्रोवाच शुक्राय गौतमाय च भार्गवः।
वैवस्वताय मनवे गौतमः प्राह माधव॥ 13-17-175
नारायणाय साध्याय समाधिष्ठाय धीमते।
यमाय प्राह भगवान्साध्यो नारायणोऽच्युतः॥ 13-17-176
नाचिकेताय भगवानाह वैवस्वतो यमः।
मार्कण्डेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतोऽभ्यभाषत॥ 13-17-177
मार्कण्डेयान्मया प्राप्तो नियमेन जनार्दन।
तवाप्यहममित्रघ्न स्तवं दद्यां ह्यविश्रुतम्॥ 13-17-178
स्वर्ग्यमारोग्यमायुष्यं धन्यं वेदेन सम्मितम्।
नास्य विघ्नं विकुर्वन्ति दानवा यक्षराक्षसाः।
पिशाचा यातुधाना वा गुह्यका भुजगा अपि॥ 13-17-179
यः पठेत शुचिः पार्थ ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः।
अभग्नयोगो वर्षं तु सोऽश्वमेधफलं लभेत्॥ 13-17-180
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महादेवसहस्रनामस्तोत्रे सप्तदशोऽध्यायः॥ 17 ॥
अष्टादशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
शिवसहस्रनामपाठमहिमा महर्षिभिः शिवकृपयाभीष्टसिद्धिविषयकस्य स्वस्वानुभवस्य प्रकाशनं श्रीकृष्णकर्तृकं शिवमहिम्नो वर्णनं च
वैशम्पायन उवाच
महायोगी ततः प्राह कृष्णद्वैपायनो मुनिः।
पठस्व पुत्र भद्रं ते प्रीयतां ते महेश्वरः॥ 13-18-1
पुरा पुत्र मया मेरौ तप्यता परमं तपः।
पुत्रहेतोर्महाराज स्तव एषोऽनुकीर्तितः॥ 13-18-2
लब्धवानीप्सितान्कामानहं वै पाण्डुनन्दन।
तथा त्वमपि शर्वाद्धि सर्वान्कामानवाप्स्यसि॥ 13-18-3
कपिलश्च ततः प्राह साङ्ख्यर्षिर्देवसम्मतः।
मया जन्मान्यनेकानि भक्त्या चाराधितो भवः॥ 13-18-4
प्रीतश्च भगवान्ज्ञानं ददौ मम भवान्तकम्।
चारुशीर्षस्ततः प्राह शक्रस्य दयितः सखा।
आलम्बायन इत्येवं विश्रुतः करुणात्मकः॥ 13-18-5
मया गोकर्णमासाद्य तपस्तप्त्वा शतं समाः।
अयोनिजानां दान्तानां धर्मज्ञानां सुवर्चसाम्॥ 13-18-6
अजराणामदुःखानां शतवर्षसहस्रिणाम्।
लब्धं पुत्रशतं शर्वात्पुरा पाण्डुनृपात्मज॥ 13-18-7
वाल्मीकिश्चाह भगवान्युधिष्ठिरमिदं वचः।
विवादे साग्निमुनिभिर्ब्रह्मघ्नो वै भवानिति॥ 13-18-8
उक्तः क्षणेन चाविष्टस्तेनाधर्मेण भारत।
सोऽहमीशानमनघममोघं शरणं गतः॥ 13-18-9
मुक्तश्चास्मि ततः पापैस्ततो दुःखविनाशनः।
आह मां त्रिपुरघ्नो वै यशस्तेऽग्र्यं भविष्यति॥ 13-18-10
जामदग्न्यश्च कौन्तेयमिदं धर्मभृतां वरः।
ऋषिमध्ये स्थितः प्राह ज्वलन्निव दिवाकरः॥ 13-18-11
पितृविप्रवर्धनाहमार्तो वै पाण्डवाग्रज।
शुचिर्भूत्वा महादेवं गतोऽस्मि शरणं नृप॥ 13-18-12
नामभिश्चास्तुवं देवं ततस्तुष्टोऽभवद्भवः।
परशुं च ततो देवो दिव्यान्यस्त्राणि चैव मे॥ 13-18-13
पापं च ते न भविता अजेयश्च भविष्यसि।
न ते प्रभविता मृत्युरजरश्च भविष्यसि॥ 13-18-14
आह मां भगवानेवं शिखण्डी शिवविग्रहः।
तदवाप्तं च मे सर्वं प्रसादात्तस्य धीमतः॥ 13-18-15
विश्वामित्रस्तदोवाच क्षत्रियोऽहं तदाभवम्।
ब्राह्मणोऽहं भवानीति मया चाराधितो भवः॥ 13-18-16
तत्प्रसादान्मया प्राप्तं ब्राह्मण्यं दुर्लभं महत्।
असितो देवलश्चैव प्राह पाण्डुसुतं नृपम्॥ 13-18-17
शापाच्छक्रस्य कौन्तेय विभो धर्मोऽनशत्तदा।
तन्मे धर्मं यशश्चाग्र्यमायुश्चैवाददत्प्रभुः॥ 13-18-18
ऋषिर्गृत्समदो नाम शक्रस्य दयितः सखा।
प्राहाजमीढं भगवान्बृहस्पतिसमद्युतिः॥ 13-18-19
वरिष्ठो नाम भगवांश्चाक्षुषस्य मनोः सुतः।
शतक्रतोरचिन्त्यस्य सत्रे वर्षसहस्रिके॥ 13-18-20
वर्तमानेऽब्रवीद्वाक्यं साम्नि ह्युच्चारिते मया।
रथन्तरे द्विजश्रेष्ठ न सम्यगिति वर्तते॥ 13-18-21
समीक्षस्व पुनर्बुद्ध्या पापं त्यक्त्वा द्विजोत्तम।
अयज्ञवाहिनं पापमकार्षीस्त्वं सुदुर्मते॥ 13-18-22
एवमुक्त्वा महाक्रोधः प्राह शम्भुं पुनर्वचः।
प्रज्ञया रहितो दुःखी नित्यभीतो वनेचरः॥ 13-18-23
दशवर्षसहस्राणि दशाष्टौ च शतानि च।
नष्टपानीयपवने मृगैरन्यैश्च वर्जिते॥ 13-18-24
अयज्ञीयद्रुमे देशे रुरुसिंहनिषेविते।
भविता त्वं मृगः क्रूरो महादुःखसमन्वितः॥ 13-18-25
तस्य वाक्यस्य निधने पार्थ जातो ह्यहं मृगः।
ततो मां शरणं प्राप्तं प्राह योगी महेश्वरः॥ 13-18-26
अजरश्चामरश्चैव भविता दुःखवर्जितः।
साम्यं ममास्तु ते सौख्यं युवयोर्वर्धतां क्रतुः॥ 13-18-27
अनुग्रहानेवमेष करोति भगवान्विभुः।
परं धाता विधाता च सुखदुःखे च सर्वदा॥ 13-18-28
अचिन्त्य एष भगवान्कर्मणा मनसा गिरा।
न मे तात युधिश्रेष्ठ विद्यया पण्डितः समः॥ 13-18-29
वासुदेवस्तदावाच पुनर्मतिमतां वरः।
सुवर्णाक्षो महादेवस्तपसा तोषितो मया॥ 13-18-30
ततोऽथ भगवानाह प्रीतो मां वै युधिष्ठिर।
अर्थात्प्रियतरः कृष्ण मत्प्रसादाद्भविष्यसि॥ 13-18-31
अपराजितश्च युद्धेषु तेजश्चैवानलोपमम्।
एवं सहस्रशश्चान्यान्महादेवो वरं ददौ॥ 13-18-32
मणिमन्थेऽथ शैले वै पुरा सम्पूजितो मया।
वर्षायुतसहस्राणां सहस्रं शतमेव च॥ 13-18-33
ततो मां भगवान्प्रीत इदं वचनमब्रवीत्।
वरं वृणीष्व भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते॥ 13-18-34
ततः प्रणम्य शिरसा इदं वचमब्रुवम्।
यदि प्रीतो महादेवो भक्त्या परमया प्रभुः॥ 13-18-35
नित्यकालं तवेशान भक्तिर्भवतु मे स्थिरा।
एवमस्त्विति भगवांस्तत्रोक्त्वान्तरधीयत॥ 13-18-36
जैगीषव्य उवाच
ममाष्टगुणमैश्वर्यं दत्तं भगवता पुरा।
यत्नेनान्येन बलिना वाराणस्यां युधिष्ठिर॥ 13-18-37
गर्ग उवाच
चतुःषष्ट्यङ्गमददत्कलाज्ञानं ममाद्भुतम्।
सरस्वत्यास्तटे तुष्टो मनोयज्ञेन पाण्डव॥ 13-18-38
तुल्यं मम सहस्रं तु सुतानां ब्रह्मवादिनाम्।
आयुश्चैव सपुत्रस्य संवत्सरशतायुतम्॥ 13-18-39
पराशर उवाच
प्रसाद्येह पुरा शर्वं मनसाचिन्तयं नृप।
महातपा महातेजा महायोगी महायशाः॥ 13-18-40
वेदव्यासः श्रियावासो ब्राह्मणः करुणान्वितः।
अप्यसावीप्सितः पुत्रो मम स्याद्वै महेश्वरात्॥ 13-18-41
@तमभिज्ञाय मामाह शङ्करस्त्रिपुरार्दनः।
पितृकन्या वसोः पुत्री शापाद्दाशगृहोषिता॥
तस्यां हि दुष्कृतानां च विद्यया शोधकस्सुतः।@
इति मत्वा हृदि मतं प्राह मां सुरसत्तमः।
मयि सम्भावना यास्याः फलात्कृष्णोभविष्यति॥ 13-18-42
सावर्णस्य मनोः सर्गे सप्तर्षिश्च भविष्यति।
वेदानां च स वै वक्ता कुरुवंशकरस्तथा॥ 13-18-43
इतिहासस्य कर्ता च पुत्रस्ते जगतो हितः।
भविष्यति महेन्द्रस्य दयितः स महामुनिः॥ 13-18-44
अजरश्चामरश्चैव पराशर सुतस्तव।
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत।
युधिष्ठिर महायोगी वीर्यवानक्षयोऽव्ययः॥ 13-18-45
माण्डव्य उवाच
अचौरश्चौरशङ्कायां शूले भिन्नो ह्यहं तदा।
तत्रस्थेन स्तुतो देवः प्राह मां वै नरेश्वर।
मोक्षं प्राप्स्यसि शूलाच्च जीविष्यसि समार्बुदम्॥ 13-18-46
रुजा शूलकृता चैव न ते विप्र भविष्यति।
आधिभिर्व्याधिभिश्चैव वर्जितस्त्वं भविष्यसि॥ 13-18-47
पादाच्चतुर्थात्सम्भूत आत्मा यस्मान्मुने तव।
त्वं भविष्यस्यनुपमो जन्म वै सफलं कुरु॥ 13-18-48
तीर्थाभिषेकं सकलं त्वमविघ्नेन चाप्स्यसि।
स्वर्गं चैवाक्षयं विप्र विदधामि तवोर्जितम्॥ 13-18-49
एवमुक्त्वा तु भगवान्वरेण्यो वृषवाहनः।
महेश्वरो महाराज कृत्तिवासा महाद्युतिः॥ 13-18-50
सगणो दैवतश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत॥ 13-18-50
गालव उवाच
विश्वामित्राभ्यनुज्ञातो ह्यहं पितरमागतः।
अब्रवीन्मां ततो माता दुःखिता रुदती भृशम्।
कौशिकेनाभ्यनुज्ञातं पुत्रं वेदविभूषितम्॥ 13-18-51
न तात तरुणं दान्तं पिता त्वां पश्यतेऽनघ।
श्रुत्वा जनन्या वचनं निराशो गुरुदर्शने॥ 13-18-52
नियतात्मा महादेवमपश्यं सोऽब्रवीच्च माम्।
पिता माता च ते त्वं च पुत्र मृत्युविवर्जिताः॥ 13-18-53
भविष्यथ विश क्षिप्रं द्रष्टासि पितरं क्षये।
अनुज्ञातो भगवता गृहं गत्वा युधिष्ठिर॥ 13-18-54
अपश्यं पितरं तात इष्टिं कृत्वा विनिःसृतम्।
उपस्पृश्य गृहीत्वेध्मं कुशांश्च शरणाकुरून्॥ 13-18-55
तान्विसृज्य च मां प्राह पिता सास्राविलेक्षणः।
प्रणमन्तं परिष्वज्य मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डव।
दिष्ट्या दृष्टोऽसि मे पुत्र कृतविद्य इहागतः॥ 13-18-56
वैशम्पायन उवाच
एतान्यत्यद्भुतान्येव कर्माण्यथ महात्मनः।
प्रोक्तानि मुनिभिः श्रुत्वा विस्मयामास पाण्डवः॥ 13-18-57
ततः कृष्णोऽब्रवीद्वाक्यं पुनर्मतिमतां वरः।
युधिष्ठिरं धर्मनिधिं पुरुहूतमिवेश्वरः॥ 13-18-58
वासुदेव उवाच
उपमन्युर्मयि प्राह तपन्निव दिवाकरः।
अशुभैः पापकर्माणो ये नराः कलुषीकृताः।
ईशानं न प्रपद्यन्ते तमोराजसवृत्तयः॥ 13-18-59
ईश्वरं सम्प्रपद्यन्ते द्विजा भावितभावनाः।
सर्वथा वर्तमानोऽपि यो भक्तः परमेश्वरे॥ 13-18-60
सदृशोऽरण्यवासीनां मुनीनां भावितात्मनाम्।
ब्रह्मत्वं केशवत्वं वा शक्रत्वं वा सुरैः सह॥ 13-18-61
त्रैलोक्यस्याधिपत्यं वा तुष्टो रुद्रः प्रयच्छति।
मनसापि शिवं तात ये प्रपद्यन्ति मानवाः॥ 13-18-63
विधूय सर्वपापानि देवैः सह वसन्ति ते।
भित्त्वा भित्त्वा च कूलानि हुत्वा सर्वमिदं जगत्॥ 13-18-64
यजेद्देवं विरूपाक्षं न स पापेन लिप्यते।
सर्वलक्षणहीनोऽपि युक्तो वा सर्वपातकैः॥ 13-18-65
सर्वं तुदति तत्पापं भावयञ्छिवमात्मना।
कीटपक्षिपतङ्गानां तिरश्चामपि केशव॥ 13-18-66
महादेवप्रपन्नानां न भयं विद्यते क्वचित्।
एवमेव महादेवं भक्ता ये मानवा भुवि॥ 13-18-67
न ते संसारवशगा इति मे निश्चिता मतिः।
ततः कृष्णोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्॥ 13-18-68
विष्णुरुवाच
आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च द्यौर्भूमिरापो वसवोऽथ विश्वे।
धातार्यमा शुक्रबृहस्पती च रुद्राः ससाध्या वरुणोऽथगोपः॥ 13-18-69
ब्रह्मा शक्रो मारुतो ब्रह्म सत्यं वेदा यज्ञा दक्षिणा वेदवाहाः।
सोमो यष्टा यच्च हव्यं हविश्च रक्षा दीक्षा संयमा ये च केचित्॥ 13-18-70
स्वाहा वौषट्ब्राह्मणाः सौरभेयी धर्मं चाग्र्यं कालचक्रं बलं च।
यशो दमो बुद्धिमतां स्थितिश्च शुभाशुभं ये मुनयश्च सप्त॥ 13-18-71
अग्र्या बुद्धिर्मनसा दर्शने च स्पर्शश्चाग्र्यः कर्मणां या च सिद्धिः।
गणा देवानामूष्मपाः सोमपाश्च लेखाः सुयामास्तुषिता ब्रह्मकायाः॥ 13-18-72
आभासुरा गन्धपा धूमपाश्च वाचा विरुद्धाश्च मनोविरुद्धाः।
शुद्धाश्च निर्माणरताश्च देवाः स्पर्शाशना दर्शपा आज्यपाश्च॥ 13-18-73
चिन्त्यद्योता ये च देवेषु मुख्या ये चाप्यन्ये देवताश्चाजमीढ।
सुपर्णगन्धर्वपिशाचदानवा यक्षास्तथा चारणपन्नगाश्च॥ 13-18-74
स्थूलं सूक्ष्मं मृदु चाप्यसूक्ष्मं दुःखं सुखं दुःखमनन्तरं च।
साङ्ख्यं योगं तत्पराणां परं च शर्वाज्जातं विद्धि यत्कीर्तितं मे॥ 13-18-75
तत्सम्भूता भूतकृतो वरेण्याः सर्वे देवा भुवनस्यास्य गोपाः।
आविश्येमां धरणीं येऽभ्यरक्षन्पुरातनीं तस्य देवस्य सृष्टिम्॥ 13-18-76
विचिन्वन्तस्तपसा तत्स्थवीयः किञ्चित्तत्त्वं प्राणहेतोर्नतोऽस्मि।
ददातु देवः स वरानिहेष्टानामिष्टुतो नः प्रभुरव्ययः सदा॥ 13-18-77
इमं स्तवं सन्नियतेन्द्रियश्च भूत्वा शुचिर्यः पुरुषः पठेत।
अभग्नयोगो नियतो मासमेकं सम्प्राप्नुयादश्वमेधे फलं यत्॥ 13-18-78
वेदान्कृत्स्नान्ब्राह्मणः प्राप्नुयात्तु जयेन्नृपः पार्थ महीं च कृत्स्नाम्।
वैश्यो लाभं प्राप्नुयान्नैपुणं च शूद्रो गतिं प्रेत्य तथा सुखं च॥ 13-18-79
स्तवराजमिमं कृत्वा रुद्राय दधिरे मनः।
सर्वदोषापहं पुण्यं पवित्रं च यशस्विनः॥ 13-18-80
यावन्त्यस्य शरीरेषु रोमकूपाणि भारत।
तावन्त्यब्दसहस्राणि स्वर्गे वसति मानवः॥ 13-18-81
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि मेघवाहनपर्वाख्याने अष्टादशोऽध्यायः॥ 18 ॥
एकोनविंशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
वदान्यमुनिप्रेरणयाष्टावक्रस्योत्तरदिशं प्रति प्रस्थानं पथि कुबेरेण तस्य स्वागतसमारम्भः स्त्रीरूपिण्योत्तरदिशा सहाष्टावक्रस्य संवादश्च
युधिष्ठिर उवाच
यदिदं सहधर्मेति प्रोच्यते भरतर्षभ।
पाणिग्रहणकाले तु स्त्रीणामेतत्कथं स्मृतम्॥ 13-19-1
आर्ष एष भवेद्धर्मः प्राजापत्योऽथवाऽऽसुरः।
यदेतत्सहधर्मेति पूर्वमुक्तं महर्षिभिः॥ 13-19-2
सन्देहः सुमहानेष विरुद्ध इति मे मतिः।
इह यः सहधर्मो वै प्रेत्यायं विहितः क्व नु॥ 13-19-3
स्वर्गो मृतानां भवति सहधर्मः पितामह।
पूर्वमेकस्तु म्रियते क्व चैकस्तिष्ठते वद॥ 13-19-4
नानाधर्मफलोपेता नानाकर्मनिवासिताः।
नानानिरयनिष्ठान्ता मानुषा बहवो यदा॥ 13-19-5
अनृताः स्त्रिय इत्येवं सूत्रकारो व्यवस्यति।
यदानृताः स्त्रियस्तात सहधर्मः कुतः स्मृतः॥ 13-19-6
अनृताः स्त्रिय इत्येवं वेदेष्वपि हि पठ्यते।
धर्मोऽयं पूर्विका संज्ञा उपचारः क्रियाविधिः॥ 13-19-7
गह्वरं प्रतिभात्येतन्मम चिन्तयतोऽनिशम्।
निःसन्देहमिदं सर्वं पितामह यथाश्रुतिः॥ 13-19-8
यदैतद्यादृशं चैतद्यथा चैतत्प्रवर्तितम्।
निखिलेन महाप्राज्ञ भवानेतद्ब्रवीतु मे॥ 13-19-9
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
अष्टावक्रस्य संवादं दिशया सह भारत॥ 13-19-10
निर्वेष्टुकामस्तु पुरा अष्टावक्रो महातपाः।
ऋषेरथ वदान्यस्य वव्रे कन्यां महात्मनः॥ 13-19-11
सुप्रभां नाम वै नाम्ना रूपेणाप्रतिमां भुवि।
गुणप्रभावशीलेन चारित्रेण च शोभनाम्॥ 13-19-12
सा तस्य दृष्ट्वैव मनो जहार शुभलोचना।
वनराजी यथा चित्रा वसन्ते कुसुमाचिता॥ 13-19-13
ऋषिस्तमाह देया मे सुता तुभ्यं हि तच्छृणु।
(अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ह्यप्रवासी प्रियंवदः।
सुरूपः सम्मतो वीरः शीलवान्भोगभुक्छविः॥
दारानुमतयज्ञश्च सुनक्षत्रामथोद्वहेत्।
स्वभर्त्रा स्वजनोपेत इह प्रेत्य च मोदते॥)
गच्छ तावद्दिशं पुण्यामुत्तरां द्रक्ष्यसे ततः॥ 13-19-14
अष्टावक्र उवाच
किं द्रष्टव्यं मया तत्र वक्तुमर्हति मे भवान्।
तथेदानीं मया कार्यं यथा वक्ष्यति मां भवान्॥ 13-19-15
वदान्य उवाच
धनदं समतिक्रम्य हिमवन्तं च पर्वतम्।
रुद्रस्यायतनं दृष्ट्वा सिद्धचारणसेवितम्॥ 13-19-16
संहृष्टैः पार्षदैर्जुष्टं नृत्यद्भिर्विविधाननैः।
दिव्याङ्गरागैः पैशाचैरन्यैर्नानाविधैः प्रभोः॥ 13-19-17
पाणितालसुतालैश्च शम्पातालैः समैस्तथा।
सम्प्रहृष्टैः प्रनृत्यद्भिः शर्वस्तत्र निषेव्यते॥ 13-19-18
इष्टं किल गिरौ स्थानं तद्दिव्यमिति शुश्रुम।
नित्यं सन्निहितो देवस्तथा ते पार्षदाः स्मृताः॥ 13-19-19
तत्र देव्या तपस्तप्तं शङ्करार्थं सुदुश्चरम्।
अतस्तदिष्टं देवस्य तथोमाया इति श्रुतिः॥ 13-19-20
पूर्वे तत्र महापार्श्वे देवस्योत्तरतस्तथा।
ऋतवः कालरात्रिश्च ये दिव्या ये च मानुषाः॥ 13-19-21
देवं चोपासते सर्वे रूपिणः किल तत्र ह।
तदतिक्रम्य भवनं त्वया यातव्यमेव हि॥ 13-19-22
ततो नीलं वनोद्देशं द्रक्ष्यसे मेघसन्निभम्।
रमणीयं मनोग्राहि तत्र वै द्रक्ष्यसे स्त्रियम्॥ 13-19-23
तपस्विनीं महाभागां वृद्धां दीक्षामनुष्ठिताम्।
द्रष्टव्या सा त्वया तत्र सम्पूज्या चैव यत्नतः॥ 13-19-24
तां दृष्ट्वा विनिवृत्तस्त्वं ततः पाणिं ग्रहीष्यसि।
यद्येष समयः सर्वः साध्यतां तत्र गम्यताम्॥ 13-19-25
अष्टावक्र उवाच
तथास्तु साधयिष्यामि तत्र यास्याम्यसंशयम्।
यत्र त्वं वदसे साधो भवान्भवतु सत्यवाक्॥ 13-19-26
भीष्म उवाच
ततोऽगच्छत्स भगवानुत्तरामुत्तरां दिशम्।
हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम्॥ 13-19-27
स गत्वा द्विजशार्दूलो हिमवन्तं महागिरिम्।
अभ्यगच्छन्नदीं पुण्यां बाहुदां धर्मशालिनीम्॥ 13-19-28
अशोके विमले तीर्थे स्नात्वा वै तर्प्य देवताः।
तत्र वासाय शयने कौशे सुखमुवास ह॥ 13-19-29
ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय स द्विजः।
स्नात्वा प्रादुश्चकाराग्निं स्तुत्वा चैनं प्रधानतः॥ 13-19-30
रुद्राणीं रुद्रमासाद्य ह्रदे तत्र समाश्वसत्।
विश्रान्तश्च समुत्थाय कैलासमभितो ययौ॥ 13-19-31
सोऽपश्यत्काञ्चनद्वारं दीप्यमानमिव श्रिया।
मन्दाकिनीं च नलिनीं धनदस्य महात्मनः॥ 13-19-32
अथ ते राक्षसा सर्वे येऽभिरक्षन्ति पद्मिनीम्।
प्रत्युत्थिता भगवन्तं मणिभद्रपुरोगमाः॥ 13-19-33
स तान्प्रत्यर्चयामास राक्षसान्भीमविक्रमान्।
निवेदयत मां क्षिप्रं धनदायेति चाब्रवीत्॥ 13-19-34
ते राक्षसास्तथा राजन्भगवन्तमथाब्रुवन्।
असौ वैश्रवणो राजा स्वयमायाति तेऽन्तिकम्॥ 13-19-35
विदितो भगवानस्य कार्यमागमनस्य यत्।
पश्यैनं त्वं महाभागं ज्वलन्तमिव तेजसा॥ 13-19-36
ततो वैश्रवणोऽभ्येत्य अष्टावक्रमनिन्दितम्।
विधिवत्कुशलं पृष्ट्वा ततो ब्रह्मार्षमब्रवीत्॥ 13-19-37
सुखं प्राप्तो भवान्कच्चित्किं वा मत्तश्चिकीर्षति।
ब्रूहि सर्वं करिष्यामि यन्मा वक्ष्यसि वै द्विज॥ 13-19-38
भवनं प्रविश त्वं मे यथाकामं द्विजोत्तम।
सत्कृतः कृतकार्यश्च भवान्यास्यत्यविघ्नतः॥ 13-19-39
प्राविशद्भवनं स्वं वै गृहीत्वा तं द्विजोत्तमम्।
आसनं स्वं ददौ चैव पाद्यमर्घ्यं तथैव च॥ 13-19-40
अथोपविष्टयोस्तत्र मणिभद्रपुरोगमाः।
निषेदुस्तत्र कौबेरा यक्षगन्धर्वकिन्नराः॥ 13-19-41
ततस्तेषां निषण्णानां धनदो वाक्यमब्रवीत्।
भवच्छन्दं समाज्ञाय नृत्येरन्नप्सरोगणाः॥ 13-19-42
आतिथ्यं परमं कार्यं शुश्रूषा भवतस्तथा।
संवर्ततामित्युवाच मुनिर्मधुरया गिरा॥ 13-19-43
अथोर्वरा मिश्रकेशी रम्भा चैवोर्वशी तथा।
अलम्बुषा घृताची च चित्रा चित्राङ्गदारुचिः॥ 13-19-44
मनोहरा सुकेशी च सुमुखी हासिनी प्रभा।
विद्युता प्रशमी दान्ता विद्योता रतिरेव च॥ 13-19-45
एताश्चान्याश्च वै बह्व्यः प्रनृत्ताप्सरसः शुभाः।
अवादयंश्च गन्धर्वा वाद्यानि विविधानि च॥ 13-19-46
अथ प्रवृत्ते गान्धर्वे दिव्ये ऋषिरुपाविशत्।
दिव्यं संवत्सरं तत्रारमतैष महातपाः॥ 13-19-47
ततो वैश्रवणो राजा भगवन्तमुवाच ह।
साग्रः संवत्सरो जातो विप्रेह तव पश्यतः॥ 13-19-48
हार्योऽयं विषयो ब्रह्मन्गान्धर्वो नाम नामतः।
छन्दतो वर्ततां विप्र यथा वदति वा भवान्॥ 13-19-49
अतिथिः पूजनीयस्त्वमिदं च भवतो गृहम्।
सर्वमाज्ञाप्यतामाशु परवन्तो वयं त्वयि॥ 13-19-50
अथ वैश्रवणं प्रीतो भगवान्प्रत्यभाषत।
अर्चितोऽस्मि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर॥ 13-19-51
प्रीतोऽस्मि सदृशं चैव तव सर्वं धनाधिप।
तव प्रसादाद्भगवन्महर्षेश्च महात्मनः॥ 13-19-52
नियोगादद्य यास्यामि वृद्धिमानृद्धिमान्भव।
अथ निष्क्रम्य भगवान्प्रययावुत्तरामुखः॥ 13-19-53
@कैलासे शङ्कारावासमभिवीक्ष्य प्रणम्य च॥
गौरीशं शङ्करं दान्तम्शरणागतवत्सलम्।
गङ्गाधरं गोपतिगं गणावृतमकल्मषम्॥@
कैलासं मन्दरं हैमं सर्वाननुचचार ह।
तानतीत्य महाशैलान्कैरातं स्थानमुत्तमम्॥ 13-19-54
प्रदक्षिणं तथा चक्रे प्रयतः शिरसा नतः।
धरणीमवतीर्याथ पूतात्मासौ तदाभवत्॥ 13-19-55
स तं प्रदक्षिणं कृत्वा त्रिःशैलं चोत्तरामुखः।
समेन भूमिभागेन ययौ प्रीतिपुरस्कृतः॥ 13-19-56
ततोऽपरं वनोद्देशं रमणीयमपश्यत।
सर्वर्तुभिर्मूलफलैः पक्षिभिश्च समन्वितैः॥ 13-19-57
रमणीयैर्वनोद्देशैस्तत्र तत्र विभूषितम्।
तत्राश्रमपदं दिव्यं ददर्श भगवानथ॥ 13-19-58
शैलांश्च विविधाकारान्काञ्चनान्रत्नभूषितान्।
मणिभूमौ निविष्टाश्च पुष्करिण्यस्तथैव च॥ 13-19-59
अन्यान्यपि सुरम्याणि पश्यतः सुबहून्यथ।
भृशं तस्य मनो रेमे महर्षेर्भावितात्मनः॥ 13-19-60
स तत्र काञ्चनं दिव्यं सर्वरत्नमयं गृहम्।
ददर्शाद्भुतसङ्काशं धनदस्य गृहाद्वरम्॥ 13-19-61
महान्तो यत्र विविधा मणिकाञ्चनपर्वताः।
विमानानि च रम्याणि रत्नानि विविधानि च॥ 13-19-62
मन्दारपुष्पैः सङ्कीर्णां तथा मन्दाकिनीं नदीम्।
स्वयंप्रभाश्च मणयो वज्रैर्भूमिश्च भूषिता॥ 13-19-63
नानाविधैश्च भवनैर्विचित्रमणितोरणैः।
मुक्ताजालविनिक्षिप्तैर्मणिरत्नविभूषितैः॥ 13-19-64
मनोदृष्टिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुभैः।
ऋषिभिश्चावृतं तत्र आश्रमं तं मनोहरम्॥ 13-19-65
ततस्तस्याभवच्चिन्ता कुत्र वासो भवेदिति।
अथ द्वारं समभितो गत्वा स्थित्वा ततोऽब्रवीत्॥ 13-19-66
अतिथिं समनुप्राप्तमभिजानन्तु येऽत्र वै।
अथ कन्याः परिवृता गृहात्तस्माद्विनिर्गताः॥ 13-19-67
नानारूपाः सप्त विभो कन्याः सर्वा मनोहराः।
यां यामपश्यत्कन्यां वै सा सा तस्य मनोऽहरत्॥ 13-19-68
न च शक्तो वारयितुं मनोऽस्याथावसीदति।
ततो धृतिः समुत्पन्ना तस्य विप्रस्य धीमतः॥ 13-19-69
अथ तं प्रमदाः प्राहुर्भगवान्प्रविशत्विति।
स च तासां सुरूपाणां तस्यैव भवनस्य हि॥ 13-19-70
कौतूहलं समाविष्टः प्रविवेश गृहं द्विजः।
तत्रापश्यज्जरायुक्तामरजोऽम्बरधारिणीम्॥ 13-19-71
वृद्धां पर्यङ्कमासीनां सर्वाभरणभूषिताम्।
स्वस्तीति तेन चैवोक्ता सा स्त्री प्रत्यवदत्तदा।
प्रत्युत्थाय च तं विप्रमास्यतामित्युवाच ह॥ 13-19-72
अष्टावक्र उवाच
सर्वाः स्वानालयान्यान्तु एका मामुपतिष्ठतु।
प्रज्ञाता या प्रशान्ता या शेषा गच्छन्तु च्छन्दतः।
ततः प्रदक्षिणीकृत्य कन्यास्तास्तमृषिं तदा॥ 13-19-73
निश्चक्रमुर्गृहात्तस्मात्सा वृद्धाथ व्यतिष्ठत।
@तया सम्पूजितस्तत्र शयने चापि निर्मले॥@
अथ तां संविशन्प्राह शयने भास्वरे तदा॥ 13-19-74
त्वयापि सुप्यतां भद्रे रजनी ह्यतिवर्तते।
संलापात्तेन विप्रेण तथा सा तत्र भाषिता॥ 13-19-75
द्वितीये शयने दिव्ये संविवेश महाप्रभे।
अथ सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तदा॥ 13-19-76
व्यपदिश्य महर्षेर्वै शयनं व्यवरोहत।
स्वागतेनागतां तां तु भगवानभ्यभाषत॥ 13-19-77
सोपागूहद्भुजाभ्यां तु ऋषिं प्रीत्या नरर्षभ।
निर्विकारमृषिं चापि काष्ठकुड्योपमं तदा॥ 13-19-78
दुःखिता प्रेक्ष्य सञ्जल्पमकार्षीदृषिणा सह।
ब्रह्मन्नकामतोऽन्यास्ति स्त्रीणां पुरुषतो धृतिः॥ 13-19-79
कामेन मोहिता चाहं त्वां भजन्तीं भजस्व माम्।
प्रहृष्टो भव विप्रर्षे समागच्छ मया सह॥ 13-19-80
उपगूह च मां विप्र कामार्ताहं भृशं त्वयि।
एतद्धि तव धर्मात्मंस्तपसः पूज्यते फलम्॥ 13-19-81
प्रार्थितं दर्शनादेव भजमानां भजस्व माम्।
मम चेदं धनं सर्वं यच्चान्यदपि पश्यसि॥ 13-19-82
प्रभुस्त्वं भव सर्वत्र मयि चैव न संशयः।
सर्वान्कामान्विधास्यामि रमस्व सहितो मया॥ 13-19-83
रमणीये वने विप्र सर्वकामफलप्रदे।
त्वद्वशाहं भविष्यामि रंस्यसे च मया सह॥ 13-19-84
सर्वान्कामानुपाश्नीमो ये दिव्या ये च मानुषाः।
नातः परं हि नारीणां विद्यते च कदाचन॥ 13-19-85
यथा पुरुषसंसर्गः परमेतद्धि नः फलम्।
आत्मच्छन्देन वर्तन्ते नार्यो मन्मथचोदिताः।
न च दह्यन्ति गच्छन्त्यः सुतप्तैरपि पांसुभिः॥ 13-19-86
अष्टावक्र उवाच
परदारानहं भद्रे न गच्छेयं कथञ्चन।
दूषितं धर्मशास्त्रज्ञैः परदाराभिमर्शनम्।
@शुद्धक्षेत्रे ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तमथोच्यते।
पुनश्च पातकं दृष्टम्विप्रक्षेत्रे विशेषतः॥
प्रायश्चित्तं महदहो दारग्रहणपूर्वकम्॥
बीजं न शुद्ध्यते वोढुरस्य चाकृतनिष्कृतेः।@
भद्रे निवेष्टुकामं मां विद्धि सत्येन वै शपे॥ 13-19-87
विषयेष्वनभिज्ञोऽहं धर्मार्थं किल सन्ततिः।
एवं लोकान्गमिष्यामि पुत्रैरिति न संशयः।
भद्रे धर्मं विजानीहि ज्ञात्वा चोपरमस्व ह॥ 13-19-88
स्त्र्युवाच
नानिलोऽग्निर्न वरुणो न चान्ये त्रिदशा द्विज।
प्रियाः स्त्रीणां यथा कामो रतिशीला हि योषितः।
सहस्रे किल नारीणां प्राप्येतैका कदाचन॥ 13-19-89
तथा शतसहस्रेषु यदि काचित्पतिव्रता।
नैता जानन्ति पितरं न कुलं न च मातरम्॥ 13-19-90
न भ्रातॄन्न च भर्तारं न च पुत्रान्न देवरान्।
लीलायन्त्यः कुलं घ्नन्ति कूलानीव सरिद्वराः।
दोषान्सर्वांश्च मत्वाऽऽशु प्रजापतिरभाषत॥ 13-19-91
भीष्म उवाच
ततः स ऋषिरेकाग्रस्तां स्त्रियं प्रत्यभाषत।
आस्यतां रुचितश्छन्दः किं च कार्यं ब्रवीहि मे॥ 13-19-92
सा स्त्री प्रोवाच भगवन्द्रक्ष्यसे देशकालतः।
वस तावन्महाभाग कृतकृत्यो भविष्यसि॥ 13-19-93
ब्रह्मर्षिस्तामथोवाच स तथेति युधिष्ठिर।
वत्स्येऽहं यावदुत्साहो भवत्या नात्र संशयः॥ 13-19-94
अथर्षिरभिसम्प्रेक्ष्य स्त्रियं तां जरयार्दिताम्।
चिन्तां परमिकां भेजे सन्तप्त इव चाभवत्॥ 13-19-95
यद्यदङ्गं हि सोऽपश्यत्तस्या विप्रर्षभस्तदा।
नारमत्तत्र तत्रास्य दृष्टी रूपविरागिता॥ 13-19-96
देवतेयं गृहस्यास्य शापात्किं नु विरूपिता।
अस्याश्च कारणं वेत्तुं न युक्तं सहसा मया॥ 13-19-97
इति चिन्ताविविक्तस्य तमर्थं ज्ञातुमिच्छतः।
व्यगच्छत्तदहःशेषं मनसा व्याकुलेन तु॥ 13-19-98
अथ सा स्त्री तथोवाच भगवन्पश्य वै रवेः।
रूपं सन्ध्याभ्रसंरक्तं किमुपस्थाप्यतां तव॥ 13-19-99
स उवाच ततस्तां स्त्रीं स्नानोदकमिहानय।
उपासिष्ये ततः सन्ध्यां वाग्यतो नियतेन्द्रियः॥ 13-19-100
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टावक्रदिक्संवादे एकोनविंशोऽध्यायः॥ 19 ॥
विंशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
अष्टावक्रस्योत्तरदिशा सह संवादः
भीष्म उवाच
अथ सा स्त्री तमुवाच बाढमेवं भवत्विति।
तैलं दिव्यमुपादाय स्नानशाटीमुपानयत्॥ 13-20-1
अनुज्ञाता च मुनिना सा स्त्री तेन महात्मना।
अथास्य तैलेनाङ्गानि सर्वाण्येवाभ्यमृक्षत॥ 13-20-2
शनैश्चोत्सादितस्तत्र स्नानशालामुपागमत्।
भद्रासनं ततश्चित्रमृषिरन्वगमन्नवम्॥ 13-20-3
अथोपविष्टश्च यदा तस्मिन्भद्रासने तदा।
स्नापयामास शनकैस्तमृषिं सुखहस्तवत्॥ 13-20-4
दिव्यं च विधिवच्चक्रे सोपचारं मुनेस्तदा।
स तेन सुसुखोष्णेन तस्या हस्तसुखेन च॥ 13-20-5
व्यतीतां रजनीं कृत्स्नां नाजानात्स महाव्रतः।
तत उत्थाय स मुनिस्तदा परमविस्मितः॥ 13-20-6
पूर्वस्यां दिशि सूर्यं च सोऽपश्यदुदितं दिवि।
@सन्ध्योपासनमित्याहो सर्वपापहरं न मे।@
तस्य बुद्धिरयं किं नु मोहस्तत्त्वमिदं भवेत्॥ 13-20-7
अथोपास्य सहस्रांशु किं करोमीत्युवाच ताम्।
सा चामृतरसप्रख्यं ऋषेरन्नमुपाहरत्॥ 13-20-8
तस्य स्वादुतयान्नस्य न प्रभूतं चकार सः।
व्यगमच्चाप्यहःशेषं ततः सन्ध्यागमत्पुनः॥ 13-20-9
अथ सा स्त्री भगवन्तं सुप्यतामित्यचोदयत्।
तत्र वै शयने दिव्ये तस्य तस्याश्च कल्पिते॥ 13-20-10
पृथक्चैव तथा सुप्तौ सा स्त्री स च मुनिस्तदा।
तथार्धरात्रे सा स्त्री तु शयनं तदुपागमत्॥ 13-20-11
अष्टावक्र उवाच
न भद्रे परदारेषु मनो मे सम्प्रसज्जति।
उत्तिष्ठ भद्रे भद्रं ते स्वयं वै विरमस्व च॥ 13-20-12
भीष्म उवाच
सा तदा तेन विप्रेण तथा तेन निवर्तिता।
स्वतन्त्रास्मीत्युवाचर्षिं न धर्मच्छलमस्ति ते॥ 13-20-13
अष्टावक्र उवाच
नास्ति स्वतन्त्रता स्त्रीणामस्वतन्त्रा हि योषितः।
प्रजापतिमतं ह्येतन्न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति॥ 13-20-14
स्त्र्युवाच
बाधते मैथुनं विप्र मम भक्तिं च पश्य वै।
अधर्मं प्राप्स्यसे विप्र यन्मां त्वं नाभिनन्दसि॥ 13-20-15
अष्टावक्र उवाच
हरन्ति दोषजातानि नरं जातं यथेच्छकम्।
प्रभवामि सदा धृत्या भद्रे स्वशयनं व्रज॥ 13-20-16
स्त्र्युवाच
शिरसा प्रणमे विप्र प्रसादं कर्तुमर्हसि।
भूमौ निपतमानायाः शरणं भव मेऽनघ॥ 13-20-17
यदि वा दोषजातं त्वं परदारेषु पश्यसि।
आत्मानं स्पर्शयाम्यद्य पाणिं गृह्णीष्व मे द्विज॥ 13-20-18
न दोषो भविता चैव सत्येनैतद्ब्रवीम्यहम्।
स्वतन्त्रां मां विजानीहि योऽधर्मः सोऽस्तु वै मयि।
त्वय्यावेशितचित्ता च स्वतन्त्रास्मि भजस्व माम्॥ 13-20-19
अष्टावक्र उवाच
स्वतन्त्रा त्वं कथं भद्रे ब्रूहि कारणमत्र वै।
नास्ति त्रिलोके स्त्री काचिद्या वै स्वातन्त्र्यमर्हति॥ 13-20-20
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने।
पुत्राश्च स्थाविरे काले नास्ति स्त्रीणां स्वतन्त्रता॥ 13-20-21
@न वृद्व्यमक्षतां मन्ये न चेच्छा त्वयि मेऽनघे॥@
स्त्र्युवाच
कौमारं ब्रह्मचर्यं मे कन्यैवास्मि न संशयः।
पत्नीं कुरुष्व मां विप्र श्रद्धां विजहि मा मम॥ 13-20-22
अष्टावक्र उवाच
यथा मम तथा तुभ्यं यथा तुभ्यं तथा मम।
जिज्ञासेयमृषेस्तस्य विघ्नः सत्यं न किं भवेत्॥ 13-20-23
आश्चर्यं परमं हीदं किं नु श्रेयो हि मे भवेत्।
दिव्याभरणवस्त्रा हि कन्येयं मामुपस्थिता॥ 13-20-24
किं त्वस्याः परमं रूपं जीर्णमासीत्कथं पुनः।
कन्यारूपमिहाद्यैवं किमिवात्रोत्तरं भवेत्॥ 13-20-25
यथा परं शक्तिधृतेर्न व्युत्थास्ये कथञ्चन।
न रोचते हि व्युत्थानं सत्येनासादयाम्यहम्॥ 13-20-26
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टावक्रदिक्संवादे विंशोऽध्यायः॥ 20 ॥
एकविंशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
अष्टावक्रस्योत्तरदिशा सह संवादः स्वगृहं प्रत्यागतस्याष्टावक्रस्य मुनिकन्यया सह संवादः
युधिष्ठिर उवाच
न बिभेति कथं सा स्त्री शापाच्च परमद्युतेः।
कथं निवृत्तो भगवांस्तद्भवान्प्रब्रवीतु मे॥ 13-21-1
भीष्म उवाच
अष्टावक्रोऽन्वपृच्छत्तां रूपं विकुरुषे कथम्।
न चानृतं ते वक्तव्यं ब्रूहि ब्राह्मणकाम्यया॥ 13-21-2
स्त्र्युवाच
द्यावापृथिव्योर्यत्रैषा काम्या ब्राह्मणसत्तम।
शृणुष्वावहितः सर्वं यदिदं सत्यविक्रम॥ 13-21-3
जिज्ञासेयं प्रयुक्ता मे स्थिरीकर्तुं तवानघ।
अव्युत्थानेन ते लोका जिताः सत्यपराक्रम॥ 13-21-4
उत्तरां मां दिशं विद्धि दृष्टं स्त्रीचापलं च ते।
स्थविराणामपि स्त्रीणां बाधते मैथुनज्वरः॥ 13-21-5
(अविश्वासान्त व्यसनी नातिसक्तोऽप्रवासकः।
विद्वान्सुशीलः पुरुषः सदारः सुखमश्नुते॥)
तुष्टः पितामहस्तेऽद्य तथा देवाः सवासवाः।
स त्वं येन च कार्येण सम्प्राप्तो भगवानिह॥ 13-21-6
प्रेषितस्तेन विप्रेण कन्यापित्रा द्विजर्षभ।
@निकृतिस्त्री भोगपरा प्रियवादाप्रवासनात्।
रक्ष्यते चा कुचेलाद्यैरप्रसङ्गानुवर्तनैः॥
अपर्वस्यनिषिद्धासु रात्रिष्वप्यनृतौ व्रजेत्।
रात्रौ च नातिनियमो न वै ह्यनियमो भवेत्॥@
तवोपदेशं कर्तुं वै तच्च सर्वं कृतं मया॥ 13-21-7
क्षेमैर्गमिष्यसि गृहं श्रमश्च न भविष्यति।
कन्यां प्राप्स्यसि तां विप्र पुत्रिणी च भविष्यति॥ 13-21-8
काम्यया पृष्टवांस्त्वं मां ततो व्याहृतमुत्तमम्।
अनतिक्रमणीया सा कृत्स्नैर्लोकैस्त्रिभिः सदा॥ 13-21-9
गच्छस्व सुकृतं कृत्वा किं चान्यच्छ्रोतुमिच्छसि।
यावद्ब्रवीमि विप्रर्षे अष्टावक्र यथातथम्॥ 13-21-10
ऋषिणा प्रसादिता चास्मि तव हेतोर्द्विजर्षभ।
तस्य सम्माननार्थं मे त्वयि वाक्यं प्रभाषितम्॥ 13-21-11
भीष्म उवाच
श्रुत्वा तु वचनं तस्याः स विप्रः प्राञ्जलिः स्थितः।
अनुज्ञातस्तया चापि स्वगृहं पुनराव्रजत्॥ 13-21-12
गृहमागत्य विश्रान्तः स्वजनं परिपृच्छ्य च।
अभ्यगच्छच्च तं विप्रं न्यायतः कुरुनन्दन॥ 13-21-13
पृष्टश्च तेन विप्रेण दृष्टं त्वेतन्निदर्शनम्।
प्राह विप्रं तदा विप्रः सुप्रीतेनान्तरात्मना॥ 13-21-14
भवता समनुज्ञातः प्रास्थितो गन्धमादनम्।
तस्य चोत्तरतो देशे दृष्टं मे दैवतं महत्॥ 13-21-15
तया चाहमनुज्ञातो भवांश्चापि प्रकीर्तितः।
श्रावितश्चापि तद्वाक्यं गृहं चाभ्यागतः प्रभो॥ 13-21-16
तमुवाच तदा विप्रः सुतां प्रतिगृहाण मे।
नक्षत्रविधियोगेन पात्रं हि परमं भवान्॥ 13-21-17
भीष्म उवाच
अष्टावक्रस्तथेत्युक्त्वा प्रतिगृह्य च तां प्रभो।
कन्यां परमधर्मात्मा प्रीतिमांश्चाभवत्तदा॥ 13-21-18
कन्यां तां प्रतिगृह्यैव भार्यां परमशोभनाम्।
उवास मुदितस्तत्र स्वाश्रमे विगतज्वरः॥ 13-21-19
@युधिष्ठिरः--
वैश्ययोन्यां समुत्पन्नाश्शूद्रयोन्यां तथैव च।
ब्रह्मर्षय इति प्रोक्ताः पुराणा द्विजसत्तमाः॥
कथमेतन्महाराज तत्त्वं शंसितुमर्हसि।
विरुद्धमिह पश्यामि वियोनौ ब्राह्मणो भवेत्॥
भीष्मः--
अलं कौतूहलेनात्र निबोध त्वं युधिष्ठिर।
शुभेतरं शुभं वाऽपि न चिन्तयितुमर्हसि॥
ईशन्त्यात्मन इत्येतद्गतिश्चैषां न सज्जते।
ब्रह्मभूयांस इत्येव ऋषयश्श्रुतिचोदिताः॥
निन्द्या न चैते राजेन्द्र प्रमाणं हि प्रमाणिनाम्।
लोकोऽनुमन्यते चैतान्प्रमाणं ह्यत्र वै तपः॥
एवं महात्मभिस्तात तपोज्ञानसमन्वितैः।
प्रवर्तितानि कार्याणि प्रमाणान्येव सत्तम॥
भार्याश्चतस्रो राजेन्द्र ब्राह्मणस्य स्वधर्मतः।
ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च भरतर्षभ॥
राज्ञस्तु क्षत्रिया वैश्या शुद्रा च भरतर्षभ॥
शूद्रस्यैका स्मृता भार्या प्रतिलोमो हि सङ्करः।
शूद्रायास्तु नरश्रेष्ठ चत्वारः पतयस्स्मृताः॥
वर्णोत्तमायास्तु पतिस्सवर्णस्त्वेक एव सः।
द्वौ क्षत्रियाया विहितौ ब्राह्मणः क्षत्रियस्तथा॥
वैश्यायास्तु नरश्रेष्ठ विहिताः पतयस्त्रयः।
सवर्णः क्षत्रियश्चैव ब्राह्मणश्च विशां पते॥
एवं विधिमनुस्मृत्य ततस्ते ऋषिभिः पुरा।
उत्पादिता महात्मानः पुत्रा ब्रह्मर्षयः पुरा॥
पुराणाभ्यामृषिभ्यां तु मित्रेण वरुणेन च।
वसिष्ठोऽथ तथाऽगस्त्यो बहुभिस्तु तथैव च॥
कक्षीवानार्ष्टिषेणश्च पुरुषः कष एव च।
माऋतेयस्य वै पुत्रा गौतमस्यात्मजास्स्मृताः॥
वत्सप्रियश्च भगवान्स्थूलरश्मिस्तथा क्षणिः।
गौतमस्यैव तनया ये दास्यां जनिताऽप्युत॥
कपिञ्जलादो ब्रह्मर्षिश्चाण्डाल्यामुदपद्यत।
वैनतेयस्तथा पक्षी तुर्यायाश्च वसिष्ठतः॥
प्रसादाच्च वसिष्ठस्य शुक्लाभ्युपगमेन च।
अदृश्यन्त्याः पिता वैश्यो नाम्ना चित्रमुखः पुरा॥
ब्राह्मणत्वमनुप्राप्तो ब्रह्मर्षित्वं च कौरव॥
वैश्यश्चित्रमुखः कन्यां वसिष्ठतनयस्य वै।
शुभां प्रादाद्यतो जातो ब्रह्मर्षिस्तु पराशरः॥
तथैव दाशकन्यायां सत्यवत्यां महानृषिः।
पराशरात्प्रसूतश्च व्यासो वेदमयो मुनिः॥
विभण्डकस्य मृग्यां च तपोयोगात्मको मुनिः।
ऋश्यशृङ्गस्समुत्पन्नो ब्रह्मचारी महायशाः॥
शार्ङ्ग्या च मन्दपालस्य चत्वारो ब्रह्मवादिनः।
जाता ब्रह्मर्षयः पुण्या यैस्स्तुतो हव्यवाहनः॥
द्रोणश्च स्तम्बमित्रश्च शारिसृक्वश्च बुद्धिमान्।
जरितारिश्च विख्यातश्चत्वारस्सूर्यसन्निभाः॥
महर्षेः कालवृक्षस्य शकुन्त्यामेव जज्ञिवान्।
हिरण्यहस्तो भगवान्महर्षिः काञ्चनप्रभः॥
पावकात्तात सम्भूता मनसा च महर्षयः।
पितामहस्य राजेन्द्र पुलस्त्यपुलहादयः॥
सवर्णश्चापि राजर्षिस्सवर्णायामजायत।
मृण्मय्यां भरतश्रेष्ठ आदित्येन विवस्वता॥
शाण्डिल्यश्चाग्नितो जातः काश्यपस्वात्मजः प्रभुः।
शरद्वतः शरस्तम्बात् कृपश्च कृपया सह॥
पद्माच्च जज्ञे राजेन्द्र सोमपस्य महात्मनः।
रेणुश्च रेणुका चैव राममाता यशस्विनी॥
यमुनायां समुद्भूतस्सोमकेन महात्मना।
अर्कदत्तो महानृषिः प्रथितः पृथिवीतले॥
अग्नेराहवनीयाच्च द्रुपदस्येन्द्रवर्चसः।
धृष्टद्युम्नश्च सम्भूतो वेद्यां कृष्णा च भारत॥
व्याघ्रयोन्यां ततो जाता वसिष्ठस्य महात्मनः।
एकोनविंशतिः पुत्राः ख्याता व्याघ्रपदादयः॥
मन्धश्च बादलोमश्च जाबालिश्च महानृषिः।
मन्युश्चैवोपमन्युश्च सेतुकर्णस्तथैव च॥
एते चान्ये च विख्याताः पृथिव्यां गोत्रतां गताः॥
विश्वाकाशस्य राजर्षेरिक्ष्वाकोस्तु महात्मनः।
बालाश्वो नाम पुत्रोऽभूच्छिखां भित्त्वा विनिस्सृतः॥
मान्धाता चैव राजर्षिर्युवनाश्वेन धीमता।
स्वयं धृतोऽथ गर्भेण दिव्यास्त्रबलसंयुतः॥
गौरतश्चापि राजर्षिश्चक्रवर्ती महायशाः।
बाहुदायां समुत्पन्नो नद्यां राज्ञा सुबाहुना॥
भूमेश्च पुत्रो नरकम्संवर्तश्चैव पुष्कलः।
अद्भिश्चैव महातेजा ऋषिर्गार्ग्यो ह्यजायत॥
एते चान्ये च बहवो राजन्या ब्राह्मणास्तथा।
प्रभावेनाभिसम्भूता महर्षीणां महात्मनाम्॥
नासाध्यं तपसा तेषां विद्ययाऽऽत्मगुणैः परैः॥
अस्मिन्नर्थे च मुनना गीतश्श्लोके नराधिप।
धर्मं प्रथयता राजंस्तं निवोध युधिष्ठिर॥
ऋषीणां च नदीनां च साधूनां च महात्मनाम्।
प्रभवो नाधिगन्तव्यस्स्त्रीणां दुश्चरितस्य च॥
तन्नात्र चिन्ता कर्तव्या महर्षीणां समुद्भवे।
यथा सर्वगतो ह्यग्निस्तथा तेजो महात्मसु॥@
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टावक्रदिक्संवादे एकविंशोऽध्यायः॥ 21 ॥
द्वाविंशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
युधिष्ठिरस्य विविधधार्मिकप्रश्नानामुत्तरं श्राद्धदानयोरुत्तमपात्राणां लक्षणं च
(युधिष्ठिर उवाच
पुत्रैः कथं महाराज पुरुषस्तरितो भवेत्।
यावन्न लब्धवान्पुत्रमफलः पुरुषो नृप॥
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
नारदेन पुरा गीतं मार्कण्डेयाय पृच्छते॥
पर्वतं नारदं चैवमसितं देवलं च तम्।
आरुणेयं च रैभ्यं च एतानत्रागतान्पुरा॥
गङ्गायमुनयोर्मध्ये भोगवत्याः समागमे।
दृष्ट्वा पूर्व समासीनान्मार्कण्डेयोऽभ्यगच्छत॥
ऋषयस्तु मुनिं दृष्ट्वा समुत्थायोन्मुखाः स्थिताः।
अर्चयित्वार्हतो विप्रं किं कुर्म इति चाब्रुवन्॥
मार्कण्डेय उवाच
अयं समागमः सद्भिर्यत्नेनासादितो मया।
अत्र प्राप्स्यामि धर्माणामाचारस्य च निश्चयम्॥
ऋजुः कृतयुगे धर्मस्तस्मिन्क्षीणे विमुह्यति।
युगे युगे महर्षिभ्यो धर्ममिच्छामि वेदितुम्॥
भीष्म उवाच
ऋषिभिर्नारदः प्रोक्तो ब्रूहि यत्रास्य संशयः।
धर्माधर्मेषु तत्त्वज्ञ त्वं विच्छेत्तासि संशयान्॥
ऋषिभ्योऽनुमतो वाक्यं नियोगान्नारदोऽब्रवीत्।
सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञं मार्कण्डेयं ततोऽब्रवीत्॥
नारद उवाच
दीर्घायो तपसा दीप्त वेदवेदाङ्गतत्त्ववित्।
यत्र ते संशयो ब्रह्मन्समुत्पन्नः स उच्यताम्॥
धर्मं लोकोपकारं वा यच्चान्यच्छ्रोतुमिच्छसि।
तदहं कथयिष्यामि ब्रूहि त्वं सुमहातपाः॥
मार्कण्डेय उवाच
युगे युगे व्यतीतेऽस्मिन्धर्मसेतुः प्रणश्यति।
कथं धर्मच्छलेनाहं प्राप्नुयामिति मे मतिः॥
नारद उवाच
आसीद्धर्मः पुरा विप्र चतुष्पादः कृते युगे।
ततो ह्यधर्मः कालेन प्रवृत्तः किञ्चिदुन्नतः॥
ततस्त्रेतायुगं नाम प्रवृत्तं धर्मदूषणम्।
तस्मिन्व्यतीते सम्प्राप्तं तृतीयं द्वापरं युगम्॥
तदा धर्मस्य द्वौ पादावधर्मो नाशयिष्यति।
द्वापरे तु परिक्षीणे नन्दिके समुपस्थिते॥
लोकवृत्तं च धर्मं च उच्यमानं निबोध मे।
चतुर्थं नन्दिकं नाम धर्मः पादावशेषितः॥
ततः प्रभृति जायन्ते क्षीणप्रज्ञायुषो नराः।
क्षीणप्राणधना लोके धर्माचारबहिष्कृताः॥
मार्कण्डेय उवाच
एवं विलुलिते धर्मे लोके चाधर्मसंयुते।
किं चतुर्वर्णनियतं हव्यं कव्यं न नश्यति॥
नारद उवाच
मन्त्रपूतं सदा हव्यं कव्यं चैव न नश्यति।
प्रतिगृह्णन्ति तद्देवा दातुर्न्यायात्प्रयच्छतः॥
सत्त्वयुक्तश्च दाता च सर्वान्कामानवाप्नुयात्।
अवाप्तकामः स्वर्गे च महीयेत यथेप्सितम्॥
मार्कण्डेय उवाच
चत्वारो ह्यथ ये वर्णा हव्यं कव्यं प्रदास्यते।
मन्त्रहीनमवज्ञातं तेषां दत्तं क्व गच्छति॥
नारद उवाच
असुरान्गच्छते दत्तं विप्रै रक्षांसि क्षत्रियैः।
वैश्यैः प्रेतानि वै दत्तं शूद्रैर्भूतानि गच्छति॥
मार्कण्डेय उवाच
अथ वर्णावरे जाताश्चातुर्वर्ण्योपदेशिनः।
दास्यन्ति हव्यकव्यानि तेषां दत्तं क्व गच्छति॥
नारद उवाच
वर्णावराणां भूतानां हव्यकव्यप्रदातृणाम्।
नैव देवा न पितरः प्रतिगृह्णन्ति तत्स्वयम्॥
यातुधानाः पिशाचाश्च भूता ये चापि नैरृताः।
तेषां सा विहिता वृत्तिः पितृदैवतनिर्गता॥
तेषां सर्वप्रदातॄणां हव्यकव्यं समाहिताः।
यत्प्रयच्छन्ति विधिवत्तद्वै भुञ्जन्ति देवताः॥
मार्कण्डेय उवाच
श्रुतं वर्णावरैर्दत्तं हव्यं कव्यं च नारद।
सम्प्रयोगे च पुत्राणां कन्यानां च ब्रवीहि मे॥
नारद उवाच
कन्याप्रदानं पुत्राणां स्त्रीणां संयोगमेव च।
आनुपूर्व्यान्मया सम्यगुच्यमानं निबोध मे॥
जातमात्रा तु दातव्या कन्यका सदृशे वरे।
काले दत्तासु कन्यासु पिता धर्मेण युज्यते॥
यस्तु पुष्पवतीं कन्यां बान्धवो न प्रयच्छति।
मासि मासि गते बन्धुस्तस्या भ्रौणघ्न्यमाप्नुते॥
यस्तु कन्यां गृहे रुन्ध्याद्ग्राम्यैर्भोगैर्विवर्जिताम्।
अवध्यातः स कन्याया बन्धुः प्राप्नोति भ्रूणहाम्॥
@दूषिता पाणिमात्रेण मृते भर्तरि दारिका।
संस्कारं लभते नारी द्वितीये सा पुनः पतौ॥
पुनर्भूर्नाम सा कन्या सपुत्रा हव्यकव्यदा।
अदूष्या सा प्रसूतीषु प्रजानां दारकर्मणि॥
मार्कण्डेयः--
या तु कन्या प्रसूयेत गर्भिणी या तु वा भवेत्।
कथं दारक्रियां भूयस्सा भजेदृषिसत्तम॥
नारदः--
तत्त्वार्थनिश्चितं शब्दं कन्यका नयतेऽग्नये।
तस्मात्कुर्वन्ति भावं याः कुमार्यस्ता न कन्यकाः॥
ब्रह्महत्यात्रिभागेन गर्भाधानविशोधितः।
गृह्णीयात्तां चतुर्भागं विशुद्धां सर्जनात्पुनः॥
मार्कण्डेयः--
कथं कन्यासु ये जाता बन्धूनां दूषितास्सदा।
कस्य ते हव्यकव्यानि प्रदास्यन्ति महामुने॥
नारदः-
कन्यायास्तु पितुः पुत्राः कानीना हव्यकव्यदाः।
अन्तर्वन्त्यास्तु यः पाणिं गृह्णीयात्स सहोढजः॥
मार्गण्डेयः--
अथ येनाहितो गर्भः कन्यायां तत्र नारद।
कथं पुत्रफलं तस्य भवेदेतत्प्रचक्ष्व मे॥
नारदः--
धर्माचारेषु ते नित्यं दूषकाः कृतशोधनाः।
बीजं च नश्यते तेषां मोधचेष्टा भवन्ति ते॥
मार्कण्डेयः--
अथ काचिद्भवेत्कन्या क्रीता दत्ता हृताऽपि वा।
कथं पुत्रकृतं तस्यास्तद्भवेदृषिसत्तम॥
नारदः--
क्रीता दत्ता हृता चैव या कन्या पाणिवर्जिता।
कौमारी नाम सा भार्या प्रसवेदौरसान्सुताम्॥
न पत्न्यर्थे शुभा प्रोक्ता तत्कर्मण्यपवर्जिते॥@
मार्कण्डेय उवाच
केन मङ्गलकृत्येषु विनियुज्यन्ति कन्यकाः।
एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वेनेह महामुने॥
नारद उवाच
नित्यं निवसते लक्ष्मीः कन्यकासु प्रतिष्ठिता।
शोभना शुभयोग्या च पूज्या मङ्गलकर्मसु॥
आकरस्थं यथा रत्नं सर्वकामफलोपगम्।
तथा कन्या महालक्ष्मीः सर्वलोकस्य मङ्गलम्॥
एवं कन्या परा लक्ष्मी रतिस्तोषश्च देहिनाम्।
महाकुलानां चारित्रं वृत्तेन निकषोपलम्॥
आनयित्वा स्वकाद्वर्णात्कन्यकां यो भजेन्नरः।
दातारं हव्यकव्यानां पुत्रकं या प्रसूयते॥
साध्वी कुलं वर्धयति साध्वी पुष्टिर्गृहे परा।
साध्वी लक्ष्मी रतिः साक्षात्प्रतिष्ठा सन्ततिस्तथा॥
@मार्कण़्डेयः--
श्रुतं बहुविधं वृत्तं कन्यकानां महामते।
इच्छामि योषितां श्रोतुं धर्माधर्मौ परिग्रहे॥
नारदः--
अष्टौ भार्यागमा धर्मा नराणां दारकर्मणि।
प्रेत्येह च हिता यास्तु सपुत्रा हव्यकव्यदाः॥
साध्वी पाणिगृहीता या कौमारी पाणिवर्जिता।
भ्रातृभार्या स्वभार्येति प्रसूयेत्पुत्रमौरसम्॥
मार्कण्डेयः--
त्रयो भार्यागम्म ज्ञेया यत्र धर्मो न नश्यति।
पञ्चान्याः पश्चिमा ब्रूहि भार्यास्तासां च ये सुताः॥
नारदः--
सगोत्रभार्या क्रीता च परभार्या च कारिता।
गतागता च या भार्या आश्रमादाहृता च या॥
एषा भार्यागमाः पञ्च पुनर्भार्या भवन्ति याः।
एता भार्या नृणां गम्यास्तत्पुत्रा हव्यकव्यदाः॥
मार्कण्डेयः--
श्रुता भार्याश्च पुत्राश्च विस्तरेण महामुने।
आश्रमस्थाः कथं नार्यो न दुष्यन्तीति ब्रूहि भो॥
नारदः--
आश्रमस्थासु नारीषु बान्धवत्वं प्रणश्यति।
नष्टवंश्या भवन्त्येता बन्धूनामथ भर्तृणाम्॥
परदारा मुक्तदोषास्ता नार्यो श्रमसंस्थिताः।
स्वयमीशास्स्वदेहानां काम्यास्तद्गतमानसाः॥
एवं नार्यो न दुष्यन्ति नराणां तत्प्रसूतिषु।
धर्मपत्न्यो भवन्त्येतास्सपुत्रा हव्यकव्यदाः॥
मार्कण्डेयः--
परस्य भार्या या पूर्वं मृते भर्तरि या पुनः।
अन्यं भजति भर्तारं ससुता ह्यसुता कथम्॥
नारदः--
असुता वा प्रसूता वा गृहस्थानां परस्त्रियः।
परामृष्टेति ता वर्ज्या धर्माचारेषु दूषिताः॥
न चासां हव्यकष्यानि प्रतिगृह्णन्ति देवताः।
यस्तासु जनयेत्पुत्रान्न तैः पुत्रमवाप्नुयात्॥
मार्कण्डेयः--
परक्षेत्रेषु यो बीजं चापल्याद्विसृजेन्नरः।
कथं पुत्रफलं तस्य भवेत्तदृषिसत्तम॥
नारदः--
अस्वामिके परक्षेत्रे यो नरो वीजमुत्सृजेत्।
स्वयंवृतो श्रमस्थायां तद्बीजं न विनश्यति॥
परक्षेत्रेषु यो बीजं नरो दर्पात्समुत्सृजेत्।
क्षेत्रिकस्यैव तद्बीजं न बीजी लभते फलम्॥
नातः परमधर्म्यं चाप्ययशस्यं तथोत्तरम्।
गर्भादीनां च बहुभिस्ताश्च त्याज्यास्समेष्वपि॥
मार्कण्डेयः--
अथ ये परदारेषु पुत्रा जायन्ति नारद।
कस्य ते बन्धुदायादा भवन्ति परमद्युते॥
नारदः--
परदारेषु जायेते द्वौ पुत्रौ कुण्डगोलकौ।
जीवत्यथ पतौ कुण्डो मृते भर्तरि गोलकः॥
ते च जाताः परक्षेत्रे देहिनां प्रेत्य चेह च।
दत्तानि हव्यकव्यानि नाशयन्त्यथ दातृणाम्॥
पितुर्हि नरकायैते गोलकस्तु विशेषतः।
चण्डालतुल्यौ तज्जौ हि परत्रेह च नश्यतः॥
मार्कण्डेयः--
कस्य ते गर्हिताः पुत्राः पितॄणां हव्यकव्यदाः।
यस्य क्षेत्रे प्रसूयन्ते यो वा ताञ्जनयेत्सुतान्॥
नारदः--
क्षेत्रिकश्चैव बीजी च द्वावेतौ निरयं गतौ।
न रक्षति च यो दारान्परदारांश्च गच्छति॥
गर्हितास्ते नरा नित्यं धर्माचारवहिष्कृताः।
कुण्डो भोक्ता च भोजी च कुत्सितः पितृदैवतैः॥
मार्कण्डेयः--
तथैते गर्हिताः पुत्रा हव्यकव्यानि नारद।
कस्य नित्यं प्रयच्छन्ति घर्मो वा तेषु किं फलम्॥
नारदः--
यातुधानाः पिशाचाश्च प्रतिगृह्णन्ति तैर्हुतम्।
हव्यं कव्यं च तैर्दत्तं ये च भूता निशाचराः॥
मार्कण्डेय उवाच
अथ ते राक्षसाः प्रीताः किं प्रयच्छन्ति दातृणाम्।
किं वा धर्मफलं तेषां भवेत्तदृषिसत्तम॥
नारदः-
न दत्ते नश्यते किञ्चित्सर्वभूतेषु दातृणाम्।
प्रेत्य चेह च तां पुष्टिमुपाश्नन्ति प्रदायिनः॥
मार्कण़्डेयः--
अथ गोलककुण्डाभ्यां सन्ततिर्या भविष्यति।
तयोर्ये बान्धवाः केचित्प्रदास्यन्ति कथं तु तत्॥
नारदः--
साध्वीजातास्सुतास्तेषां तां वृत्तिमनुतिष्ठताम्।
प्रीणन्ति पितृदैवत्यम्हव्यकव्यं समाहिताः॥
एवं गोलककुण्डाभ्यां ये च वर्णापदेशिनः।
हव्यं कव्यं च शुद्धानां प्रतिगृह्णन्ति देवताः॥
मार्कण्डेयः-
श्रुतं नराणां चापल्यं परस्त्रीषु प्रजायताम्।
प्रमदानां तु चापल्ये दोषमिच्छामि वेदितुम्॥
नारदः--
एकवर्णे विदोषं तु गमनं पूर्वकालिकम्।
धाता च समनुज्ञातो विष्णुना तत्तथाऽकरोत्॥
भगलिङ्गे महाप्राज्ञ पूर्वमेव प्रजापतिः।
ससर्ज ताभ्यां संयोगमनुज्ञातश्चकार सः॥
अथ विष्णुप्रसादेन भगो दत्तवरः किल।
तेन चैव प्रसादेन सर्वांल्लोकानुपाश्नुते॥
तस्मात्तु पुरुषे दोषो ह्यधिको नात्र संशयः।
विना गर्भं सवर्णेषु न त्याज्या गमनात्स्त्रियः॥
प्रायश्चित्तं यथान्यायं दण्डं कुर्यात्स पण्डितः।
बहिर्वा दर्शनं स्नानं स्वनयं त्रितयं निशि॥
भूमौ च भस्मशयनं दानं भोगविवर्जितम्।
दोषगौरवतः कालो द्रव्यगौरवमेव च॥
मर्यादा स्थापिता पूर्वमिति तीर्थान्तरं गते॥
तद्योषितां तु दीर्घायो नास्ति दोषो व्यतिक्रमे।
भगस्तीर्थान्तरे शुद्धो विष्णोस्तु वचनादिह॥
रक्ष्यश्चैवान्धसंवादैरन्य देहाद्विमोक्षणैः।
आसां शुद्धौ विशेषेण कर्मणा फलमश्नुते॥
नैता वाच्या न वै वध्या न क्लेश्याश्शुभमिच्छता।
विष्णुप्रसादादित्येव भगस्तीर्थान्तरं गतः॥
मासि मासि ऋतुस्तासां दुष्कृतान्यपकर्षति॥
स्त्रियस्तोषकरा नॄणां स्त्रियः पुष्टिप्रदास्सदा।
पुत्रसेतुप्रतिष्ठाश्च स्त्रियो लोके महाद्युते॥
मार्कण्डेयः--
श्रुतं बलं प्रभावश्च योषितां मुनिसत्तम।
एकस्य बहुभार्यस्य धर्ममिच्छामि वेदितुम्॥
नारदः--
बहुभार्यासु सक्तस्य नारी भोगेषु देहिनः।
ऋतौ विमुञ्चमानस्य सान्निध्ये भ्रूणहा स्मृतः॥
वृद्धां वन्ध्यां सुव्रतां च मृतापत्यामपुष्पिणीम्।
कन्यां च बहुपुत्रां च वर्जयन्मुच्यते भयात्॥
व्याधितो बन्धनस्थो वा प्रवासेष्वथ पर्वसु।
ऋतुकाले तु नारीणां भ्रूणहत्यां प्रमुञ्चति॥
मार्कण्ढेयः--
वैश्यनारीषु वै जाताः परप्रेष्यासु वा सुताः।
कस्य ते बन्धुदायादा भवन्ति हि महामुने॥
नारदः--
पण्यस्त्रीषु प्रसूता ये यस्य स्त्री तस्य ते सुताः।
क्रयाच्च कृत्रिमाः पुत्राः प्रदानाच्चैव दत्रिमाः॥
मार्कण्डेयः-
पण्यनारीष्वनियतः पुंसोऽर्थो वर्तते ध्रुवम्।
अत्र चाहितगर्भायाः कस्य पुत्रं वदन्ति तम्॥
नारदः-
तीर्थव्रतासु नारीषु न्यायतो योऽभिगच्छति।
ऋतौ तस्य भवेद्गर्भो यं वा नारी न शङ्कते॥
मार्कण्डेयः--
नराणां त्यजतां भार्या कामक्रोधगुणान्विताम्।
अप्रसूतां प्रसूतां वा तेषां पृच्छामि निष्कृतिम्॥
नारदः-
अपापां त्यजमानस्य साध्वीं मत्वैवमादितः।
आत्मवंशस्वधर्मौ तु त्यजतां निष्कृतिर्न तु॥
यो नरस्त्यजते भार्या पुष्पिणीमप्रसूतिकाम्।
स नष्टवंशः पितृभिर्युक्तस्त्यज्येत दैवतैः॥
भार्यामपत्यसञ्जातां प्रसूतां पुत्रपौत्रिणीम्।
पुत्रदारपरित्यागी न सम्प्राप्नोति निष्कृतिम्॥
एवं हि भार्यां त्यजतां नराणां नास्ति निष्कृतिः।
नार्हन्ति प्रमदास्त्यक्तु पुत्रपौत्रप्रतिष्ठिताः॥
मार्कण्डेयः--
कीदृशीं सन्त्यजन्भार्या नरो दोषैर्न लिप्यते।
एतदिच्छामि तत्त्वेन विज्ञातुमृषिसत्तम॥
नारदः-
मोक्षधर्मस्थितानां तु अन्योन्यमनुजानताम्।
भार्यापतीनां मुक्तानामधर्मो न विधीयते॥
अन्यसङ्गां गतापत्यां शूद्रगां पर गामिनीम्।
परीक्ष्य त्यजमानानां नराणां नास्ति पातकम्॥
पातकेऽपि तु भर्तव्यौ द्वौ तु माता पिता तथा॥
मार्कण्डेयः--
भार्यायां व्यभिचारिण्यां नरस्य त्यजतो रुषा।
कथं धर्मोऽप्यधर्मो वा भवतीह महामते॥
नारदः--
अनृतेऽपि हि सत्ये वा यो नारीं दूषितां त्यजेत्।
अरक्षमाणस्स्वां भार्यां नरो भवति भ्रूणहा॥
अपत्यहेतोर्या नारी भर्तारमतिलङ्घयेत्।
लोलेन्द्रियेति सा रक्ष्या न सन्त्याज्या कथञ्चन॥
नद्यश्च नार्यश्च समस्वभावा नैता दुष्यन्ति नरावगाढाः।
स्रोतांसि नद्यो वहते निपातं नारी रजोभिः पुनरेति शौचम्॥
एवं नार्यो न दुष्यन्ति व्यभिचारेऽपि भर्तृणाम्।
मासि मासि भवेद्रागम्ततश्शुद्धा भवन्त्युत॥@
मार्कण्डेय उवाच
कानि तीर्थानि भगवन्नृणां देहाश्रितानि वै।
तानि वै शंस भगवन्याथातथ्येन पृच्छतः॥
@सर्वतीर्थेषु तीर्थेषु तीर्थज्ञ किं तीर्थं परमं नृणाम्।
यत्रोपस्पृश्य पूतो यो नरो भवति नित्यशः॥@
नारद उवाच
देवर्षिपितृतीर्थानि ब्राह्मं मध्येऽथ वैष्णवम्।
नृणां तीर्थानि पञ्चाहुः पाणौ सन्निहितानि वै॥
आद्यतीर्थं तु तीर्थानां वैष्णवो भाग उच्यते।
यत्रोपस्पृश्य वर्णानां चतुर्णां वर्धते कुलम्॥
पितृदैवतकार्याणि वर्धन्ते प्रेत्य चेह च।
@नराणां कामवृत्तानां या नार्यो निरवग्रहाः।
यासामभिग्रहो नास्ति ता मे कथय नारद॥
नारदः--
पशुर्वश्या नटी गोपी तान्तुकी तुन्नवायिकी।
नारी किराती शवरी नर्तकी चानवग्रहा॥
मार्कण्डेयः--
एतासु जाता नारीषु सर्ववर्णेषु ये सुताः।
तेषु के बन्धुदायादा भवन्ति ऋषिसत्तम॥
नारदः--
य एताः परिगृह्णन्ति तेषामेव हि ते सुताः।
सर्वत्र तु प्रवृत्तासु बीजं नश्यति देहिनाम्॥
मार्कण्डेयः--
सर्वस्त्रीषु प्रवृत्ताश्च साधुवेदविवर्जिताः।
मानवाः काण्डपृष्ठाश्च वेदमन्त्रबहिष्कृताः॥
नियुक्ता हव्यकव्येषु तेषां दत्तं कथं भवेत्॥
नारदः--
नार्हन्ति हव्यकव्यानि सावित्रीवर्जिता द्विजाः।
दौत्यं नाम प्रदानं तद्यथा शूद्रेषु वै तथा॥@
मार्कण्डेय उवाच
धर्मेष्वधिकृतानां तु नराणां मुह्यते मनः।
कथं न विघ्नं भवति एतदिच्छामि वेदितुम्॥
नारद उवाच
अर्थाश्च नार्यश्च समानमेत-
च्छ्रेयांसि पुंसामिह मोहयन्ति।
रतिप्रमोदात्प्रमदा हरन्ति
भोगैर्धनं चाप्युपहन्ति धर्मान्॥
हव्यं कव्यं च धर्मात्मा सर्वं तच्छ्रोत्रियोऽर्हति।
दत्तं हि श्रोत्रिये साधौ ज्वलिताग्नाविवाहुतिः॥
@मार्कण्डेयः--
श्रोत्रियाणां कुले जाता वेदार्थविदितात्मनाम्।
हित्वा कस्मात्त्रयीं विद्यां वार्ता वृत्तिमुपाश्रिताः॥
नारदः--
चातुर्वर्ण्यं पुरा न्यस्तं सुविद्वत्सु द्विजातिषु।
तस्माद्वर्णैस्संविभज्या वृत्तिस्सङ्करवर्जिता॥
मार्कण्डेयः--
ये चान्ये श्रोत्रिया जातास्संस्कृताः पुत्रगृध्नुभिः।
असंस्कृताश्श्रोत्रियजाम्संस्कृता ज्ञानिजाः कथम्॥
नारदः--
असंस्कारो वैदिकश्च स मान्योऽश्रोत्रियात्मजः।
शुद्धान्वयश्श्रोत्रियस्तु सुविद्वद्भिस्समोऽन्यथा॥
अनधीयानधीयांश्च वेदसंस्कारवर्जिताः।
तस्मात्ते वेदविज्ञाऽपि विप्राश्श्रुतिनिकारिणः॥
ब्रह्मराशौ पुरा सृष्टा वेदसंस्कारसंस्कृताः।
तस्मात्तेष्वेव ते जातास्साधवः कुलधारिणः॥
मार्कण्डेयः--
स्वयं क्रीतासु प्रेष्यासु प्रसूयन्ते तु ये नराः।
कस्य नार्यस्सुताश्चैव भवन्ति ऋषिसत्तम॥
नारदः--
स्वदास्यां यो नरो मोहात्प्रसूयेत स पापकृत्।
इहाभिनिन्दितः प्रेत्य अपत्यं प्रेष्यतां नयेत्॥
सा तस्य भार्या पुत्रा ये हव्यकव्यप्रदा न च।
तस्या ये बान्धवाः केचिद्विषक्ताः प्रेष्यतां गताः॥
सर्वे तस्यास्तु सम्बन्धान्मुच्यन्ते प्रेष्यकर्मसु॥
एतत्ते कथितं सर्वं यदभिव्याहृतं त्वया।
अथवा संशयः कश्चिद्भूयस्सम्प्रष्टुमर्हसि॥
मार्कण्डेयः--
अमिथ्यादर्शनो लोके नारदस्सर्वकोविदः।
प्रत्यक्षदर्शी लोकानां स्वयम्भूरिव सत्तमः॥@
भीष्म उवाच
इति सम्भाष्य ऋषिभिर्मार्कण्डेयो महातपाः।
नारदं चापि सत्कृत्य तेन चैवाभिसत्कृतः॥
आमन्त्रयित्वा ऋषिभिः प्रययावाश्रमं मुनिः।
ऋषयश्चापि तीर्थानां परिचर्यां प्रचक्रमुः॥)
@सुक्षेत्रबीजसंस्कारविशुद्धो ब्रह्मचर्या।
नित्यनैमित्तिकात्स्नातो मनश्शुद्ध्या च शुद्ध्यति॥@
युधिष्ठिर उवाच
किमाहुर्भरतश्रेष्ठ पात्रं विप्राः सनातनाः।
ब्राह्मणं लिङ्गिनं चैव ब्राह्मणं वाप्यलिङ्गिनम्॥ 13-22-1
भीष्म उवाच
स्ववृत्तिमभिपन्नाय लिङ्गिने चेतराय च।
देयमाहुर्महाराज उभावेतौ तपस्विनौ॥ 13-22-2
युधिष्ठिर उवाच
श्रद्धया परया पूतो यः प्रयच्छेद्द्विजातये।
हव्यं कव्यं तथा दानं को दोषः स्यात्पितामह॥ 13-22-3
भीष्म उवाच
श्रद्धापूतो नरस्तात दुर्दान्तोऽपि न संशयः।
पूतो भवति सर्वत्र किमुत त्वं महाद्युते॥ 13-22-4
युधिष्ठिर उवाच
न ब्राह्मणं परीक्षेत दैवेषु सततं नरः।
कव्यप्रदाने तु बुधाः परीक्ष्यं ब्राह्मणं विदुः॥ 13-22-5
भीष्म उवाच
न ब्राह्मणः साधयते हव्यं दैवात्प्रसिद्ध्यति।
देवप्रसादादिज्यन्ते यजमानैर्न संशयः॥ 13-22-6
ब्राह्मणान्भरतश्रेष्ठ सततं ब्रह्मवादिनः।
मार्कण्डेयः पुरा प्राह इति लोकेषु बुद्धिमान्॥ 13-22-7
युधिष्ठिर उवाच
अपूर्वोऽप्यथवा विद्वान्सम्बन्धी वा यथा भवेत्।
तपस्वी यज्ञशीलो वा कथं पात्रं भवेत्तु सः॥ 13-22-8
भीष्म उवाच
कुलीनः कर्मकृद्वैद्यस्तथैवाप्यानृशंस्यवान्।
ह्रीमानृजुः सत्यवादी पात्रं पूर्वे च ये त्रयः॥ 13-22-9
तत्रेमं शृणु मे पार्थ चतुर्णां तेजसां मतम्।
पृथिव्याः काश्यपस्याग्नेर्मार्कण्डेयस्य चैव हि॥ 13-22-10
पृथिव्युवाच
यथा महार्णवे क्षिप्तः क्षिप्रं लेष्टुर्विनश्यति।
तथा दुश्चरितं सर्वं त्रिवृत्यां च निमज्जति॥ 13-22-11
काश्यप उवाच
सर्वे च वेदाः सह षड्भिरङ्गैः सांख्यं पुराणं च कुले च जन्म।
नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति शीलव्यपेतस्य नृप द्विजस्य॥ 13-22-12
अग्निरुवाच
अधीयानः पण्डितं मन्यमानो यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम्।
प्रभ्रश्यतेऽसौ चरते न सत्यं लोकास्तस्य ह्यन्तवन्तो भवन्ति॥ 13-22-13
मार्कण्डेय उवाच
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्।
नाभिजानामि यद्यस्य सत्यस्यार्धमवाप्नुयात्॥ 13-22-14
भीष्म उवाच
इत्युक्त्वा ते जग्मुराशु चत्वारोऽमिततेजसः।
पृथिवी काश्यपोऽग्निश्च प्रकृष्टायुश्च भार्गवः॥ 13-22-15
युधिष्ठिर उवाच
यदि ते ब्राह्मणा लोके व्रतिनो भुञ्जते हविः।
दत्तं ब्राह्मणकामाय कथं तत्सुकृतं भवेत्॥ 13-22-16
भीष्म उवाच
आदिष्टिनो ये राजेन्द्र ब्राह्मणा वेदपारगाः।
भुञ्जते ब्रह्मकामाय व्रतलुप्ता भवन्ति ते॥ 13-22-17
युधिष्ठिर उवाच
अनेकान्तं बहुद्वारं धर्ममाहुर्मनीषिणः।
किन्निमित्तं भवेदत्र तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 13-22-18
भीष्म उवाच
अहिंसा सत्यमक्रोध आनृशंस्यं दमस्तथा।
आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम्॥ 13-22-19
ये तु धर्मं प्रशंसन्तश्चरन्ति पृथिवीमिमाम्।
अनाचरन्तस्तद्धर्मं सङ्करेऽभिरताः प्रभो॥ 13-22-20
तेभ्यो हिरण्यं रत्नं वा गामश्वं वा ददाति यः।
दश वर्षाणि विष्ठां स भुङ्क्ते निरयमास्थितः॥ 13-22-21
मेदानां पुल्कसानां च तथैवान्तेवसायिनाम्।
कृतं कर्माकृतं वापि रागमोहेन जल्पताम्॥ 13-22-22
वैश्वदेवं च ये मूढा विप्राय ब्रह्मचारिणे।
ददते नेह राजेन्द्र ते लोकान्भुञ्जतेऽशुभान्॥ 13-22-23
युधिष्ठिर उवाच
किं परं ब्रह्मचर्यं च किं परं धर्मलक्षणम्।
किं च श्रेष्ठतमं शौचं तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 13-22-24
भीष्म उवाच
ब्रह्मचर्यात्परं तात मधुमांसस्य वर्जनम्।
मर्यादायां स्थितो धर्मः शमश्चैवास्य लक्षणम्॥ 13-22-25
युधिष्ठिर उवाच
कस्मिन्काले चरेद्धर्मं कस्मिन्कालेऽर्थमाचरेत्।
कस्मिन्काले सुखी च स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 13-22-26
भीष्म उवाच
कल्यमर्थं निषेवेत ततो धर्ममनन्तरम्।
पश्चात्कामं निषेवेत न च गच्छेत्प्रसङ्गिताम्॥ 13-22-27
ब्राह्मणांश्चैव मन्येत गुरूंश्चाप्यभिपूजयेत्।
सर्वभूतानुलोमश्च मृदुशीलः प्रियंवदः॥ 13-22-28
अधिकारे यदनृतं यच्च राजसु पैशुनम्।
गुरोश्चालीककरणं तुल्यं तद्ब्रह्महत्यया॥ 13-22-29
प्रहरेन्न नरेन्द्रेषु न हन्याद्गां तथैव च।
भ्रूणहत्यासमं चैव उभयं यो निषेवते॥ 13-22-30
नाग्निं परित्यजेज्जातु न च वेदान्परित्यजेत्।
न च ब्राह्मणमाक्रोशेत्समं तद्ब्रह्महत्यया॥ 13-22-31
युधिष्ठिर उवाच
कीदृशाः साधवो विप्राः केभ्यो दत्तं महाफलम्।
कीदृशानां च भोक्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 13-22-32
भीष्म उवाच
अक्रोधना धर्मपराः सत्यनित्या दमे रताः।
तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्॥ 13-22-33
अमानिनः सर्वसहा दृढार्था विजितेन्द्रियाः।
सर्वभूतहिता मैत्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्॥ 13-22-34
अलुब्धाः शुचयो वैद्या ह्रीमन्तः सत्यवादिनः।
स्वकर्मनिरता ये च तेभ्यो दत्तं महाफलम्॥ 13-22-35
साङ्गांश्च चतुरो वेदानधीते यो द्विजर्षभः।
षड्भ्यः प्रवृत्तः कर्मभ्यस्तं पात्रमृषयो विदुः॥ 13-22-36
ये त्वेवङ्गुणजातीयास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्।
सहस्रगुणमाप्नोति गुणार्हाय प्रदायकः॥ 13-22-37
प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः।
तारयेत कुलं सर्वमेकोऽपीह द्विजर्षभः॥ 13-22-38
गामश्वं वित्तमन्नं वा तद्विधे प्रतिपादयेत्।
द्रव्याणि चान्यानि तथा प्रेत्यभावे न शोचति॥ 13-22-39
तारयेत कुलं सर्वमेकोऽपीह द्विजोत्तमः।
किमङ्ग पुनरेवैते तस्मात्पात्रं समाचरेत्॥ 13-22-40
(तृप्ते तृप्ताः सर्वदेवाः पितरो मुनयोऽपि च।)
निशम्य च गुणोपेतं ब्राह्मणं साधुसम्मतम्।
दूरादानाय्य सत्कृत्य सर्वतश्चापि पूजयेत्॥ 13-22-41
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि बहुप्राश्निके द्वाविंशोऽध्यायः॥ 22 ॥
त्रयोविंशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
दैवे पित्र्ये च केतनानर्हब्राह्मणानां नरकस्वर्गगामिनां नराणां च लक्षणानां वर्णनम्
युधिष्ठिर उवाच
श्राद्धकाले च दैवे च पित्र्येऽपि च पितामह।
इच्छामीह त्वयाऽऽख्यातं विहितं यत्सुरर्षिभिः॥ 13-23-1
भीष्म उवाच
दैवं पौर्वाह्णिकं कुर्यादपराह्णे तु पैतृकम्।
मङ्गलाचारसम्पन्नः कृतशौचः प्रयत्नवान्॥ 13-23-2
मनुष्याणां तु मध्याह्ने प्रदद्यादुपपत्तिभिः।
कालहीनं तु यद्दानं तं भागं रक्षसां विदुः॥ 13-23-3
लङ्घितं चावलीढं च कलिपूर्वं च यत्कृतम्।
रजस्वलाभिदृष्टं च तं भागं रक्षसां विदुः॥ 13-23-4
अवघुष्टं च यद्भुक्तमव्रतेन च भारत।
परामृष्टं शुना चैव तं भागं रक्षसां विदुः॥ 13-23-5
केशकीटावपतितं क्षुतं श्वभिरवेक्षितम्।
रुदितं चावधूतं च तं भागं रक्षसां विदुः॥ 13-23-6
निरोङ्कारेण यद्भुक्तं सशस्त्रेण च भारत।
दुरात्मना च यद्भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः॥ 13-23-7
परोच्छिष्टं च यद्भुक्तं परिभुक्तं च यद्भवेत्।
दैवे पित्र्ये च सततं तं भागं रक्षसां विदुः॥ 13-23-8
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं यच्छ्राद्धं परिविष्यते।
त्रिभिर्वर्णैर्नरश्रेष्ठ तं भागं रक्षसां विदुः॥ 13-23-9
आज्याहुतिं विना चैव यत्किञ्चित्परिविष्यते।
दुराचारैश्च यद्भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः॥ 13-23-10
ये भागा रक्षसां प्राप्तास्त उक्ता भरतर्षभ।
अत ऊर्ध्वं विसर्गस्य परीक्षां ब्राह्मणे शृणु॥ 13-23-11
यावन्तः पतिता विप्रा जडोन्मत्तास्तथैव च।
दैवे वाप्यथ पित्र्ये वा राजन्नार्हन्ति केतनम्॥ 13-23-12
श्वित्री क्लीबश्च कुष्ठी च तथा यक्ष्महतश्च यः।
अपस्मारी च यश्चान्धो राजन्नार्हन्ति केतनम्॥ 13-23-13
चिकित्सका देवलका वृथा नियमधारिणः।
सोमविक्रयिणश्चैव राजन्नार्हन्ति केतनम्॥ 13-23-14
गायना नर्तकाश्चैव प्लवका वादकास्तथा।
कथका योधकाश्चैव राजन्नार्हन्ति केतनम्॥ 13-23-15
होतारो वृषलानां च वृषलाध्यापकास्तथा।
तथा वृषलशिष्याश्च राजन्नार्हन्ति केतनम्॥ 13-23-16
अनुयोक्ता च यो विप्रो अनुयुक्तश्च भारत।
नार्हतस्तावपि श्राद्धं ब्रह्मविक्रयिणौ हि तौ॥ 13-23-17
अग्रणीर्यः कृतः पूर्वं वर्णावरपरिग्रहः।
ब्राह्मणः सर्वविद्योऽपि राजन्नार्हति केतनम्॥ 13-23-18
अनग्नयश्च ये विप्रा मृतनिर्यातकाश्च ये।
स्तेनाश्च पतिताश्चैव राजन्नार्हन्ति केतनम्॥ 13-23-19
अपरिज्ञातपूर्वाश्च गणपूर्वाश्च भारत।
पुत्रिकापूर्वपुत्राश्च श्राद्धे नार्हन्ति केतनम्॥ 13-23-20
ऋणकर्ता च यो राजन्यश्च वार्धुषिको नरः।
प्राणिविक्रयवृत्तिश्च राजन्नार्हन्ति केतनम्॥ 13-23-21
स्त्रीपूर्वाः काण्डपृष्ठाश्च यावन्तो भरतर्षभ।
अजपा ब्राह्मणाश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति केतनम्॥ 13-23-22
श्राद्धे दैवे च निर्दिष्टो ब्राह्मणो भरतर्षभ।
दातुः प्रतिग्रहीतुश्च शृणुष्वानुग्रहं पुनः॥ 13-23-23
चीर्णव्रता गुणैर्युक्ता भवेयुर्येऽपि कर्षकाः।
सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तस्ते राजन्केतनक्षमाः॥ 13-23-24
क्षात्रधर्मिणमप्याजौ केतयेत्कुलजं द्विजम्।
न त्वेव वणिजं तात श्राद्धे च परिकल्पयेत्॥ 13-23-25
अग्निहोत्री च यो विप्रो ग्रामवासी च यो भवेत्।
अस्तेनश्चातिथिज्ञश्च स राजन्केतनक्षमः॥ 13-23-26
सावित्रीं जपते यस्तु त्रिकालं भरतर्षभ।
भिक्षावृत्तिः क्रियावांश्च स राजन्केतनक्षमः॥ 13-23-27
उदितास्तमितो यश्च तथैवास्तमितोदितः।
अहिंस्रश्चाल्पदोषश्च स राजन्केतनक्षमः॥ 13-23-28
अकल्कको ह्यतर्कश्च ब्राह्मणो भरतर्षभ।
संसर्गे भैक्ष्यवृत्तिश्च स राजन्केतनक्षमः॥ 13-23-29
अव्रती कितवः स्तेनः प्राणिविक्रयिको वणिक्।
पश्चाच्च पीतवान्सोमं स राजन्केतनक्षमः॥ 13-23-30
आर्जयित्वा धनं पूर्वं दारुणैरपि कर्मभिः।
भवेत्सर्वातिथिः पश्चात्स राजन्केतनक्षमः॥ 13-23-31
ब्रह्मविक्रयनिर्दिष्टं स्त्रिया यच्चार्जितं धनम्।
अदेयं पितृविप्रेभ्यो यच्च क्लैब्यादुपार्जितम्॥ 13-23-32
क्रियमाणेऽपवर्गे च यो द्विजो भरतर्षभ।
न व्याहरति यद्युक्तं तस्याधर्मो गवानृतम्॥ 13-23-33
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः प्राप्तं दधि घृतं तथा।
सोमक्षयश्च मांसं च यदारण्यं युधिष्ठिर॥ 13-23-34
(मुहूर्तानां त्रयं पूर्वमह्नः प्रातरिति स्मृतम्।
जपध्यानादिभिस्तस्मिन्विप्रैः कार्यं शुभव्रतम्॥
सङ्गवाख्यं त्रिभागं तु मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तकः।
लौकिकं सङ्गवेऽर्थ्यं च स्नानादि ह्यथ मध्यमे॥
चतुर्थमपराह्णं तु त्रिमुहूर्तं तु पित्र्यकम्।
सायाह्नस्त्रिमुहूर्तं च मध्यमं कविभिः स्मृतम्॥)
@चतुर्थे त्वपराह्वाख्ये श्राद्धं कुर्यात्सदा नृप॥
प्रागुदीचीमुखा विप्रास्स्युर्विश्वेदेवदक्षिणाः।
श्रावितेषु सुतृप्तेषु पिण्डं दद्यात्सदक्षिणम्॥@
श्राद्धापवर्गे विप्रस्य स्वधा वै मुदिता भवेत्।
क्षत्रियस्यापि यो ब्रूयात्प्रीयन्तां पितरस्त्विति॥ 13-23-35
अपवर्गे तु वैश्यस्य श्राद्धकर्मणि भारत।
अक्षय्यमभिधातव्यं स्वस्ति शूद्रस्य भारत॥ 13-23-36
पुण्याहवाचनं दैवं ब्राह्मणस्य विधीयते।
एतदेव निरोङ्कारं क्षत्रियस्य विधीयते॥ 13-23-37
@गोहिंसायां चतुर्भागं पूर्वं विप्रादिकेतनम्।
वर्णावरेषु भुञ्जानं क्रमाच्छ्रूद्रे चतुर्गुणम्॥
नान्यत्र ब्राह्मणोऽश्नीयात्पूर्वं विप्रेण केतितः॥
अभोजने च दोषस्स्याद्वर्जयेच्छूद्रकेतनम्।
शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गो द्विजो नोर्ध्वा गतिं व्रजेत्॥
अशौचिनैव चाश्नीयान्नास्तिको मानवर्जितः।
न पूर्वं लङ्घयेल्लोभादेकवर्णोऽपि पार्थिव॥
विप्रास्स्मृता भूमिदेवा उपकुर्वाण धर्षिताः॥@
वैश्यस्य दैवे वक्तव्यं प्रीयन्तां देवता इति।
कर्मणामानुपूर्व्येण विधिपूर्वं कृतं शृणु॥ 13-23-38
जातकर्मादिकाः सर्वास्त्रिषु वर्णेषु भारत।
ब्रह्मक्षत्रे हि मन्त्रोक्ता वैश्यस्य च युधिष्ठिर॥ 13-23-39
विप्रस्य रशना मौञ्जी मौर्वी राजन्यगामिनी।
बाल्वजी ह्येव वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर॥ 13-23-40
(पालाशो द्विजदण्डः स्यादश्वत्थः क्षत्रियस्य तु।
औदुम्बरश्च वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर॥)
दातुः प्रतिग्रहीतुश्च धर्माधर्माविमौ शृणु।
ब्राह्मणस्यानृतेऽधर्मः प्रोक्तः पातकसंज्ञितः।
चतुर्गुणः क्षत्रियस्य वैश्यस्याष्टगुणः स्मृतः॥ 13-23-41
नान्यत्र ब्राह्मणोऽश्नीयात्पूर्वं विप्रेण केतितः।
यवीयान्पशुहिंसायां तुल्यधर्मो भवेत्स हि॥ 13-23-42
तथा राजन्यवैश्याभ्यां यद्यश्नीयात्तु केतितः।
यवीयान्पशुहिंसायां भागार्धं समवाप्नुयात्॥ 13-23-43
दैवं वाप्यथवा पित्र्यं योऽश्नीयाद्ब्राह्मणादिषु।
अस्नातो ब्राह्मणो राजंस्तस्याधर्मो गवानृतम्॥ 13-23-44
आशौचो ब्राह्मणो राजन्योऽश्नीयाद्ब्राह्मणादिषु।
ज्ञानपूर्वमथो लोभात्तस्याधर्मो गवानृतम्॥ 13-23-45
अर्थेनान्येन यो लिप्सेत्कार्मार्थं चैव भारत।
आमन्त्रयति राजेन्द्र तस्याधर्मोऽनृतं स्मृतम्॥ 13-23-46
अवेदव्रतचारित्रास्त्रिभिर्वर्णैर्युधिष्ठिर।
मन्त्रवत्परिविष्यन्ते तस्याधर्मो गवानृतम्॥ 13-23-47
युधिष्ठिर उवाच
पित्र्यं वाप्यथवा दैवं दीयते यत्पितामह।
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं दत्तं केषु महाफलम्॥ 13-23-48
भीष्म उवाच
येषां दाराः प्रतीक्षन्ते सुवृष्टिमिव कर्षकाः।
उच्छेषपरिशेषं हि तान्भोजय युधिष्ठिर॥ 13-23-49
चारित्रनिरता राजन्ये कृशाः कृशवृत्तयः।
अर्थिनश्चोपगच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम्॥ 13-23-50
तद्भक्तास्तद्गृहा राजंस्तद्बलास्तदपाश्रयाः।
अर्थिनश्च भवन्त्यर्थे तेषु दत्तं महाफलम्॥ 13-23-51
तस्करेभ्यः परेभ्यो वा ये भयार्ता युधिष्ठिर।
अर्थिनो भोक्तुमिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम्॥ 13-23-52
अकल्ककस्य विप्रस्य रौक्ष्यात्करकृतात्मनः।
वटवो यस्य भिक्षन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम्॥ 13-23-53
हृतस्वा हृतदाराश्च ये विप्रा देशसम्प्लवे।
अर्थार्थमभिगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम्॥ 13-23-54
व्रतिनो नियमस्थाश्च ये विप्राः श्रुतसम्मताः।
तत्समाप्त्यर्थमिच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम्॥ 13-23-55
अत्युत्क्रान्ताश्च धर्मेषु पाषण्डसमयेषु च।
कृशप्राणाः कृशधनास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्॥ 13-23-56
(व्रतानां पारणार्थाय गुर्वर्थे यज्ञदक्षिणाम्।
निवेशार्थं च विद्वांसस्तेषां दत्तं महाफलम्॥
पित्रोश्च रक्षणार्थाय पुत्रदारार्थमेव वा।
महाव्याधिविमोक्षाय तेषु दत्तं महाफलम्॥
बालाः स्त्रियश्च वाञ्छन्ति सुभक्तं चाप्यसाधनाः।
स्वर्गमायान्ति दत्त्वैषां निरयान्नोपयान्ति ते॥)
कृतसर्वस्वहरणा निर्दोषाः प्रभविष्णुभिः।
स्पृहयन्ति च भुक्त्वान्नं तेषु दत्तं महाफलम्॥ 13-23-57
तपस्विनस्तपोनिष्ठास्तेषां भैक्षचराश्च ये।
अर्थिनः किञ्चिदिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम्॥ 13-23-58
महाफलविधिर्दाने श्रुतस्ते भरतर्षभ।
निरयं येन गच्छन्ति स्वर्गं चैव हि तच्छृणु॥ 13-23-59
गुर्वर्थमभयार्थं वा वर्जयित्वा युधिष्ठिर।
येऽनृतं कथयन्ति स्म ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-60
परदाराभिहर्तारः परदाराभिमर्शिनः।
परदारप्रयोक्तारस्ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-61
ये परस्वापहर्तारः परस्वानां च नाशकाः।
सूचकाश्च परेषां ये ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-62
प्रपाणां च सभानां च सङ्क्रमाणां च भारत।
अगाराणां च भेत्तारो नरा निरयगामिनः॥ 13-23-63
@शूलैर्वा शङ्कुभिर्वाऽपि श्वभ्रैर्वा भरतर्षभ।
ये मार्गमवबध्नन्ति ते वै निरयगामिनः॥
उपाध्यायांश्च भृत्यांश्च रक्तांश्च भरतर्षभ।
ये त्यजन्ति समर्थास्तांस्ते वै निरयागामिनः॥
वृत्तिच्छेदं गृहच्छेदं दारच्छेदं च भारत।
मन्त्रच्छेदं तथाऽऽशायास्ते वै निरयगामिनः॥
वेदविक्रयिणश्चैव वेदानां चैव दूषकाः।
लेखिनश्चैव वेदानां ते वै निरयगामिनः॥
अप्राप्तदण्डकाश्चैव नासानां वेदकास्तथा।
वधकाश्च पशूनां च ते वै निरयगामिनः॥
क्षान्तान्दान्तांस्तथा प्राज्ञान्दीर्घकालं सहोषितान्।
त्यजन्ति कृतकृत्या ये ते वै निरयगामिनः॥
सूचकास्सन्धिभेत्तारः परवृत्त्युपजीविनः।
अकृतज्ञाश्च मित्राणां ते वै निरयगामिनः॥@
अनाथां प्रमदां बालां वृद्धां भीतां तपस्विनीम्।
वञ्चयन्ति नरा ये च ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-64
वृत्तिच्छेदं गृहच्छेदं दारच्छेदं च भारत।
मित्रच्छेदं तथाऽऽशायास्ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-65
सूचकाः सेतुभेत्तारः परवृत्त्युपजीवकाः।
अकृतज्ञाश्च मित्राणां ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-66
पाषण्डा दूषकाश्चैव समयानां च दूषकाः।
ये प्रत्यवसिताश्चैव ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-67
विषमव्यवहाराश्च विषमाश्चैव वृद्धिषु।
लाभेषु विषमाश्चैव ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-68
दूतसंव्यवहाराश्च निष्परीक्षाश्च मानवाः।
प्राणिहिंसाप्रवृत्ताश्च ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-69
कृताशं कृतनिर्देशं कृतभक्तं कृतश्रमम्।
भेदैर्ये व्यपकर्षन्ति ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-70
पर्यश्नन्ति च ये दारानग्निभृत्यातिथींस्तथा।
उत्सन्नपितृदेवेज्यास्ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-71
वेदविक्रयिणश्चैव वेदानां चैव दूषकाः।
वेदानां लेखकाश्चैव ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-72
चातुराश्रम्यबाह्याश्च श्रुतिबाह्याश्च ये नराः।
विकर्मभिश्च जीवन्ति ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-73
केशविक्रयिका राजन्विषविक्रयिकाश्च ये।
क्षीरविक्रयिकाश्चैव ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-74
ब्राह्मणानां गवां चैव कन्यानां च युधिष्ठिर।
येऽन्तरं यान्ति कार्येषु ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-75
शस्त्रविक्रयिकाश्चैव कर्तारश्च युधिष्ठिर।
शल्यानां धनुषां चैव ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-76
शिलाभिः शङ्कुभिर्वापि श्वभ्रैर्वा भरतर्षभ।
ये मार्गमनुरुन्धन्ति ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-77
उपाध्यायांश्च भृत्यांश्च भक्तांश्च भरतर्षभ।
ये त्यजन्त्यविकारांस्त्रींस्ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-78
अप्राप्तदमकाश्चैव नासानां वेधकाश्च ये।
बन्धकाश्च पशूनां ये ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-79
अगोप्तारश्च राजानो बलिषड्भागतस्कराः।
समर्थाश्चाप्यदातारस्ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-80
(संश्रुत्य चाप्रदातारो दरिद्राणां विनिन्दकाः।
श्रोत्रियाणां विनीतानां दरिद्राणां विशेषतः॥
क्षमिणां निन्दकाश्चैव ते वै निरयगामिनः।)
क्षान्तान्दान्तांस्तथा प्राज्ञान्दीर्घकालं सहोषितान्।
त्यजन्ति कृतकृत्या ये ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-81
बालानामथ वृद्धानां दासानां चैव ये नराः।
अदत्त्वा भक्षयन्त्यग्रे ते वै निरयगामिनः॥ 13-23-82
एते पूर्वं विनिर्दिष्टाः प्रोक्ता निरयगामिनः।
भागिनः स्वर्गलोकस्य वक्ष्यामि भरतर्षभ॥ 13-23-83
सर्वेष्वेव तु कार्येषु दैवपूर्वेषु भारत।
हन्ति पुत्रान्पशून्कृत्स्नान्ब्राह्मणातिक्रमः कृतः॥ 13-23-84
दानेन तपसा चैव सत्येन च युधिष्ठिर।
ये धर्ममनुवर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-85
शुश्रूषाभिस्तपोभिश्च विद्यामादाय भारत।
ये प्रतिग्रहनिःस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-86
भयात्पापात्तथा बाधाद्दारिद्र्याद्व्याधिधर्षणात्।
यत्कृते प्रतिमुच्यन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-87
क्षमावन्तश्च धीराश्च धर्मकार्येषु चोत्थिताः।
मङ्गलाचारसम्पन्नाः पुरुषाः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-88
निवृत्ता मधुमांसेभ्यः परदारेभ्य एव च।
निवृत्ताश्चैव मद्येभ्यस्ते नराः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-89
आश्रमाणां च कर्तारः कुलानां चैव भारत।
देशानां नगराणां च ते नराः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-90
वस्त्राभरणदातारो भक्तपानान्नदास्तथा।
कुटुम्बानां च दातारः पुरुषाः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-91
सर्वहिंसानिवृत्ताश्च नराः सर्वसहाश्च ये।
सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-92
मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति जितेन्द्रियाः।
भ्रातॄणां चैव सस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-93
आढ्याश्च बलवन्तश्च यौवनस्थाश्च भारत।
ये वै जितेन्द्रिया धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-94
अपराधिषु सस्नेहा मृदवो मृदुवत्सलाः।
आराधनसुखाश्चापि पुरुषाः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-95
सहस्रपरिवेष्टारस्तथैव च सहस्रदाः।
त्रातारश्च सहस्राणां ते नराः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-96
सुवर्णस्य च दातारो गवां च भरतर्षभ।
यानानां वाहनानां च ते नराः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-97
वैवाहिकानां द्रव्याणां प्रेष्याणां च युधिष्ठिर।
दातारो वाससां चैव ते नराः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-98
विहारावसथोद्यानकूपारामसभाप्रपाः।
विप्राणां चैव कर्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-99
निवेशनानां क्षेत्राणां वसतीनां च भारत।
दातारः प्रार्थितानां च ते नराः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-100
रसानां चाथ बीजानां धान्यानां च युधिष्ठिर।
स्वयमुत्पाद्य दातारः पुरुषाः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-101
यस्मिंस्तस्मिन्कुले जाता बहुपुत्राः शतायुषः।
सानुक्रोशा जितक्रोधाः पुरुषाः स्वर्गगामिनः॥ 13-23-102
एतदुक्तममुत्रार्थं दैवं पित्र्यं च भारत।
दानधर्मं च दानस्य यत्पूर्वमृषिभिः कृतम्॥ 13-23-103
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि स्वर्गनरकगामिवर्णने त्रयोविंशोऽध्यायः॥ 23 ॥
चतुर्विंशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
ब्रह्महत्यासदृशपापानां निरूपणम्
युधिष्ठिर उवाच
इदं मे तत्त्वतो राजन्वक्तुमर्हसि भारत।
अहिंसयित्वापि कथं ब्रह्महत्या विधीयते॥ 13-24-1
भीष्म उवाच
व्यासमामन्त्र्य राजेन्द्र पुरा यत्पृष्टवानहम्।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु॥ 13-24-2
चतुर्थस्त्वं वसिष्ठस्य तत्त्वमाख्याहि मे मुने।
अहिंसयित्वा केनेह ब्रह्महत्या विधीयते॥ 13-24-3
इति पृष्टो मया राजन्पराशरशरीरजः।
अब्रवीन्निपुणो धर्मे निःसंशयमनुत्तमम्॥ 13-24-4
ब्राह्मणं स्वयमाहूय भिक्षार्थे कृशवृत्तिनम्।
ब्रूयान्नास्तीति यः पश्चात्तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम्॥ 13-24-5
मध्यस्थस्येह विप्रस्य योऽनूचानस्य भारत।
वृत्तिं हरति दुर्बुद्धिस्तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम्॥ 13-24-6
गोकुलस्य तृषार्तस्य जलार्थे वसुधाधिप।
उत्पादयति योविघ्नं तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम्॥ 13-24-7
यः प्रवृत्तां श्रुतिं सम्यक्शास्त्रं वा मुनिभिः कृतम्।
दूषयत्यनभिज्ञाय तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम्॥ 13-24-8
@जातिततो ब्राह्मणानां हि महापरिभवात्तथा।
तद्वृत्तिच्छेदनाच्चैव तद्दारपरिभावनात्॥@
आत्मजां रूपसम्पन्नां महतीं सदृशे वरे।
न प्रयच्छति यः कन्यां तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम्॥ 13-24-9
अधर्मनिरतो मूढो मिथ्या यो वै द्विजातिषु।
दद्यान्मर्मातिगं शोकं तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम्॥ 13-24-10
चक्षुषा विप्रहीणस्य पङ्गुलस्य जडस्य वा।
हरेत यो वै सर्वस्वं तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम्॥ 13-24-11
आश्रमे वा वने वापि ग्रामे वा यदि वा पुरे।
अग्निं समुत्सृजेन्मोहात्तं विद्याद्ब्रह्मघातिनम्॥ 13-24-12
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि ब्रह्मघ्नकथने चतुर्विंशोऽध्यायः॥ 24 ॥
पञ्चविंशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
विभिन्नतीर्थानां माहात्म्यवर्णनम्
युधिष्ठिर उवाच
तीर्थानां दर्शनं श्रेयः स्नानं च भरतर्षभ।
श्रवणं च महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥ 13-25-1
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि भरतर्षभ।
वक्तुमर्हसि मे तानि श्रोतास्मि नियतं प्रभो॥ 13-25-2
भीष्म उवाच
इममङ्गिरसा प्रोक्तं तीर्थवंशं महाद्युते।
श्रोतुमर्हसि भद्रं ते प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम्॥ 13-25-3
तपोवनगतं विप्रमभिगम्य महामुनिम्।
पप्रच्छाङ्गिरसं धीरं गौतमः संशितव्रतः॥ 13-25-4
अस्ति मे भगवन्कश्चित्तीर्थेभ्यो धर्मसंशयः।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तन्मे शंस महामुने॥ 13-25-5
उपस्पृश्य फलं किं स्यात्तेषु तीर्थेषु वै मुने।
प्रेत्यभावे महाप्राज्ञ तद्यथास्ति तथा वद॥ 13-25-6
अङ्गिरा उवाच
सप्ताहं चन्द्रभागां वै वितस्तामूर्मिमालिनीम्।
विगाह्य वै निराहारो निर्मलो मुनिवद्भवेत्॥ 13-25-7
काश्मीरमण्डले नद्यो याः पतन्ति महानदम्।
ता नदीः सिन्धुमासाद्य शीलवान्स्वर्गमाप्नुयात्॥ 13-25-8
पुष्करं च प्रभासं च नैमिषं सागरोदकम्।
देविकामिन्द्रमार्गं च स्वर्णबिन्दुं विगाह्य च॥ 13-25-9
विबोध्यते विमानस्थः सोऽप्सरोभिरभिष्टुतः।
हिरण्यबिन्दुं विक्षोभ्य प्रयतश्चाभिवाद्य च॥ 13-25-10
कुशेशयं च देव तं धूयते तस्य किल्बिषम्।
इन्द्रतोयां समासाद्य गन्धमादनसन्निधौ॥ 13-25-11
करतोयां कुरङ्गे च त्रिरात्रोपोषितो नरः।
अश्वमेधमवाप्नोति विगाह्य प्रयतः शुचिः॥ 13-25-12
गङ्गाद्वारे कुशावर्ते बिल्वके नीलपर्वते।
तथा कनखले स्नात्वा धूतपाप्मा दिवं व्रजेत्॥ 13-25-13
अपां ह्रद उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत्।
ब्रह्मचारी जितक्रोधः सत्यसन्धस्त्वहिंसकः॥ 13-25-14
यत्र भागीरथी गङ्गा पतते दिशमुत्तराम्।
महेश्वरस्य त्रिस्थाने यो नरस्त्वभिषिच्यते॥ 13-25-15
एकमासं निराहारः स पश्यति हि देवताः।
सप्तगङ्गे त्रिगङ्गे च इन्द्रमार्गे च तर्पयन्॥ 13-25-16
सुधां वै लभते भोक्तुं यो नरो जायते पुनः।
महाश्रम उपस्पृश्य योऽग्निहोत्रपरः शुचिः॥ 13-25-17
एकमासं निराहारः सिद्धिं मासेन स व्रजेत्।
महाह्रद उपस्पृश्य भृगुतुङ्गे त्वलोलुपः॥ 13-25-18
त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया।
कन्याकूप उपस्पृश्य बलाकायां कृतोदकः॥ 13-25-19
देवेषु लभते कीर्तिं यशसा च विराजते।
देविकायामुपस्पृश्य तथा सुन्दरिकाह्रदे॥ 13-25-20
अश्विन्यां रूपवर्चस्कं प्रेत्य वै लभते नरः।
महागङ्गामुपस्पृश्य कृत्तिकाङ्गारके तथा॥ 13-25-21
पक्षमेकं निराहारः स्वर्गमाप्नोति निर्मलः।
वैमानिक उपस्पृश्य किङ्किणीकाश्रमे तथा॥ 13-25-22
निवासेऽप्सरसां दिव्ये कामचारी महीयते।
कालिकाश्रममासाद्य विपाशायां कृतोदकः॥ 13-25-23
ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं मुच्यते भवात्।
आश्रमे कृत्तिकानां तु स्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन्॥ 13-25-24
तोषयित्वा महादेवं निर्मलाः स्वर्गमाप्नुयात्।
महापुर उपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितः शुचिः॥ 13-25-25
त्रसानां स्थावराणां च द्विपदानां भयं त्यजेत्।
देवदारुवने स्नात्वा धूतपाप्मा कृतोदकः॥ 13-25-26
देवलोकमवाप्नोति सप्तरात्रोषितः शुचिः।
शरस्तम्बे कुशस्तम्बे द्रोणशर्मपदे तथा॥ 13-25-27
अपां प्रपतनासेवी सेव्यते सोऽप्सरोगणैः।
चित्रकूटे जनस्थाने तथा मन्दाकिनीजले॥ 13-25-28
विगाह्य वै निराहारो राजलक्ष्म्या निषेव्यते।
श्यामायास्त्वाश्रमं गत्वा उषित्वा चाभिषिच्यते[च्य च]॥ 13-25-29
एकपक्षं निराहारस्त्वन्तर्धानफलं लभेत्।
कौशिकीं तु समासाद्य वायुभक्षस्त्वलोलुपः॥ 13-25-30
एकविंशतिरात्रेण स्वर्गमारोहते नरः।
मतङ्गवाप्यां यः स्नायादेकरात्रेण सिद्ध्यति॥ 13-25-31
विगाहति हि अनालम्बमन्धकं वै सनातनम्।
नैमिषे स्वर्गतीर्थे च उपस्पृश्य जितेन्द्रियः॥ 13-25-32
फलं पुरुषमेधस्य लभेन्मासं कृतोदकः।
गङ्गाह्रद उपस्पृश्य तथा चैवोत्पलावने॥ 13-25-33
अश्वमेधमवाप्नोति तत्र मासं कृतोदकः।
गङ्गायमुनयोस्तीर्थे तथा कालञ्जरे गिरौ॥ 13-25-34
दशाश्वमेधानाप्नोति तत्र मासं कृतोदकः।
षष्टिह्रद उपस्पृश्य चान्नदानाद्विशिष्यते॥ 13-25-35
दशतीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथा पराः।
समागच्छन्ति माघ्यां तु प्रयागे भरतर्षभ॥ 13-25-36
माघमासं प्रयागे तु नियतः संशितव्रतः।
स्नात्वा तु भरतश्रेष्ठ निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्॥ 13-25-37
मरुद्गण उपस्पृश्य पितॄणामाश्रमे शुचिः।
वैवस्वतस्य तीर्थे च तीर्थभूतो भवेन्नरः॥ 13-25-38
तथा ब्रह्मसरो गत्वा भागीरथ्यां कृतोदकः।
एकमासं निराहारः सोमलोकमवाप्नुयात्॥ 13-25-39
उत्पातके नरः स्नात्वा अष्टावक्रे कृतोदकः।
द्वादशाहं निराहारो नरमेधफलं लभेत्॥ 13-25-40
अश्मपृष्ठे गयायां च निरविन्दे च पर्वते।
तृतीयां क्रौञ्चपद्यां च ब्रह्महत्यां विशुध्यते॥ 13-25-41
कलविङ्क उपस्पृश्य विद्याच्च बहुशो जलम्।
अग्नेः पुरे नरः स्नात्वा अग्निकन्यापुरे वसेत्॥ 13-25-42
करवीरपुरे स्नात्वा विशालायां कृतोदकः।
देवह्रद उपस्पृश्य ब्रह्मभूतो विराजते॥ 13-25-43
पुनरावर्तनन्दां च महानन्दां च सेव्य वै।
नन्दने सेव्यते दान्तस्त्वप्सरोभिरहिंसकः॥ 13-25-44
उर्वशीं कृत्तिकायोगे गत्वा चैव समाहितः।
लौहित्ये विधिवत्स्नात्वा पुण्डरीकफलं लभेत्॥ 13-25-45
रामह्रद उपस्पृश्य विपाशायां कृतोदकः।
द्वादशाहं निराहारः कल्मषाद्विप्रमुच्यते॥ 13-25-46
महाह्रद उपस्पृश्य शुद्धेन मनसा नरः।
एकमासं निराहारो जमदग्निगतिं लभेत्॥ 13-25-47
विन्ध्ये सन्ताप्य चात्मानं सत्यसन्धस्त्वहिंसकः।
विनयात्तप आस्थाय मासेनैकेन सिध्यति॥ 13-25-48
@मुण्जे ब्रह्मगवां चैव निरिचिं देवपर्वतम्।
देवह्रदमुपस्पृश्य ब्रह्मभूतो विराजते॥
तथा प्रवृत्तनन्दां च महानन्दां च सेवते।
नन्दने सेव्यते दान्तस्त्वप्सरोभिरहिंसकः॥
ऊर्वशीकृत्तिकायोगे कृतवासस्समाहितः।
लौहित्ये विधिवत्स्नात्वा पौण्डरीकफलं लभेत्॥
रामह्रद्मुपस्पृश्य विशालायां कृतोदकः।
एकपक्षं निराहारः कल्मषाद्विप्रमुच्यते॥
कुमारपदमास्थाय मासेनैकेन शुध्यति॥@
नर्मदायामुपस्पृश्य तथा शूर्पारकोदके।
एकपक्षं निराहारो राजपुत्रो विधीयते॥ 13-25-49
जम्बूमार्गे त्रिभिर्मासैः संयतः सुसमाहितः।
अहोरात्रेण चैकेन सिद्धिं समधिगच्छति॥ 13-25-50
कोकामुखे विगाह्याथ गत्वा च अञ्जलिकाश्रमम्।
शाकभक्षश्चीरवासाः कुमारीर्विन्दते दश॥ 13-25-51
वैवस्वतस्य सदनं न स गच्छेत्कदाचन।
यस्य कन्याह्रदे वासो देवलोकं स गच्छति॥ 13-25-52
प्रभासे त्वेकरात्रेण अमावास्यां समाहितः।
सिध्यते तु महाबाहो यो नरो जायतेऽमरः॥ 13-25-53
उज्जानक उपस्पृश्य आर्ष्टिषेणस्य चाश्रमे।
पिङ्गायाश्चाश्रमे स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ 13-25-54
कुल्यायां समुपस्पृश्य जप्त्वा चैवाघमर्षणम्।
अश्वमेधमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः॥ 13-25-55
पिण्डारक उपस्पृश्य एकरात्रोषितो नरः।
अग्निष्टोममवाप्नोति प्रभातां शर्वरीं शुचिः॥ 13-25-56
तथा ब्रह्मसरो गत्वा धर्मारण्योपशोभितम्।
पुण्डरीकमवाप्नोति उपस्पृश्य नरः शुचिः॥ 13-25-57
मैनाके पर्वते स्नात्वा तथा सन्ध्यामुपास्य च।
कामं जित्वा च वै मासं सर्वयज्ञफलं लभेत्॥ 13-25-58
कालोदकं नन्दिकुण्डं तथा चोत्तरमानसम्।
अभ्येत्य योजनशताद्भ्रूणहा विप्रमुच्यते॥ 13-25-59
नन्दीश्वरस्य मूर्तिं तु दृष्ट्वा मुच्येत किल्बिषैः।
स्वर्गमार्गे नरः स्नात्वा ब्रह्मलोकं स गच्छति॥ 13-25-60
विख्यातो हिमवान्पुण्यः शङ्करश्वशुरो गिरिः।
आकरः सर्वरत्नानां सिद्धचारणसेवितः॥ 13-25-61
शरीरमुत्सृजेत्तत्र विधिपूर्वमनाशके।
अध्रुवं जीवितं ज्ञात्वा यो वै वेदान्तगो द्विजः॥ 13-25-62
अभ्यर्च्य देवतास्तत्र नमस्कृत्य मुनींस्तथा।
ततः सिद्धो दिवं गच्छेद्ब्रह्मलोकं सनातनम्॥ 13-25-63
कामं क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमावसेत्।
न तेन किञ्चिन्न प्राप्तं तीर्थाभिगमनाद्भवेत्॥ 13-25-64
यान्यगम्यानि तीर्थाणि दुर्गाणि विषमाणि च।
मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थसमीक्षया॥ 13-25-65
इदं मेध्यमिदं पुण्यमिदं स्वर्ग्यमनुत्तमम्।
इदं रहस्यं वेदानामाप्लाव्यं पावनं तथा॥ 13-25-66
इदं दद्याद्द्विजातीनां साधोरात्महितस्य च।
सुहृदां च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च॥ 13-25-67
दत्तवान्गौतमस्यैतदङ्गिरा वै महातपाः।
अङ्गिराः समनुज्ञातः काश्यपेन च धीमता॥ 13-25-68
महर्षीणामिदं जप्यं पावनानां तथोत्तमम्।
जपंश्चाभ्युत्थितः शश्वन्निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात्॥ 13-25-69
इदं यश्चापि शृणुयाद्रहस्यं त्वङ्गिरोमतम्।
उत्तमे च कुले जन्म लभेज्जातीश्च संस्मरेत्॥ 13-25-70
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि आङ्गिरसतीर्थयात्रायां पञ्चविंशोऽध्यायः॥ 25
षड्विंशोऽध्यायः
दानधर्मपर्व
श्रीगङ्गामाहात्म्यवर्णनम्
वैशम्पायन उवाच
बृहस्पतिसमं बुद्ध्या क्षमया ब्रह्मणः समम्।
पराक्रमे शक्रसममादित्यसमतेजसम्॥ 13-26-1
गाङ्गेयमर्जुनेनाजौ निहतं भूरितेजसम्।
भ्रातृभिः सहितोऽन्यैश्च पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः॥ 13-26-2
शयानं वीरशयने कालाकाङ्क्षिणमच्युतम्।
आजग्मुर्भरतश्रेष्ठं द्रष्टुकामा महर्षयः॥ 13-26-3
अत्रिर्वसिष्ठोऽथ भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः।
अङ्गिरागौतमोऽगस्त्यः सुमतिः सुयतात्मवान्॥ 13-26-4
विश्वामित्रः स्थूलशिराः संवर्तः प्रमतिर्दमः।
बृहस्पत्युशनोव्यासाश्च्यवनः काश्यपो ध्रुवः॥ 13-26-5
दुर्वासा जमदग्निश्च मार्कण्डेयोऽथ गालवः।
भरद्वाजोऽथ रैभ्यश्च यवक्रीतस्त्रितस्तथा॥ 13-26-6
स्थूलाक्षः शबलाक्षश्च कण्वो मेधातिथिः कृशः।
नारदः पर्वतश्चैव सुधन्वाथैकतो द्विजः॥ 13-26-7
नितम्भूर्भुवनो धौम्यः शतानन्दः अकृतव्रणः।
जामदग्न्यस्तथा रामः कचश्चेत्येवमादयः॥ 13-26-8
समागता महात्मानो भीष्मं द्रष्टुं महर्षयः।
तेषां महात्मनां पूजामागतानां युधिष्ठिरः॥ 13-26-9
भ्रातृभिः सहितश्चक्रे यथावदनुपूर्वशः।
ते पूजिताः सुखासीनाः कथाश्चक्रुर्महर्षयः॥ 13-26-10
भीष्माश्रिताः सुमधुराः सर्वेन्द्रियमनोहराः।
भीष्मस्तेषां कथाः श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम्॥ 13-26-11
मेने दिविष्ठमात्मानं तुष्ट्या परमया युतः।
ततस्ते भीष्ममामन्त्र्य पाण्डवांश्च महर्षयः॥ 13-26-12
अन्तर्धानं गताः सर्वे सर्वेषामेव पश्यताम्।
तानृषीन्सुमहाभागानन्तर्धानगतानपि॥ 13-26-13
पाण्डवास्तुष्टुवुः सर्वे प्रणेमुश्च मुहुर्मुहुः।
प्रसन्नमनसः सर्वे गाङ्गेयं कुरुसत्तमम्॥ 13-26-14
उपतस्थुर्यथोद्यन्तमादित्यं मन्त्रकोविदाः।
प्रभावात्तपसस्तेषामृषीणां वीक्ष्य पाण्डवाः॥ 13-26-15
प्रकाशन्तो दिशः सर्वा विस्मयं परमं ययुः।
महाभाग्यं परं तेषामृषीणामनुचिन्त्य ते।
पाण्डवाः सह भीष्मेण कथाश्चक्रुस्तदाश्रयाः॥ 13-26-16
वैशम्पायन उवाच
कथान्ते शिरसा पादौ स्पृष्ट्वा भीष्मस्य पाण्डवः।
धर्म्यं धर्मसुतः प्रश्नं पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः॥ 13-26-17
युधिष्ठिर उवाच
के देशाः के जनपदा आश्रमाः के च पर्वताः।
प्रकृष्टाः पुण्यतः काश्च ज्ञेया नद्यः पितामह॥ 13-26-18
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।
शिलोञ्छवृत्तेः संवादं सिद्धस्य च युधिष्ठिर॥ 13-26-19
इमां कश्चित्परिक्रम्य पृथिवीं शैलभूषणाम्।
असकृद्द्विपदां श्रेष्ठः श्रेष्ठस्य गृहमेधिनः॥ 13-26-20
सिलवृत्तेर्गृहं प्राप्तः स तेन विधिनार्चितः।
उवास रजनीं तत्र सुमुखः सुखभागृषिः॥ 13-26-21
शिलवृत्तिस्तु यत्कृत्यं प्रातस्तत्कृतवाञ्छुचिः।
कृतकृत्यमुपातिष्ठत्सिद्धं तमतिथिं तदा॥ 13-26-22
तौ समेत्य महात्मानौ सुखासीनौ कथाः शुभाः।
चक्रतुर्वेदसम्बद्धास्तच्छेषकृतलक्षणाः॥ 13-26-23
शिलवृत्तिः कथान्तेतु सिद्धमामन्त्र्य यत्नतः।
प्रश्नं पप्रच्छ मेधावी यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥ 13-26-24
शिलवृत्तिरुवाच
के देशाः के जनपदाः केऽऽश्रमाः के च पर्वताः।
प्रकृष्टाः पुण्यतः काश्च ज्ञेया नद्यस्तदुच्यताम्॥ 13-26-25
सिद्ध उवाच
ते देशास्ते जनपदास्तेऽऽश्रमास्ते च पर्वताः।
येषां भागीरथी गङ्गा मध्येनैति सरिद्वरा॥ 13-26-26
तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैस्त्यागेन वा पुनः।
गतिं तां न लभेज्जन्तुर्गङ्गां संसेव्य यां लभेत्॥ 13-26-27
स्पृष्टानि येषां गाङ्गेयैस्तोयैर्गात्राणि देहिनाम्।
न्यस्तानि न पुनस्तेषां त्याग स्वर्गाद्विधीयते॥ 13-26-28
सर्वाणि येषां गाङ्गेयैस्तोयैः कार्याणि देहिनाम्।
गां त्यक्त्वा मानवा विप्र दिवि तिष्ठन्ति ते जनाः॥ 13-26-29
पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि ये नराः।
पश्चाद्गङ्गां निषेवन्ते तेऽपि यान्त्युत्तमां गतिम्॥ 13-26-30
@युक्ताश्च पातकैस्त्यक्त्वा देहं शुद्धा भवन्ति ते।
मुच्यन्ते देहसन्त्यागाद्गङ्गायमुनसङ्गमे॥@
स्नातानां शुचिभिस्तोयैर्गाङ्गेयैः प्रयतात्मनाम्।
व्युष्टिर्भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैरपि॥ 13-26-31
यावदस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोयेषु तिष्ठति।
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते॥ 13-26-32
अपहत्य तमस्तीव्रं यथा भात्युदये रविः।
तथापहत्य पाप्मानं भाति गङ्गाजलोक्षितः॥ 13-26-33
विसोमा इव शर्वर्यो विपुष्पास्तरवो यथा।
तद्वद्देशा दिशश्चैव हीना गङ्गाजलैः शिवैः॥ 13-26-34
वर्णाश्रमा यथा सर्वे धर्मज्ञानविवर्जिताः।
क्रतवश्च यथासोमास्तथा गङ्गां विना जगत्॥ 13-26-35
यथा हीनं नभोऽर्केण भूः शैलैः खं च वायुना।
तथा देशा दिशश्चैव गङ्गाहीना न संशयः॥ 13-26-36
त्रिषु लोकेषु ये केचित्प्राणिनः सर्व एव ते।
तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यान्ति गङ्गाजलैः शुभैः॥ 13-26-37
@अन्ये च देवा मुनयः प्रेतानि पितृभिस्सह।
तर्पितास्तृप्तिमायान्ति त्रिषु लोकेषु सर्वशः॥@
यस्तु सूर्येण निष्टप्तं गाङ्गेयं पिबते जलम्।
गवां निर्हारनिर्मुक्ताद्यावकात्तद्विशिष्यते॥ 13-26-38
इन्दुव्रतसहस्रं तु यश्चरेत्कायशोधनम्।
पिबेद्यश्चापि गङ्गाभ्यः समौ स्यातां न वा समौ॥ 13-26-39
तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पदेनैकेन यः पुमान्।
मासमेकं तु गङ्गाया समौ स्यातां न वा समौ॥ 13-26-40
लम्बतेऽवाक्शिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान्।
तिष्ठेद्यथेष्टं यश्चापि गङ्गायां स विशिष्यते॥ 13-26-41
अग्नौ प्रास्तं प्रधूयेत यथा तूलं द्विजोत्तम।
तथा गङ्गावगाढस्य सर्वपापं प्रधूयते॥ 13-26-42
भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम्।
गतिमन्वेषमाणानां न गङ्गासदृशी गतिः॥ 13-26-43
भवन्ति निर्विषाः सर्पा यथा तार्